IV KK 1/19

Sygn. akt IV KK 1/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 stycznia 2019 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Rafał Malarski (przewodniczący) SSN Dariusz Kala (sprawozdawca) SSN Zbigniew Puszkarski Protokolant Małgorzata Gierczak w sprawie M. S. skazanej z art. 286 § 1 k.k. i in. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 29 stycznia 2019 r., w trybie art. 535 § 5 k.p.k. kasacji Ministra Sprawiedliwości – Prokuratora Generalnego wniesionej na korzyść skazanej od wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 3 marca 2017 r., sygn. akt II K […], uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania. UZASADNIENIE M. S. została oskarżona o to, że: I. w dniu 17 grudnia 2015 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K. w kwocie 4000 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody 2 wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. II. w dniu 21 grudnia 2015 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] S.A. z/s w K. w kwocie 3500 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody wniosek o uzyskanie pożyczki przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. III. w dniu 23 grudnia 2015 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] S.A. z/s w K. w kwocie 4000 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. IV. w dniu 30 grudnia 2015 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] S.A. z/s w K. w kwocie 5000 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. V. w dniu 4 stycznia 2016 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] S.A. z/s w K. w kwocie 15000 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody 3 wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 kk VI. w dniu 2 lutego 2016 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] S.A. z/s w K. w kwocie 5550 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. VII. w dniu 15 lutego 2016 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] S.A. z/s w K. w kwocie 9000 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […] podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym. działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. VIII. w dniu 18 lutego 2016 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] S.A. z/s w K. w kwocie 16000 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. IX. w dniu 29 lutego 2016 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] S.A. z/s w K. w kwocie 11880 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody 4 wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Banku […] S.A. z/s w K., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. X. w dniu 19 kwietnia 2016 r. w S. woj. [...] doprowadziła do niekorzystnego rozporządzenia mieniem S. K. i […] Bank […] w kwocie 900 zł, w ten sposób że posiadając dostęp do elektronicznej bankowości rachunku bankowego S. K. o nr […], podając się za S. K. złożyła bez jego wiedzy i zgody wniosek o uzyskanie pożyczki nr […] przez co wprowadziła w błąd pracownika banku co do osoby pożyczkobiorcy, zamiaru i możliwości spłaty pożyczki, czym działała na szkodę S. K. i […] Bank […] z/s we W., to jest o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. Wyrokiem z dnia 3 marca 2017 r., sygn. akt II K […], Sąd Rejonowy w S.: - w punkcie I. uznał oskarżoną M. S. za winną popełnienia zarzucanych jej wyżej czynów w pkt I - X, a stanowiących ciąg przestępstw z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. i za to na mocy art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. skazał ją na karę 8 (ośmiu) miesięcy pozbawienia wolności; - w punkcie II. na mocy art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 k.k. wykonanie orzeczonej w pkt. I wyroku kary pozbawienia wolności warunkowo zawiesił na okres próby wynoszący 2 (dwa) lata; - w punkcie III. na mocy art. 33 § 2 k.k. orzekł wobec oskarżonej grzywnę w wysokości 150 (sto pięćdziesiąt) stawek dziennych ustalając na mocy art. 33 § 3 k.k. wysokość jednej stawki dziennej na kwotę 10 (dziesięciu) złotych; - w punkcie IV. na mocy art. 72 § 1 pkt 2 k.k. zobowiązał oskarżoną do przeproszenia pokrzywdzonego S. K., zastrzegając, że czas i sposób wykonania tego obowiązku zostaną określone w postępowaniu wykonawczym; - w punkcie V. na mocy art. 46 § 1 k.k. tytułem środków kompensacyjnych zobowiązał oskarżoną do naprawienia w całości szkód wyrządzonych przypisanymi jej wyżej przestępstwami poprzez zapłatę kwot: • 4000 (cztery tysiące) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., 5 • 3. 500 (trzy tysiące pięćset) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., • 4000 (cztery tysiące) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., • 5000 (pięć tysięcy) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., • 15 000 (piętnaście tysięcy) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., • 5 550 (pięć tysięcy pięćset pięćdziesiąt) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., • 9 000 (dziewięć tysięcy) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., • 16 000 (szesnaście tysięcy) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., • 11 880 (jedenaście tysięcy osiemset osiemdziesiąt) złotych - na rzecz pokrzywdzonych S. K. i [...] Bank [...] S. A. w K., • 900 (dziewięćset) złotych - na rzecz S. K. i […] Bank […] z/s we W.; - w punkcie VI. zwolnił oskarżoną od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych na rzecz Skarbu Państwa i obciążył Skarb Państwa wydatkami wyłożonymi w toku postępowania karnego. Powyższy wyrok uprawomocnił się w pierwszej instancji ponieważ żadna ze stron nie wywiodła od niego środka odwoławczego. Orzeczenie to (w całości, na korzyść skazanej) zaskarżył Minister Sprawiedliwości – Prokurator Generalny, zarzucając mu „rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 387 § 2 k.p.k., polegające na uwzględnieniu przez Sąd Rejonowy w S. wadliwego wniosku M. S. o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy w całości i skazanie jej za popełnienie ciągu przestępstw z art. 286 § 1 k.k., mimo istnienia ujemnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k., w postaci braku wniosku o ściganie pochodzącego od jednego z pokrzywdzonych - S. K., co stanowiło bezwzględną przyczynę odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k., a nadto skutkowało rażącym naruszeniem prawa materialnego - art. 46 § 1 6 k.k., polegającym na orzeczeniu środka kompensacyjnego w postaci obowiązku naprawnienia szkody na rzecz innego pokrzywdzonego - […] Bank […], w sytuacji, gdy zobowiązanie pieniężne wynikające z umowy pożyczki będącej przedmiotem jednego z oszustw zostało już wcześniej spłacone”. W konkluzji kasacji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w S.. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja okazała się zasadna i w konsekwencji musiała skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku w całości i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania. Skarżący ma bowiem rację, gdy twierdzi, że w niniejszej sprawie zaktualizowała się bezwzględna przyczyna odwoławcza, o której mowa w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 10 k.p.k. Tym samym wyczerpana została dyspozycja art. 523 § 1 k.p.k. określającego podstawy kasacyjne. Skazując M. S. za popełnione w warunkach ciągu przestępstw występki oszustwa z art. 286 § 1 k.k. Sąd Rejonowy nie dostrzegł, że w opisie każdego z przypisanych jej czynów znajduje się wyraźna wzmianka o działaniu na szkodę ojca oskarżonej S. K., który nie złożył wniosku o ściganie. Tymczasem przestępstwo oszustwa, zgodnie z treścią art. 286 § 4 k.k., ma charakter względnie wnioskowy. Oznacza to, że jeśli zostało popełnione na szkodę osoby najbliższej podlega ściganiu wyłącznie wtedy, gdy osoba pokrzywdzona tego zażąda składając w tej kwestii stosowny wniosek. W analizowanej sprawie S. K. bez wątpienia przedmiotowego wniosku, ani w wyraźnej, ani w choćby dorozumianej formie, nie złożył. W szczególności za ów wniosek nie może zostać potraktowane oświadczenie pokrzywdzonego wygłoszone na rozprawie głównej, że nie sprzeciwia się uwzględnieniu wniosku o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzania postępowania dowodowego, złożonego przez oskarżoną w trybie art. 387 § 1 k.p.k. Przytoczone wyżej oświadczenie, któremu towarzyszyła konstatacja, że „oskarżona jest jego córką, więc jak mógłby się sprzeciwić wnioskowi” (k. 211), poprzedzona kategorycznym stwierdzeniem, że będzie występować w sprawie wyłącznie w charakterze świadka (k. 210), wydaje się raczej sugerować, że pokrzywdzony nie miał woli ścigania M. S.. 7 Przypisane oskarżonej występki zostały popełnione co prawda również na siedzibą we W., ale powyższa okoliczność nie może przemawiać za uznaniem, że zaskarżone orzeczenie nie jest dotknięte wadą w postaci bezwzględnej przyczyny odwoławczej. Zgodnie z poglądem utrwalonym w judykaturze, który Sąd Najwyższy w tym składzie w pełni podziela, brak wniosku o ściganie sprawia, że w przypadku popełnienia przez oskarżonego przestępstwa wyczerpującego znamiona zarówno przestępstwa ściganego z urzędu, jak i przestępstwa ściganego na wniosek, niedopuszczalne jest zamieszczenie w opisie przypisanego oskarżonemu czynu oraz w jego kwalifikacji prawnej jakichkolwiek elementów, wskazujących na popełnienie przestępstwa, do którego ścigania potrzebne było pozyskanie owego wniosku (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 czerwca 2002 r., II KKN 267/01, LEX nr 54399). Dotyczy to oczywiście również zamieszczenia w opisie czynu danych dotyczących jego skutków oraz osób pokrzywdzonych (zob. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2005 r., I KZP 45/05, OSNKW 2006/1/4). Stwierdzenie, że zaskarżony wyrok został dotknięty wskazanym wyżej uchybieniem rodziło konieczność uchylenia tego orzeczenia i przekazania sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Niemożność wydania innego rozstrzygnięcia następczego wynikała po pierwsze z faktu, że przesłanka „braku wniosku o ściganie” ma charakter względny, a to oznacza, że do upływu okresu przedawnienia owy brak może być konwalidowany. Po drugie była konsekwencją tego, że rozstrzygnięcie w postaci umorzenia postępowania może dotyczyć wyłącznie całości czynu, a nie jego fragmentów. Konwalidacja uchybienia polegającego na bezpodstawnym przypisaniu osobie oskarżonej określonych fragmentów jej zachowania, składających się na jeden czyn zabroniony, sprowadza się natomiast do eliminacji związanych z nim elementów z opisu lub kwalifikacji prawnej tego czynu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2011 r., II KK 279/11, LEX nr 1084721 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt IV KK 295/15, LEX nr 1938687). Skarżący ma również rację, gdy wskazuje, że sąd meriti oczywiście błędnie, uwzględniając wniosek oskarżonej złożony na podstawie art. 387 § 1 k.p.k., nałożył na nią obowiązek naprawienia szkody poprzez zapłatę kwoty 900 zł także na rzecz […] Bank […]. z siedzibą we W.. Z pisma tego banku z dnia 1 sierpnia 2016 r. 8 wyraźnie wynika wszak, że wspomniana kwota została temu podmiotowi zwrócona w dniu 19 maja 2016 r. (k. 101). Nie budzi zaś wątpliwości, że podstawowym warunkiem nałożenia środka kompensacyjnego na podstawie art. 46 § 1 k.k. jest istnienie szkody w dacie orzekania. I na tę kwestię będzie musiał zatem zwrócić uwagę sąd pierwszej instancji przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, pamiętając również, że orzekając obowiązek naprawienia szkody, o którym mowa w powołanej regulacji, zobowiązany jest wprost, a nie jedynie odpowiednio stosować przepisy prawa cywilnego (za wyjątkiem przepisów dotyczących możliwości zasądzenia renty), co dotyczy zarówno zasad ustalania wysokości szkody, jak i określenia sposobu jej naprawienia. Na zakończenie należy zauważyć, że stwierdzonych wyżej uchybień, co wynika nie tylko z treści art. 387 § 2 k.p.k., ale i bardzo wyraźnie z treści art. 447 § 5 k.p.k., nie sanuje fakt, że zaskarżony wyrok zapadł na skutek uwzględnienia wniosku złożonego w trybie art. 387 § 1 k.p.k. Sąd nie może bowiem uwzględnić wniosku sformułowanego na tej podstawie, jeżeli zachodzi okoliczność wyłączająca ściganie, a proponowane rozstrzygnięcia są sprzeczne z przepisami prawa materialnego. Jeśli to czyni, to narusza również, co trafnie zauważył autor kasacji, w sposób rażący przepis art. 387 § 2 k.p.k. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, kierując się powyższymi wskazaniami Sądu Najwyższego (art. 442 § 3 k.p.k.), Sąd Rejonowy, pamiętając o wiążącym go zakazie reformationis in peius, podejmie kroki w celu odebrania od pokrzywdzonego S. K. jednoznacznego stanowiska, czy wyraża wolę ścigania córki za zarzucone jej czyny zabronione, a następnie wyda rozstrzygnięcie odpowiadające standardom sprawiedliwości materialnej i proceduralnej. Kierując się przedstawioną argumentacją, orzeczono jak w części dyspozytywnej wyroku.