II CSK 513/10

Sygn. akt II CSK 513/10 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 1 czerwca 2011 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca) w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Naczelnika Trzeciego Urzędu Skarbowego w S. przeciwko Syndykowi Masy Upadłości X. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. o uznanie czynności za bezskuteczną, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 1 czerwca 2011 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 27 stycznia 2010 r., oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Uzasadnienie 2 Wyrokiem z dnia 31 lipca 2009 r. Sąd Okręgowy uwzględnił w całości powództwo Skarbu Państwa - Naczelnika Trzeciego Urzędu Skarbowego w S. o uznanie za bezskuteczną w stosunku do powoda zawartej w dniu 23 grudnia 2002 r. umowy przeniesienia udziałów, na mocy której „X." Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w S. nabyła należące do Y. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. 43.742 udziały o nominalnej wartości 500 zł i wartości łącznej 21.871.000 zł w Z. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S. - względem wierzytelności powoda przysługującej mu wobec dłużnika Y. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S. w kwocie 26.659.858,07 zł z tytułu podatków i odsetek za zwłokę w zapłacie tych zobowiązań. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego od tego orzeczenia wyrokiem z dnia 27 stycznia 2010 r. Podstawę faktyczną rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia: W dnia 19 grudnia 2002 r. Y. Sp. z o.o. w S. w związku z objęciem 43.742 udziałów Z. Sp. z o.o. w S. wniosła swoje nieruchomości (poza jedną, stanowiącą pas nadmorski) tytułem aportu do Z. Następnego dnia przekazała Z. także wszystkie swoje ruchomości o łącznej wartości 300.000 zł. Z kolei w dniu 23 grudnia 2002 r. Y. zawarła kwestionowaną w pozwie umowę z pozwaną Spółką X. dotyczącą przeniesienia wszystkich objętych udziałów na rzecz pozwanej. Wartość udziałów strony określiły na 21.871.000 zł. W umowie X. oświadczyła, że działa na zlecenie V. A. I. AG z siedzibą w L. w Austrii i prawo do udziałów nabywa celem zabezpieczenia zaległych wierzytelności V. – A. I. AG wobec Y. Jednocześnie pozwana oświadczyła, że przystępuje do długu Y. wobec V. – A. I., obejmującego dług główny z tytułu dostaw towarów i usług w kwocie 4.095.866,72 USD i 9.492 euro i odsetki karne od przeterminowanych płatności. Dalej strony postanowiły, że Y. przysługuje prawo do zwrotnego żądania przeniesienia udziałów, jeżeli w ciągu sześciu miesięcy od dnia zawarcia umowy spłaci w całości dług wobec V. - A. W przeciwnym razie prawo to wygaśnie. W przypadku wygaśnięcia prawa żądania zwrotnego przeniesienia udziałów X. miał przejąć dług Y. wobec V. – A. w całości, zwalniając Y. ze zobowiązania i uzyskać stosowne oświadczenie V. – A. Częściowe zaspokojenie V. – A. I. przez Y. w terminie 6 miesięcy zobowiązywało 3 strony do podjęcia rokowań w sprawie przeniesienia powrotnego części przejętych udziałów. Udziały zostały ostatecznie przeniesione na pozwaną w dniu 1 września 2004 r. W 2003 r. Y. spłaciła kwotę 1.008.435,83 USD na rzecz V. – A. I., zmniejszając swoje zadłużenie do kwoty 3.087.430,90 USD. Nie spowodowało to jednak zwrotnego przeniesienia części udziałów przez pozwaną na Y. Jedynym dochodem pozwanej w 2003 r. była prowizja od powyższej spłaty, dokonanej przez Y. Pozwana spółka nie prowadziła innej działalności gospodarczej i obsługiwała tylko tę jedną umowę. Nie przedstawiła przy tym pisemnego upoważnienia do działania w imieniu V. – A. I., ani też zwolnienia Y. z długu przez tego wierzyciela. Nie spłaciła również długu Y. Od 2003 r. działalność X. przynosiła jedynie narastające straty, które doprowadziły do ogłoszenia jej upadłości w dniu 19 marca 2007 r. Wierzytelność, której ochrony domaga się powód dotyczyła zobowiązań podatkowych Y. w podatku od towarów i usług za styczeń 2001 r. Decyzją z dnia 27 sierpnia 2002 r. Trzeci Urząd Skarbowy w S. określił zobowiązania podatkowe Y. w tym podatku, ustalił nadwyżkę podatku naliczonego nad należnym do zwrotu w wysokości 6.623.676 zł, zaległość podatkową w wysokości 1.764.551 zł oraz dodatkowe zobowiązanie w wysokości 529.365 zł. Decyzję tę uchyliła w całości Izba Skarbowa w S. decyzją z 28 listopada 2002 r., przekazując sprawę do ponownego rozpoznania, w wyniku którego wydana została decyzja z dnia 25 czerwca 2003 r. Tym razem nadwyżka podatku naliczonego nad należnym do zwrotu określona została na kwotę 5.380.258 zł, a dodatkowe zobowiązanie podatkowe na 902.390 zł. Dyrektor Izby Skarbowej w S. decyzją z dnia 30 września 2003 r. skorygował nadwyżkę podatku na kwotę 5.381.979 zł i ustalił dodatkowe zobowiązanie podatkowe Y. na 901.874 zł. Aktualne zadłużenie Y. w zapłacie podatku od towarów i usług oraz podatku dochodowego od osób prawnych wraz z odsetkami wynosi 28.633.862,23 zł. Sąd Okręgowy uznał, że zostały spełnione przesłanki z art. 527 k.c. Sąd Okręgowy podkreślił, iż wartość udziałów przeniesionych w drodze kwestionowanej umowy była znacznie wyższa, niż dług do którego przystąpiła spółka X. W ocenie 4 tego Sądu okoliczności sprawy świadczą o tym, że strony umowy współpracowały w usuwaniu majątku dłużnika przedstawiającego znaczną wartość. Sąd podkreślił, że korzyść majątkową w rozumieniu art. 527 k.c. stanowi uzyskanie przez osobę trzecią realnej wartości majątkowej niezależnie od tego czy osoba ta świadczy w zamian jakieś świadczenie i czy jest ono ekwiwalentne. Sąd nie dał wiary twierdzeniom powoda, że nie wiedział, iż nieprawidłowo rozlicza podatki. Nie uwzględnił także obrony pozwanego, że w chwili zawierania umowy zadłużenie Y. nie istniało, co wynikało z zaświadczenia wydanego dnia 12 grudnia 2002 r. przez powoda. Sąd Okręgowy zaznaczył, że zaświadczenie przedstawia jedynie wiedzę urzędu o wysokości zobowiązania w dniu wydania zaświadczenia. Samo zobowiązanie zaś istniało i wynikało wprost z przepisów prawa (art. 21 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa - Dz. U. Nr 137, poz. 926 ze zm.), a jednocześnie toczyło się postępowanie o ustalenie jego prawidłowej wysokości. Natomiast, zdaniem Sądu Okręgowego, w świetle regulacji zawartej w art. 528 k.c. nie miało znaczenia czy pozwana wiedziała o tym zobowiązaniu, ponieważ otrzymała korzyść majątkową bezpłatnie. Według tego Sądu postanowienia umowy dotyczące przystąpienie przez pozwaną do długu Y. wobec V. – A., który to w dacie zawarcia umowy wynosił 15.865.079,50 zł, nie są decydujące, istotne jest bowiem to, że pozwana nie spłaciła przejętego długu, nie zwróciła Y. części udziałów mimo dokonanej przez niego spłaty części zobowiązania, ani nie zwolniła go ze zobowiązania wobec V. - A. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i wnioski prawne Sądu Okręgowego. Podkreślił, że Y. najpóźniej od dnia 27 sierpnia 2002 r. mógł przewidywać, że ciąży na nim zobowiązanie podatkowe, tyle że jego wysokość nie została jeszcze ostatecznie określona trwającym w postępowaniu podatkowym. Nie chodziło zatem o zobowiązanie przyszłe lecz istniejące. Dokonywanie przez dłużnika w krótkim czasie po wydaniu decyzji podatkowej czynności prawnych skutkujących przekazaniem niemal całego majątku na rzecz innego podmiotu Sąd uznał za działanie ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. 5 Odnosząc się do zarzutów naruszenia art. 306a i 306e ustawy z dnia 13 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa Sąd wskazał, że nie mają one zastosowania do oceny skutków wydania zaświadczenia z dnia 12 grudnia 2002 r., ponieważ jeszcze wówczas nie obowiązywały. Zaświadczenie o nie zaleganiu w podatkach nie może przesądzać o istnieniu bądź nieistnieniu zobowiązania podatkowego ani też wyłączyć świadomości dłużnika, że działa z pokrzywdzeniem wierzycieli, skoro wiedział, iż w dalszym ciągu toczy się postępowanie podatkowe dotyczące ustalenia zaległości podatkowej, dla której wydanie decyzji podatkowej nie było konstytutywne. Pominięcie wniosku o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka W. D. Sąd odwoławczy uznał za uzasadnione, ponieważ wniosek ten był spóźniony w świetle postanowień art. 207 § 3 k.p.c. Zaznaczył także, że pozwany nie zgłosił zastrzeżeń w trybie art. 162 k.p.c. Nie stwierdził również podstaw do przeprowadzenia tego dowodu na podstawie art. 381 k.p.c. Sąd Apelacyjny podkreślił, że nie został wykazany fakt zwolnienia z długu Y., ponieważ translatywne przejęcie długu wymaga zgody wierzyciela złożonej którejkolwiek ze stron postępowania. Pozwany nie dowiódł jednak, że spółka V. – A. złożyła wymagane oświadczenie. W konsekwencji za bezpodstawne uznał twierdzenia pozwanego, iż na skutek spornej umowy o przeniesieniu udziałów stał się on dłużnikiem spółki V. - A. Sąd drugiej instancji skonstatował, że zawarta w umowie konstrukcja dotyczy kumulatywnego przystąpienia do długu przez pozwanego, a w wyniku takiej umowy dotychczasowy dłużnik nie przestaje być zobowiązanym. Ponadto wskazał, że przystąpienie nie wywołało skutku obligacyjnego w relacji pozwana – V. – A., ponieważ status dłużnika wynikać musi z przepisu prawa bądź z umowy, co w niniejszej sprawie nie zachodzi. Sąd Apelacyjny skłonny był zakwalifikować kwestionowaną umowę jako umowę o zwolnienie z długu, przewidzianą w art. 392 k.c., zwrócił jednak uwagę, że z jej zawarcia nie wynikają żadne skutki w sferze stosunku prawnego między wierzycielem i dłużnikiem, a jedynie powstaje odpowiedzialność osoby trzeciej względem dłużnika za to, że wierzyciel nie będzie od niego żądał spełnienia świadczenia. W ocenie Sądu Apelacyjnego pozwany na mocy spornej umowy ocenianej obiektywnie uzyskał korzyść majątkową bezpłatnie, ponieważ stan jego 6 majątku nie zmniejszył się na skutek jej zawarcia ani przez zaspokojenie długu Y., ani w wyniku przejęcia jej długu. Sąd ten wskazał, że zawarty w art. 528 k.c. termin "uzyskanie korzyści majątkowej bezpłatnie" winien być rozumiany szerzej niż umowa nieodpłatna i objąć wszelkie czynności prowadzące do uzyskania korzyści, które nie znalazły odpowiedniego ekwiwalentu w ujęciu obiektywnym. W konsekwencji przyjął, że sporna umowa mimo wynikającej z niej literalnej ekwiwalentności, miała charakter nieodpłatny. Sąd Apelacyjny nie podzielił też stanowiska pozwanego, że istnienie przesłanek skargi pauliańskiej należało odnieść do syndyka, który jest stroną pozwaną. Sąd stwierdził, że specyficzny tryb zastępstwa procesowego podmiotu upadłego nie oznacza, że staje się on osobą trzecią w rozumieniu art. 527 k.c. i nast. osobą tą pozostaje upadły. Sąd Apelacyjny przesądził też, że przesłanki uwzględnienia powództwa wynikają z art. 528 k.c. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła pozwana i oparła ja na obydwu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania podniosła przede wszystkim zarzut nieważności postępowania na podstawie przewidzianej w art. 379 pkt 1 k.p.c., wynikający z niezastosowania art. 199 § 1 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 k.p.c. i art. 386 § 3 k.p.c. Poza tym zgłosiła zarzuty naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., art. 227 w zw. z art. 391 k.p.c. i art. 381 k.p.c. oraz art. 1821 § 2 k.p.c. Podstawa naruszenia prawa materialnego sprecyzowana została w zarzutach błędnej wykładni art. 527 § 1 i 2 k.c., błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 528 w zw. z art. 527 § 1 i 2 k.c.; błędnej wykładni i nieprawidłowego zastosowania art. 519 § 1 i 2 k.c.; niewłaściwego zastosowania art. 392 k.c.; błędnego zastosowania art. 528 k.c. oraz błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 217 § 2 w zw. z art. 218 § 2 k.p.a. w zw. z art. 244 k.p.c. We wnioskach skarżąca domagała się uchylenia w całości zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcie o kosztach postępowania za wszystkie instancje 7 ewentualnie uchylenia tego wyroku w całości i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa; bądź też o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego z dnia 31 lipca 2009 r. oraz odrzucenie pozwu, a ponadto o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego. Powód wniosła o oddalenie skargi i zasądzenie na jego rzecz od pozwanej kosztów postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wbrew stanowisku skarżącej w sprawie nie doszło do nieważności postępowania z powodu rozpoznania sprawy wyłączonej z drogi sądowej przed sądami cywilnymi, a należącej do drogi postępowania administracyjnego, jaką jest dochodzenie należności podatkowych. Powództwo przewidziane w art. 527 i nast. k.c. jest elementem cywilnoprawnej ochrony wierzytelności. Rzeczywiście w przeszłości prezentowane było w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowisko zgodnie z którym powództwo takie nie może służyć ochronie należności publicznoprawnych, co uzasadnia odrzucenie pozwu. Orzeczenia te przytacza pozwany. Pogląd ten współistniał z odmiennymi zapatrywaniami, wyrażonymi np. w postanowieniu z dnia 22 kwietnia 1998 r. (I CKN 1000/97, OSNC 1999/1/6), opartymi na przekonaniu, że w wypadku, kiedy z twierdzeń pozwu wynika, iż dochodzone żądanie odnosi się do instytucji cywilnoprawnych wątpliwości w tym zakresie powinny być rozstrzygane przy uwzględnieniu konstytucyjnego domniemania prawa do sądu, wywodzonego z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Z upływem czasu przeważyło stanowisko uznające za sprawy cywilne także sprawy, w których przedmiotem sporu są cywilnoprawne skutki zdarzeń, nie mających charakteru cywilnoprawnego. W zakresie dopuszczalności drogi sądowej w sprawie o ochronę wierzytelności publicznoprawnej odwołać się należy przede wszystkim do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2003 r. (III CZP 85/02, OSNC 2003/10/129), w której przyjęto przynależność do drogi sądowej sprawy z opartego na art. 527 k.c. powództwa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wytoczonego w celu ochrony należności z tytułu składki na ubezpieczenie społeczne. Wprost o otwartej drodze sądowej dla spraw dotyczących pauliańskiej 8 ochrony należności podatkowych wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 maja 2005 r. (I CK 677/04, Pr. Bankowe 2005/9/10). Za prawidłowością szerszej interpretacji pojęcia drogi sądowej opowiedział się także Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 10 lipca 2000 r. (Sk 12/99, OTK 2000/5/143), w którym stwierdził, że choć w doktrynie prawa cywilnego ciągle nie osiągnięto zgodności poglądów co do katalogu i podziału zdarzeń cywilnoprawnych, nigdy nie było wątpliwości co do tego, że akty (decyzje) administracyjne mogą stanowić źródło stosunków cywilnoprawnych. Błędne jest więc wykluczenie możliwość powstania stosunku cywilnoprawnego między podmiotami związanymi stosunkiem administracyjno-prawnym. Także między nimi może ukształtować się więź, w której ich status jest zrównany. Trybunał zwrócił uwagę, że domeną prawa cywilnego jest np. ocena należytego wykonania zobowiązania i określenia skutków jego niewykonania, przy czym przyjmuje się powszechnie, że cywilnoprawna odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania obejmuje także zobowiązania wynikające aktów administracyjnych, z czynów niedozwolonych i wielu innych zdarzeń. Odmienne stanowisko pozwanego nie może zostać uwzględnione. W konsekwencji cały kompleks zarzutów wywodzonych z twierdzenia o niedopuszczalności drogi sądowej w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie. Problem istnienia podstaw prawnych do merytorycznego wykorzystania skargi paulińskiej jako narzędzia wspomagającego skuteczne ściągnięcie należności podatkowej nie należy już do zagadnień związanych z dopuszczalnością wytoczenia powództwa lecz z jego zasadnością i zostanie omówiony wraz z innymi zarzutami materialnoprawnymi. Kolejny zarzut procesowy dotyczy prawidłowości rozpoznania apelacji przez Sąd odwoławczy. W przekonaniu skarżącego Sąd ten nie poddał ocenie zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 328 § 2 k.p.c. polegającego na powieleniu uzasadnienia sporządzonego w sprawie I C 1141/05 i oparciu się na dowodach nieprzeprowadzonych bezpośrednio przed sądem orzekającym. Stanowisko skarżącego jest niesłuszne. Sąd Apelacyjny ustosunkował się do podniesionych zastrzeżeń. Potraktował je jako zarzut poczynienia w uzasadnieniu ustaleń, które nie miały podstaw w materiale niniejszej sprawy i tylko tak postawiony przez pozwanego zarzut mógł być rozumiany, bardzo zbliżona forma 9 obydwu uzasadnień nie uzasadnia bowiem innych wątpliwości, skoro zawarta w ocenianym uzasadnieniu treść odpowiada wymaganiom art. 328 § 2 k.p.c. Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że dowody przeprowadzone zostały z zachowaniem zasady bezpośredniości a ponadto skonfrontowane z poprzednio złożonymi zeznaniami tych samych świadków i nie stwierdził naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. przez Sąd Okręgowy. Na uwzględnienie nie zasługuje też zarzut naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. i art. 381 k.p.c. przez pominiecie dowodu z zeznań jako świadka W. D. Stawiając taki zarzut pozwany zobowiązany był do uzasadnienia w czym upatruje błędność stanowiska Sądu Apelacyjnego i w jaki sposób dowód ten miałby wpłynąć na wynik sprawy. Tymczasem w skardze nie zostały nawet przytoczone okoliczności, które tym dowodem miały zostać wykazane, nie mówiąc o wyjaśnieniu ich związku z zapadłym rozstrzygnięciem. Skarga kasacyjna jest środkiem nadzwyczajnym i integralnym w tym sensie, że podniesione w niej zarzuty muszą być kompletne i nie mogą opierać się na odwołaniach do wcześniejszych pism bądź na nieskonkretyzowanych nawiązaniach do poglądów Sądów obydwu instancji, a tylko taką treść można odczytać ze stwierdzenia pozwanego „Zważywszy na fakt, ze świadek został zawnioskowany na okoliczności, na które zwracały uwagę nie tyle strony postępowania, ile Sąd I oraz II instancji, dopuszczenie dowodu z zeznań tego świadka mogłoby się okazać kluczowe dla rozstrzygnięcia sprawy.” W rezultacie zarzut ten nie poddaje się kontroli. Pozwany podnosi również zarzut naruszenia art. 1821 § 2 k.p.c. poprzez rozpoznanie niniejszej sprawy pomimo uchybienia przez powoda terminowi określonemu w tym przepisie. Powołany przepis nie zawiera jednak zakazu ponownego wniesienia powództwa po upływie trzymiesięcznego terminu od wskazanych tam zdarzeń (w tym prawomocnej odmowy uznania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym), określa jedynie przywileje, z których skorzysta powód, który tego terminu dotrzyma - polegające na zachowaniu skutków, jakie ustawa wiąże z poprzednio wytoczonym powództwem, umorzonym na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. i włączeniu do zasobów dowodowych nowego postępowania środków dowodowych przeprowadzonych w postępowaniu umorzonym. 10 Kolejny zarzut, dotyczący naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 217 § 2 w zw. z art. 218 § 2 k.p.a. w zw. z art. 244 k.p.c. zgłoszony został w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego, a ponieważ w istocie dotyczy kwestii procesowych (co dostrzegł skarżący w końcowej części uzasadnienia skargi) nie może zostać rozpatrzony. Podstawa materialnoprawna również nie uzasadnia uwzględnienia skargi kasacyjnej. Dopuszczalność wykorzystania skargi paulińskiej w drodze anologiae legis jako merytorycznego środka ochrony wierzytelności publicznoprawnych Sąd Najwyższy przyjął w wyroku z dnia 13 maja 2005 r. (I CK 677/04, Pr. Bankowe 2005/9/10), a potwierdził i szeroko uzasadnił w wyroku z dnia 28 października 2010 r. (OSNC-ZD 2011/1/23), zwracając uwagę na to, że posłużenie się tą konstrukcją nie narusza zakazu stosowania w prawie podatkowym analogii na niekorzyść podmiotów zobowiązanych do uiszczania daniny publicznej. Zakaz ten rozumiany jest jako wykluczenie możliwości rozszerzenia w drodze wnioskowania przez analogię zakresu obowiązków podatkowych, tymczasem odpowiednie zastosowanie art. 527 i nast. k.c. nie zwiększy obciążeń podatkowych, a tylko stworzy możliwość wyegzekwowania już istniejących. Sąd nie ingeruje w zobowiązanie podatkowe lecz poddaje ocenie czynność prawną dłużnika z osoba trzecią. Tego skutku nie pozwala osiągnąć art. 107 i nast. ordynacji podatkowej, co - zdaniem Sądu - jest uzasadnione, gdyż przyznanie władzy wykonawczej kompetencji do ubezskutecznienia czynności cywilnoprawnych podejmowanych przez osoby trzecie z dłużnikiem naruszałoby porządek konstytucyjny, powierzający takie uprawnienia niezawisłym sądom. Przy tym instytucja ochrony wierzyciela przed krzywdzącym działaniem dłużnika należy do regulacji wyrażających podstawowe zasady porządku prawnego, wspólne dla całego systemu prawa, co przemawia za zastosowaniem analogii w omawianym zakresie. Sąd Najwyższy w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę podziela ten pogląd. Skarżący nie ma racji, że przyjęty kierunek wykładni powoduje, iż Skarb Państwa zyskuje uprawnienie do podważenia każdej czynności, gdyż każdy ma obowiązek zapłaty podatku. Skarb Państwa musi bowiem, jak każdy podmiot, wykazać nie tylko swój 11 status wierzyciela, ale także spełnienie pozostałych przesłanek przewidzianych w art. 527 i nast. k.c. Skarżący nie ma też racji, kwestionując istnienie podstaw do uwzględnienia powództwa. Sąd Apelacyjny przyjął, że spełnione zostały wymagania art. 528 k.c., bowiem dłużnik (Y.) działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a pozwana uzyskała w wyniku kwestionowanej czynności korzyść majątkową i to bezpłatnie, ponieważ w wyniku umowy z 23 grudnia 2002 r. nabyła udziały o znacznej wartości, nie spełniając na rzecz zbywcy żadnego świadczenia wzajemnego, które można byłoby uznać za ekwiwalent otrzymanego przysporzenia. Zgodzić się należy ze stanowiskiem tego Sądu, że pojęcia bezpłatnego uzyskania korzyści nie należy wiązać wyłącznie z treścią czynności prawnej, w wyniku której korzyść ta weszła do majątku osoby trzeciej, ale z rzeczywistymi, obiektywnie ocenionymi konsekwencjami majątkowymi wynikłymi z realizacji tej czynności, które ocenić trzeba według stanu na chwilę orzekania. Z ustaleń Sądu Apelacyjnego, stanowiących podstawę faktyczną, wiążącą Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika, że pozwana nie dopełniła zawartego w umowie obowiązku uzyskania oświadczenia V. – A. o zwolnieniu z długu Y., tym samym, wbrew odmiennym twierdzeniom pozwanej, umowa o zwolnienie z długu, która spowodowałaby wymierną korzyść dla Y., nie doszła do skutku. Sąd Apelacyjny nie zastosował art. 519 § 1 i 2 k.c., przeciwnie, wykluczył istnienie podstaw do jego zastosowania. Wskazał, że zgodnie z brzmieniem art. 519 § 2 pkt 2 k.c. sukcesja w dług w rozumieniu tego przepisu wymaga dla swej skuteczności zgody wierzyciela złożonej którejkolwiek ze stron, zgody tej jednak zabrakło. Zawartą w następnym zdaniu uzasadnienia, a wyrwaną przez skarżącą z kontekstu konstatację, że pozwana nie wykazała, aby wierzyciel zwolnił Y. z długu, należy interpretować w powiązaniu w przytoczonym wcześniej stwierdzeniem, jako dotyczącą nieudzielenia zgody stanowiącej przyzwolenie wierzyciela na zwolnienie z długu. Zwrócić należy uwagę, że art. 522 k.c. wymaga dla zgody formy pisemnej pod rygorem nieważności. Zarzuty skarżącego są uzasadnione jedynie w zakresie, w jakim kwestionuje on zastosowanie przez Sąd Apelacyjny art. 392 k.c. jako normy prawnej odnoszącej się do postanowień umowy stron zawierających oświadczenie 12 o przystąpieniu przez pozwaną do długu Y. względem V. – A. Jak wynika z uzasadnienia, przyczyną nawiązania przez Sąd drugiej instancji do przedstawionej konstrukcji było przekonanie, że jedyną drogą kumulatywnego przystąpienia do długu jest umowa przystępującego z wierzycielem, natomiast skutku takiego nie pociąga za sobą jego umowa z dłużnikiem. Tymczasem w literaturze i orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2003 r., II CK 340/02, Lex nr 567652) przyjmuje się, że źródłem zobowiązania kumulatywnego może być także umowa z dotychczasowym dłużnikiem, która dla swej ważności nie wymaga zgody wierzyciela, gdyż nie narusza jego interesu prawnego. Poza tą przyczyna Sąd odwoławczy nie podnosił innych argumentów przemawiających za przypisaniem postanowieniom umownym stron, przez nie same określanym jako źródło przystąpienia pozwanej do długu Y. innej funkcji niż zamiar obciążenia pozwanej współodpowiedzialnością za dług. Jest to zasadnicze kryterium rozróżnienia pomiędzy umową o zwolnienie dłużnika przez osobę trzecią z obowiązku świadczenia a umową o kumulatywne przystąpienie do długu. W wypadku, o którym mowa w art. 392 k.c. osoba trzecia nie staje się dłużnikiem dodatkowym. Jednakże wzmocnienie uprawnień wierzyciela nie wpływa na zmniejszenie zobowiązań pierwotnego dłużnika względem tego wierzyciela. W piśmiennictwie wskazuje się co prawda, że źródłem korzyści dotychczasowego dłużnika jest możliwość realizacji roszczeń regresowych, w omawianej umowie brak było jednak tego rodzaju postanowień dotyczących okresu od chwili ostatecznego nabycia przez pozwaną udziałów. Regulacje dotyczące rozliczeń dotyczyły jedynie okresu „tymczasowego” dysponowania przez pozwaną udziałami. Przystąpienie przez pozwaną do długu nie stanowiło więc majątkowego ekwiwalentu udziałów przekazanych pozwanej, umożliwiającego uznanie umowy z 23 grudnia 2002 r. za odpłatną, ponieważ po przystąpieniu pozwanej do długu pasywa Y. nie uległy zmniejszeniu. W rezultacie zakwestionowana przez powoda czynność prawna słusznie została uznana przez Sądy obydwu instancji za przysporzenie nieodpłatne, uzasadniające zastosowanie najkorzystniejszego dla pokrzywdzonego wierzyciela wariantu podstaw skargi pauliańskiej, przewidzianego w art. 528 k.c. W tym wypadku wiedza pozwanej o krzywdzącym wierzycieli działaniu Y., a nawet o 13 posiadaniu przez niego długów nie jest istotna. Surowsze kryteria odpowiedzialności dłużnika i osoby trzeciej są wyrazem zasady mniejszej ochrony przysporzeń dokonanych pod tytułem darmym. Kończąc wypada zauważyć, że wśród argumentów mających uzasadnić przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący podniósł szereg zagadnień prawnych, które nie znalazły odpowiedniego odbicia w treści zarzutów lub też odnosiły się do zarzutów nieprawidłowo skonstruowanych. Z uwagi na to, że Sąd Najwyższy rozpoznanie sprawę w granicach zaskarżenia i w granicach podstaw, a z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania (art. 39813 § 1 k.p.c.), rozważenie części zgłoszonych problemów nie było możliwe. Skarga kasacyjna została oddalona na podstawie art. 39814 k.p.c. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 39821 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. Wysokość zasądzonych kosztów zastępstwa procesowego znajduje uzasadnienie w postanowieniach § 2 ust. 1 i 2, § 6 pkt 7 i § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).