I KK 180/24

I KK 180/24 POSTANOWIENIE Dnia 17 lipca 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Marek Pietruszyński SSN Waldemar Płóciennik w sprawie M. M., podejrzanego o czyn z art. 190 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., po rozpoznaniu na posiedzeniu w Izbie Karnej w dniu 17 lipca 2024 r. kasacji Prokuratora Generalnego wniesionej na korzyść M. M. od prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Szamotułach z dnia 14 września 2022 r., sygn. akt II Ko 1166/21 - II K 78/18, uchylającego środek zabezpieczający w postaci terapii – leczenia ambulatoryjnego zastosowany postanowieniem Sądu Rejonowego w Szamotułach z dnia 20 maja 2019 r., sygn. akt II K 78/18 i orzekającego umieszczenie M. M. w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym na podstawie art. 535 § 5 k.p.k p o s t a n o w i ł: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Sądowi Rejonowemu w Szamotułach do ponownego rozpoznania. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 20 maja 2019 r. Sąd Rejonowy w Szamotułach w sprawie o sygn. akt II K 78/18, na mocy art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 31 § I KK 180/24 2 1 k.k. umorzył postępowanie karne przeciwko M. M., podejrzanemu o to, że w dniu 12 maja 2017 r. w miejscowości N. ul. M. oraz w dniu 14 maja 2017 r. w R. na terenie stacji O. ul. S. groził pozbawieniem zdrowia i uszkodzeniem ciała K. S., przy czym groźby te wzbudziły w zagrożonym uzasadnioną obawę spełnienia, tj. o czyn z art. 190 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. Jednocześnie ww. postanowieniem na podstawie art. 93a § 1 pkt 2 k.k. w zw. z art. 93b § 1 k.k. sąd zastosował wobec M. M. środek zabezpieczający w postaci terapii - leczenia ambulatoryjnego w ZOZ S. Poradnia Zdrowia Psychicznego dla Dorosłych ul. S. w S. Powyższe orzeczenie zostało utrzymane w mocy przez Sąd Okręgowy w Poznaniu postanowieniem z dnia 14 października 2019 r., sygn. akt IV Kz 634/19. Następnie postanowieniem z dnia 19 marca 2021 r., sygn. akt II Ko 135/21 Sąd Rejonowy w Szamotułach, na podstawie art. 199b § 1 i 2 pkt 1 i 2 § 3 k.k.w. w zw. z art. 93a § 1 pkt 4 k.k., art. 93b § 2 i 3 k.k., art. 93d § 1 k.k., art. 93g § 1 k.k. uchylił środek zabezpieczający w postaci terapii - leczenia ambulatoryjnego w ZOZ S. Poradnia Zdrowia Psychicznego dla Dorosłych ul. S. w S. zastosowany postanowieniem Sądu Rejonowego w Szamotułach z dnia 20 maja 2019 r. i orzekł wobec M. M. środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Zmiana środka zabezpieczającego została podyktowana tym, że podejrzany nie podjął leczenia ambulatoryjnego orzeczonego wobec niego postanowieniem Sądu Rejonowego w Szamotułach z dnia 20 maja 2019 r. o sygn. akt II K 78/18, która to okoliczność, w ocenie biegłych lekarzy psychiatrów uzasadnia zastosowanie wobec niego innego, surowszego środka zabezpieczającego, w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Po rozpoznaniu zażalenia obrońcy M. M. Sąd Okręgowy w Poznaniu, postanowieniem z dnia 16 września 2021 r., sygn. akt V Kzw 612/21, uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu w Szamotułach do ponownego rozpoznania. I KK 180/24 3 Uzasadniając powyższą decyzję procesową Sąd odwoławczy uznał orzeczenie Sądu pierwszej instancji za przedwczesne, bowiem wydane bez pozyskania aktualnej opinii o stanie zdrowia psychicznego podejrzanego. Sąd drugiej instancji stanął na stanowisku, że taka opinia powinna zostać wydana po przeprowadzeniu badania podejrzanego, czego biegli opiniujący nie uczynili, a zatem wnioski ich opinii ustnej nie mogą być wystarczające do ustalenia, czy konieczna jest zmiana orzeczonego wobec M. M. środka zabezpieczającego z terapii w trybie ambulatoryjnym na umieszczenie go w szpitalu psychiatrycznym. Realizując wskazania sądu odwoławczego Sąd Rejonowy w Szamotułach zasięgnął kolejnej opinii sądowo-psychiatryczno-psychologicznej dotyczącej M. M. Biegli, po przeprowadzonym badaniu podejrzanego, zawarli wnioski, w ramach których wskazali, że nie rozpoznali u niego niedorozwoju umysłowego. Rozpoznali natomiast zaburzenia urojeniowe. Jak dalej podali, podejrzany jest całkowicie bezkrytyczny wobec objawów choroby i neguje potrzebę leczenia psychiatrycznego, a zatem jeśli M. M. nie będzie kontynuował leczenia, jego system urojeniowy będzie się rozwijał, a całość jego zachowań i postępowania podporządkowana zostanie treściom urojeniowym (czyli fałszywym przekonaniom i błędnym sądom), determinując wszelkie przejawy jego aktywności. Ponadto biegli stwierdzili, że istnieje wówczas wysokie prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego przestępstwa o dużej społecznej szkodliwości. W konsekwencji zaś biegli uznali, że M. M. winien być skierowany na leczenie w szpitalu psychiatrycznym, w ramach środka zabezpieczającego (k. 390-395, t. II akt II K 78/18). Postanowieniem z dnia 14 września 2022 r., sygn. akt II Ko 1166/21, Sąd Rejonowy w Szamotułach, na podstawie art. 93a § 1 pkt 4 k.k. w zw. z art. 93g § 1 k.k. uchylił środek zabezpieczający w postaci terapii - leczenia ambulatoryjnego zastosowany postanowieniem Sądu Rejonowego w Szamotułach z dnia 20 maja 2019 r., sygn. akt II K 78/18 i orzekł umieszczenie M. M. w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Sąd opierając się na pisemnej opinii biegłych psychiatrów i psychologa z dnia 20 kwietnia 2022 r., podtrzymanej przez nich na posiedzeniu w dniu 14 września 2022 r. uznał, że „(...) istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo I KK 180/24 4 ponownego popełnienia czynów zabronionych. Jedynym sposobem wyeliminowania takiego niebezpieczeństwa jest regularne leczenie psychiatryczne. Takie leczenie jest możliwe obecnie tylko w warunkach szpitala psychiatrycznego, z uwagi na brak krytycyzmu podejrzanego co do choroby i swoich zachowań (…)”. Powyższe orzeczenie uprawomocniło się bez postępowania odwoławczego w dniu 27 września 2022 r. Postanowieniem z dnia 16 listopada 2022 r, sygn. akt II Ko 1415/22, Sąd Rejonowy w Szamotułach określił, iż środek zabezpieczający (omyłkowo wskazano zapobiegawczy) w postaci umieszczenia M. M. w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym wykonywany będzie w Wojewódzkim Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych „D." w G. - podstawowy poziom zabezpieczenia, zgodnie ze wskazaniem tego miejsca przez Komisję Psychiatryczną do Spraw Środków Zabezpieczających przy Ministrze Zdrowia. W wykonaniu wskazanego postanowienia M. M. został przyjęty do Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w G. w dniu 18 listopada 2022 r., sygn. akt IX Ko 1302/24. Pismem z dnia 24 marca 2023 r. wskazana placówka lecznicza poinformowała sąd o tym, że z uwagi na zachowanie M. M., podstawowe warunki zabezpieczenia są niewystraczające do realizacji wobec niego środka zabezpieczającego, wnosząc o rozważenie zmiany tego środka na oddział o wzmożonym stopniu zabezpieczenia. Po uzyskaniu ustnej opinii biegłego lekarza psychiatry odpowiedzialnego za leczenie podejrzanego na oddziale, postanowieniem z dnia 9 czerwca 2023 r., sygn. akt II Ko 1045/23, Sąd Rejonowy w Gnieźnie, na podstawie art. 204 § 1 k.k.w. zmienił zastosowany wobec M. M. środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym poprzez umieszczenie go w zakładzie psychiatrycznym o wzmocnionym stopniu zabezpieczenia. Sąd „(…) uznając opinię biegłego za spójną i zupełną uznał, iż prawdopodobieństwo popełnienia przez M. M. czynu o znacznej społecznej szkodliwości związanego z jego chorobą psychiczną jest nadał wysokie i konieczne jest dalsze stosowanie wobec niego środka I KK 180/24 5 zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym, lecz o wzmocnionym stopniu zabezpieczenia (…)”. W wyniku rozpoznania zażalenia obrońcy M. M., Sąd Okręgowy w Poznaniu, postanowieniem z dnia 21 lipca 2023 r., sygn. akt V Kzw 626/23, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. W ramach wykonania wskazanego postanowienia, M. M. został przyjęty na Oddział Psychiatrii Sądowej o Wzmocnionym Zabezpieczeniu Wielospecjalistycznego Szpitala Wojewódzkiego w G.w dniu 17 listopada 2023 r. Od postanowienia Sądu Rejonowego w Szamotułach z dnia 14 września 2022 r., sygn. akt II Ko 1166/21, kasację na korzyść M. M. wniósł Prokurator Generalny, zaskarżając to orzeczenie w całości i podnosząc zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenia przepisów prawa karnego materialnego, tj. art. 93b § 3 k.k. i art. 93c pkt 1 k.k. w zw. z art. 93g § 1 k.k. w zw. z art. 93d § 6 k.k., polegającego na orzeczeniu wobec M. M. na etapie postępowania wykonawczego środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, po uprzednim uchyleniu środka zabezpieczającego w postaci terapii − leczenia ambulatoryjnego, w sytuacji, gdy orzeczenie takiego środka możliwe jest jedynie w wyroku lub postanowieniu o umorzeniu postępowania karnego na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k., a zmiana przez sąd orzeczonego wobec sprawcy wolnościowego środka zabezpieczającego lub sposobu jego wykonywania, może nastąpić jedynie w granicach środków, o których mowa w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Szamotułach. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja Prokuratora Generalnego okazała się oczywiście zasadna, co umożliwiło jej rozpoznanie na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k. I KK 180/24 6 Przepisy Kodeksu karnego wykonawczego, w kwestii stosowania środków zabezpieczających, odsyłają do unormowań Kodeksu karnego zawartych w rozdziale X (art. 199a § 1 k.k.w.). Stosownie do treści art. 93a § 1 k.k. środkami zabezpieczającymi są: 1. elektroniczna kontrola miejsca pobytu; 2. terapia; 3. terapia uzależnień; 4. pobyt w zakładzie psychiatrycznym, przy czym orzeczenie pobytu w zakładzie psychiatrycznym może nastąpić jedynie w przypadkach wskazanych w ustawie (art. 93b § 5 k.k.). Zgodnie natomiast z przepisem art. 93g § 1 k.k. sąd orzeka pobyt w odpowiednim zakładzie psychiatrycznym m.in. wobec sprawcy co do którego umorzono postępowanie o czyn popełniony w stanie niepoczytalności, jeżeli istnieje wysokie prawdopodobieństwo, że popełni on ponownie czyn zabroniony o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub upośledzeniem umysłowym. Z kolei art. 93d k.k. reguluje kwestie orzeczenia pozostałych środków zabezpieczających, a więc tych i tylko tych, o których mowa w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k., przy czym brzmienie § 4 wskazanego przepisu: „można orzec również do czasu wykonania tej kary”, jednoznacznie wskazuje, iż orzeczenie takie może nastąpić także na etapie postępowania wykonawczego. Analiza przepisów art. 93g k.k. i art. 93d k.k. pozwala na stwierdzenie, że orzeczenie środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym następuje wyłącznie przy wydawaniu orzeczenia przez sąd meriti, a zatem na etapie wyrokowania, natomiast o pozostałych środkach zabezpieczających wymienionych w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. sąd może orzec również na etapie postępowania wykonawczego. Dotyczy to również sytuacji, gdy zachodzi potrzeba zmiany orzeczonego wobec sprawcy środka zabezpieczającego I KK 180/24 7 lub sposobu jego wykonywania, jeżeli poprzednio orzeczony środek stał się nieodpowiedni lub jego wykonywanie nie jest możliwe, przy czym, jak zastrzega ustawodawca w art. 93d § 6 k.k., po uchyleniu środka zabezpieczającego, gdy zachodzi konieczność ponownego stosowania środków zabezpieczających, sąd może ponownie orzec ten sam środek zabezpieczający lub inny środek, o którym mowa w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. Stosownie do treści art. 93b § 3 k.k. środek zabezpieczający i sposób jego wykonywania powinien być odpowiedni do stopnia społecznej szkodliwości czynu zabronionego, który sprawca może popełnić, oraz prawdopodobieństwa jego popełnienia, a także uwzględniać potrzeby i postępy w terapii lub terapii uzależnień. Biorąc zaś pod uwagę przepisy art. 93b § 1 k.k., sąd winien monitorować postępy terapii sprawcy, aby zapobiec ponownemu popełnieniu przez niego czynu zabronionego. Pogląd o wyłączności stosowania przy orzekaniu w postępowaniu jurysdykcyjnym, a nie na etapie postępowania wykonawczego, środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym, prezentowany jest także w piśmiennictwie oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego. Szczegółowe przywołanie poglądów przedstawicieli doktryny nastąpiło w uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 2021 r., IV KK 227/21, do którego treści należy w tym miejscu odesłać, w pełni akceptując zajęte w nim stanowisko (OSNK 2021, z. 10, poz. 38). W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało wypracowane jednolite stanowisko co do tego, że „(…) orzeczenie środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym następuje wyłącznie przy wyrokowaniu, natomiast o pozostałych środkach zabezpieczających tj. wymienionych w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. sąd może orzec również na etapie postępowania wykonawczego” (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia: 14 maja 2021 r., III KK 104/21; 27 kwietnia 2022 r., V KK 122/22; 19 października 2023 r., IV KK 466/22; 24 października 2023 r., IV KK 210/23). I KK 180/24 8 Warto wskazać, że we wspomnianym już postanowieniu z dnia 11 czerwca 2021 r., IV KK 227/21, Sąd Najwyższy stwierdził, iż: „Zmiana środka zabezpieczającego w toku postępowania wykonawczego może dotyczyć wyłącznie środków zabezpieczających określonych w art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k. Natomiast w postępowaniu tym nie jest możliwe orzeczenie środka zabezpieczającego w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym (art. 93a § 1 pkt 4 k.k.), jeżeli nie był on uprzednio orzeczony w postępowaniu jurysdykcyjnym (arg. z art. 199a § 1 k.k.w. w zw. z art. 93d § 6 k.k. w zw. z art. 93a § 1 pkt 1-3 k.k.)”. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy zatem, że orzekając w dniu 14 września 2022 r. w sprawie o sygn. akt II Ko 1166/21 wobec M. M. środek zabezpieczający w postaci pobytu w zakładzie psychiatrycznym Sąd Rejonowy w Szamotułach uczynił to bez podstawy prawnej, wydając orzeczenie o internacji podejrzanego dopiero na etapie postępowania wykonawczego, do czego nie był uprawniony w myśl obowiązujących przepisów prawa karnego materialnego i wykonawczego. Uchybienie, którego dopuścił się Sąd było rażące i miało istotny wpływ na treść wydanego postanowienia. Doszło bowiem do nieuzasadnionego przepisami prawa orzeczenia wobec M. M. pobytu w szpitalu psychiatrycznym. Z tych powodów uznając oczywistą trafność wniesionej kasacji oraz jej wniosków, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Szamotułach. Sąd ten ponownie rozpoznając sprawę uwzględni zapatrywania prawne wyrażone przez Sąd Najwyższy. W toku postępowania uzyskawszy opinie biegłych lekarzy psychiatrów oraz psychologa o aktualnym stanie zdrowia oraz postępach leczenia M. M. rozważy, w zależności od sytuacji procesowej, możliwe do zastosowania w kontekście wszystkich dotychczasowych okoliczności sprawy środki zabezpieczające. Na koniec, podzielając w całości stanowisko Sądu Najwyższego przedstawione w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 października 2023 r., IV KK 210/23, w którym dostrzeżono potencjalną dysfunkcyjność obowiązującego rozwiązania, np. w sytuacji, kiedy podejrzany nie realizuje obowiązku poddania się I KK 180/24 9 orzeczonej terapii i leczeniu w warunkach ambulatoryjnych, a jego stan zdrowia psychicznego w toku postępowania wykonawczego ulega pogorszeniu, stwarzając ryzyko popełnienia przez tego sprawcę czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości (tak jak w tej sprawie), należy – w ślad za tym Sądem – zauważyć, że de lege lata prawidłowość wykonywania środka zabezpieczającego pozostaje pod ochroną unormowania określonego w art. 244b § 1 k.k. i w ramach postępowania o ten czyn zabroniony możliwe jest orzekanie środka zabezpieczającego, o którym mowa w art. 93a § 1 pkt 4 k.k., w przypadku stwierdzenia materialno-prawnych przesłanek do jego zastosowania. Z tych powodów postanowiono jak na wstępie. [PGW] [ms]