III CZP 84/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN Z. Marmaj.Sędziowie SN: T. Miłkowski (sprawozdawca), J. Suchecki. SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii S. o dział spadku po Józefie Z. i Magdalenie Z. oraz o podział majątku wspólnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu postanowieniem z dnia 1 września 1989 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przysługuje prawo do otrzymania spłat spadkobiercom, którzy w dziale spadku, obejmującego wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, wkładu tego nie otrzymali, choć zostali powołani do jego dziedziczenia, ale w chwili dokonywania działu spadku (lub podziału majątku wspólnego) nie spełniają żadnej z przesłanek wymienionych w art. 1088 § 1 k.c., lecz posiadają wymienione w art. 1059 pkt 1 w związku z art. 160 § 1 lub 2 k.c. warunki do dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"podjął następującą uchwałę:Spadkobiercom dziedziczącym wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, którzy przy dziale spadku wkładu tego nie otrzymali, przysługuje prawo do spłat, jeżeli: a) w chwili działu odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1088 § 1 k.c., b) w chwili działu są trwale niezdolni do pracy, c) w ciągu roku od chwili działu podejmą pracę w gospodarstwie rolnym spółdzielni, w której znajduje się wkład gruntowy należący do spadku.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 23 kwietnia 1987 r. Sąd Rejonowy w Kościanie orzekając o nabyciu spadku po Józefie Z. i jego żonie Magdalenie Z. stwierdził między innymi, że należący do spadku po zmarłym w dniu 11 października 1961 r. Józefie Z. udział we współwłasności gospodarstwa rolnego nabyła jego córka Antonina P. oraz że należący do spadku po zmarłej w dniu 18 maja 1966 r. Magdalenie Z. udział w tym samym gospodarstwie rolnym stanowiącym wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej nabyła jej wnuczka Maria S. Postanowieniem z dnia 14 października 1988 r. Sąd Rejonowy w Kościanie dokonał działu spadku po Józefie Z. i Magdalenie Z. w ten sposób, że należący do spadku udział w gospodarstwie rolnym, stanowiącym wkład gruntowy w Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B., wraz z działką przyzagrodową, przyznał na wyłączną własność Antoninie P. oraz orzekł, że nie przyznaje spłaty Marii S., gdyż nie spełnia ona warunków określonych w art. 1088 k.c. Według ustaleń Sądu Rejonowego Maria S. nie jest członkiem wymienionej spółdzielni produkcyjnej ani nie pracuje w gospodarstwie rolnym tej spółdzielni. Rozpoznając rewizję wnioskodawczyni Marii S. Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu wymienione na wstępie zagadnienie prawne jako budzące poważne wątpliwości. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Szczególne przepisy dotyczące dziedziczenia i działu należącego do spadku wkładu gruntowego w rolniczej spółdzielni produkcyjnej (art. 1087-1088 k.c.) nie regulują kwestii spłat na rzecz spadkobierców, którzy odziedziczyli taki wkład, lecz nie otrzymali go przy dziale spadku. Zagadnienie to należy rozpatrywać, zgodnie z art. 1086 k.c., przez odpowiednie stosowanie pozostałych przepisów tytułu X księgi czwartej kodeksu cywilnego, regulujących dziedziczenie gospodarstw rolnych. Według art. 1075 k.c. w brzmieniu nadanym temu artykułowi przez art. 1 pkt 21 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę - kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) spadkobiercy, którzy przy dziale spadku nie otrzymali gospodarstwa rolnego lub jego części, otrzymują spłaty, jeżeli odpowiadają warunkom określonym w art. 216 § * k.c., przy odpowiednim stosowaniu paragrafu 3, 4 i 6 tego artykułu. Obecna treść art. 216 k.c. została ustalona przepisem art. 1 pkt 10 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. o zmianie ustawy - kodeks cywilny oraz o uchyleniu ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 11, poz. 81). Paragraf 1 tego artykułu stanowi, że współwłaściciel, któremu wskutek zniesienia współwłasności przypada nieruchomość rolna, obowiązany jest do spłaty na rzecz pozostałych współwłaścicieli, którzy w chwili zniesienia współwłasności: 1) odpowiadają warunkom wymaganym do nabycia własności nieruchomości, 2) są małoletni bądź też pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół, 3) są trwale niezdolni do pracy.Wypłata spłat współwłaścicielom mającym kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego ulega zawieszeniu do czasu podjęcia stałej pracy w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym, bezpośrednio przy produkcji rolnej. Jeżeli podjęcie takiej pracy nie nastąpi w ciągu roku od chwili zniesienia współwłasności, prawo do spłaty wygasa (art. 216 § 3 k.c.). Współwłaściciele, którym zostały przyznane spłaty w związku z ich pracą w gospodarstwie rolnym, a którzy zaprzestaną pracy w takim gospodarstwie, tracą prawo do spłat jeszcze nie uiszczonych, chyba że stali się trwale niezdolni do pracy (art. 216 § 4 k.c.).Przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych stosuje się, zgodnie z art. 1035 k.c., odpowiednio do działu spadku, z zachowaniem odrębności określonych w art. 1036-1046 k.c.Artykuł 1088 § 1 k.c. wskazuje te osoby spośród spadkobierców wkładu gruntowego w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, które mogą otrzymać ten wkład przy dziale spadku. Są to osoby, które w chwili spadku odpowiadają następującym warunkom: 1) są członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej, w której znajduje się wkład gruntowy należący do spadku, 2) pracują w gospodarstwie rolnym tej spółdzielni, 3) są małoletni albo pobierają naukę zawodu lub uczęszczają do szkół. Podobieństwo powyższej regulacji do sytuacji przewidzianych w art. 216 § 1 k.c. pozwala na przyjęcie, że spadkobiercom wymienionym w art. 1088 § 1 k.c., którzy przy dziale spadku dotyczącego wkładu w rolniczej spółdzielni produkcyjnej nie otrzymali na własność tego wkładu, przysługują spłaty. Należy przyjąć, że spłaty przysługują też spadkobiercom wkładu w rolniczej spółdzielni produkcyjnej trwale niezdolnym do pracy. Nie zostali oni wprawdzie wymienieni w art. 1088 § 1 k.c., jednakże przepis ten wymienia tylko spadkobierców uprawnionych do otrzymania wkładu w naturze. Brak przepisu o spłatach przy dziale spadku w rolniczej spółdzielni produkcyjnej pozwala na odpowiednie zastosowanie art. 216 § 1 pkt 3 k.c. przewidującego spłaty dla spadkobierców trwale niezdolnych do pracy. W kwestii spłat dla spadkobierców wkładu w rolniczej spółdzielni produkcyjnej należy ponadto rozważyć odpowiednie stosowanie art. 216 § 1 pkt 1 k.c. przewidującego spłaty dla spadkobierców, którzy w chwili zniesienia współwłasności (działu spadku) odpowiadają warunkom wymaganym dla nabycia własności nieruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. Chodzi tu o spadkobierców stale pracujących w jakimkolwiek gospodarstwie rolnym i spadkobierców mających kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego (art. 160 § 1 k.c.). Jak wynika z art. 216 § 1 i 3 k.c., spłaty na rzecz spadkobierców legitymujących się tylko kwalifikacjami do prowadzenia gospodarstwa rolnego ulegają zawieszeniu do czasu podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym, bezpośrednio przy produkcji rolnej. Niepodjęcie takiej pracy w ciągu roku od chwili zniesienia współwłasności (działu spadku) powoduje wygaśnięcie prawa do spłaty. Jak już podano, prawo do spłaty przysługuje między innymi spadkobiercom wkładu w rolniczej spółdzielni produkcyjnej pracującym w gospodarstwie rolnym spółdzielni, w której znajduje się taki wkład. Osoba dziedzicząca wkład na podstawie art. 1087 k.c., nie odpowiadająca w chwili działu warunkom przewidzianym w art. 1088 § 1 k.c., może następnie podjąć pracę w gospodarstwie rolnym spółdzielni, w której znajduje się spadkowy wkład. Nieuzasadnione byłoby odmówienie takiej osobie prawa do spłaty, ponieważ jej sytuacja jest podobna do sytuacji spadkobiercy gospodarstwa rolnego, który mając kwalifikacje do prowadzenia takiego gospodarstwa podejmie w ciągu roku od chwili działu pracę w gospodarstwie rolnym spółdzielni, w której znajduje się spadkowy wkład gruntowy. Podjęcie wspomnianej pracy w innej spółdzielni produkcyjnej nie mogłoby być tu wystarczające, skoro warunkiem dziedziczenia wkładu, według art. 1087 k.c., jest powiązanie członkostwem lub pracą w gospodarstwie rolnym spółdzielni, w której znajduje się wkład. Przyznanie prawa do spłat również na rzecz spadkobiercy wkładu, który w ciągu roku od działu spadku zostanie członkiem rolniczej spółdzielni produkcyjnej, nie byłoby uzasadnione, skoro zgodnie z art. 139 § 2 prawa spółdzielczego członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej mogą być także osoby nie będące właścicielami lub posiadaczami gruntów rolnych i wobec tego nie muszą wykonywać w spółdzielni prac w gospodarstwie rolnym. Odpowiednio stosowany art. 216 § 3 k.c. łączy bowiem prawo do spłat z pracą w gospodarstwie rolnym, wyłączając natomiast takie prawo z tytułu samych tylko formalnych kwalifikacji. Stosując więc odpowiednio ten przepis do stosunków w rolniczych spółdzielniach produkcyjnych należy przyjąć, że samo przystąpienie po dziale spadku do takiej spółdzielni, bez podjęcia pracy w gospodarstwie rolnym spółdzielni, nie uzasadniałoby zachowania prawa do spłat. Nie uzasadnia też prawa do spłat posiadanie przez dziedziczącego wkład gruntowy w rolniczej spółdzielni produkcyjnej kwalifikacji z art. 160 § 1 k.c., skoro te kwalifikacje nie dawały uprawnienia do dziedziczenia takiego wkładu według art. 1087 k.c.Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. podjął uchwałę o treści podanej na wstępie.