II KZ 36/24

II KZ 36/24 POSTANOWIENIE Dnia 25 września 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk w sprawie M. C. o wznowienie postępowania, po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 25 września 2024 r. zażaleń skazanego i jego obrońcy na zarządzenie upoważnionego sędziego Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2024 r., II KO 1/24, o odmowie przyjęcia wniosku o wznowienie postępowania sporządzonego osobiście przez skazanego M. C., na podstawie art. 437 § 2 zd. 2 k.p.k. w zw. z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. postanowił uchylić zaskarżone zarządzenie i przekazać sprawę Sądowi Najwyższemu w Izbie Karnej do ponownego rozpoznania wniosku o wznowienie postępowania. UZASADNIENIE W dniu 10 stycznia 2024 r. do Sądu Najwyższego wpłynął przekazany przez Sąd Apelacyjny w Lublinie wniosek skazanego M. C., osobiści przez niego sporządzony, o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 13 lipca 2005 r., sygn. akt II AKa 147/05. Po sporządzeniu przez obrońcę z urzędu wyznaczonego skazanemu przez Sąd Najwyższy (zarządzenie z dnia 6 marca 2024 r. – k. 45) opinii o braku podstaw II KZ 36/24 2 do sporządzenia i wniesienia wniosku o wznowienie postępowania zarządzeniem z dnia 19 kwietnia 2024 r. wezwano M. C. do usunięcia braku formalnego wniosku o wznowienie postępowania przez jego sporządzenie i podpisania przez adwokata lub radcę prawnego z wyboru oraz uiszczenie opłaty w kwocie 150 zł, pod rygorem odmowy przyjęcia jego osobistego wniosku. (k. 53). Wezwanie to doręczono skazanemu w dniu 24 kwietnia 2024 r. (k. 56). Pomimo ustanowienia przez skazanego obrońcy z wyboru w osobie adw. M. B. w dniu 26 kwietnia 2024 r. (k. 66 i 76), który w dniu 14 maja 2024 r. zgłosił swój udział w sprawie w charakterze obrońcy (k. 75), wniosek o wznowienie postepowania sporządzony i podpisany przez obrońcę nie wpłynął. Zarządzeniem z dnia 20 czerwca 2024 r., II KO 1/24, Sąd Najwyższy w osobie upoważnionego sędziego SSN Antoniego Bojańczyka (referenta w sprawie II KO 1/24) odmówił przyjęcia wniosku o wznowienie postępowania sporządzonego osobiście przez skazanego M. C.. Z uzasadnienia tego zarządzenia wynika, że podstawą takiej decyzji procesowej było nieusunięcie w zakreślonym skazanemu terminie (art. 120 § 2 k.p.k.), braku formalnego jego wniosku związanego z przymusem adwokacko-radcowskim (art. 545 § 2 k.p.k.). Zarządzenie powyższe zaskarżyli w terminie skazany oraz jego obrońca adw. M. B. M. C. w swoim zażaleniu oraz uzupełniających go pismach z dnia 9 lipca 2024 r. (k. 27), z dnia 5 sierpnia 2024 r. (k. 32) i z dnia 16 września 2024 r. (k. 35 i n.) zarzutów pod adresem zaskarżonego zarządzenia nie sformułował, wskazując jedynie, że ze swojej strony dopełnił wymogu zawartego w wezwaniu Sądu Najwyższego, ponieważ w dniu 26 kwietnia 2024 r. zawarł stosowną umowę z adw. M. B., który w terminie stosownego wniosku do Sądu Najwyższego nie złożył. Do zażalenia dołączył również dokumenty związane z umową z obrońcą, w tym podpisane przez siebie pełnomocnictwo oraz kopie pism kierowanych przez siebie do różnych organów, zaświadczenie o stanie zdrowia oraz kopie szeregu innych dokumentów procesowych związanych z postępowaniem merytorycznym prowadzonym w latach 2004-2005 przed Sądami: Okręgowym i Apelacyjnym w Lublinie. Nadto, w treści zażalenia powoływał się na szereg okoliczności, które w jego ocenie powinny skutkować wznowieniem postępowania. II KZ 36/24 3 Natomiast obrońca skazanego w swoim środku odwoławczym zarzucił zarządzeniu z dnia 20 czerwca 2024 r., II KO 1/24, „błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę, a mający wpływ na treść poprzez uznanie, że M. C. nie usunął braku formalnego w postaci przedłożenia wniosku o wznowienie postępowania sporządzonego i podpisanego przez adwokata lub radcę prawnego w terminie 7 dni oraz uiszczenia opłaty w kwocie 150 zł w sytuacji, gdy skazany jest pozbawiony wolności – odbywa karę w zakładzie karnym, nie miał możliwości uczynić zadość zobowiązaniu zawartemu w zarządzeniu Sądu ze względu na swoją sytuacje majątkową, a także sytuacje faktyczną, która znacznie ograniczała jego możliwości kontaktu ze światem poza zakładem karnym”. Przy tak zredagowanym przepisie ten skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego zarządzenia i przyjęcie wniosku o wznowienie postępowania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Niezależnie od treści środków odwoławczych, których zasadność jest co najmniej wątpliwa (skazany de facto przedstawia argumentację dotyczącą wniosku o wznowienie postępowania bez wskazania podstaw do uchylenia lub zmiany zaskarżonego zarządzenia, a z kolei obrońca, kwestionując merytoryczną zawartość zarządzenia poprzez zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, postuluje jego zmianę i przyjęcie wniosku o wznowienie, którego to wniosku – sporządzonego i podpisanego przez adwokata lub radcę prawnego – przecież w tej sprawie nie złożono), ich wywiedzenie skutkowało koniecznością wydania przez Sąd Najwyższy postanowienia o charakterze kasatoryjnym. Obligował do tego przepis art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., a więc stwierdzenie, że na etapie postępowania wznowieniowego wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza w postaci nienależytej obsady sądu. Przed przystąpieniem do wskazania przyczyn takiego postąpienia wiążących się bezpośrednio z osobą sędziego Antoniego Bojańczyka, który wydał zaskarżone zarządzenie oraz okolicznościami skutkującymi jego orzekaniem w Izbie Karnej Sądu Najwyższego i to niezależnie od tego, że na urząd sędziego Sądu Najwyższego i to w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych powołany został na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie przepisów ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa II KZ 36/24 4 oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3 – dalej w tekście ustawa o KRS z 2017 r.), dla oczyszczenia przedpola konieczne było rozważenie problematyki stosowania regulacji art. 439 § 1 k.p.k. do decyzji procesowej mającej formę zarządzenia. Jak wynika z przepisów art. 93 § 1 i 2 k.p.k., jeżeli ustawa nie wymaga wydania wyroku sąd wydaje postanowienie, natomiast w kwestiach niewymagających wydania postanowienia prezes sądu, przewodniczący wydziału, przewodniczący składu orzekającego albo upoważniony sędzia wydaje zarządzenie. Systematyka Rozdziału 11 Kodeksu postępowania karnego wskazuje jednoznacznie, że orzeczeniami są wyłącznie wyroki i postanowienia, nie jest natomiast orzeczeniem zarządzenie. W związku z powyższym można postawić pytanie, czy stwierdzenie w toku kontroli instancyjnej którejkolwiek z okoliczności wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k., którym to uchybieniem dotknięte jest zaskarżone zwykłym środkiem odwoławczym zarządzenie, dopuszcza możliwość uchylenia takiego zarządzenie stosownie do treści tego przepisu in principio. Na tak postawione pytanie zdaniem tego składu Sądu Najwyższego należy udzielić odpowiedzi twierdzącej. Nie ulega wątpliwości, że zdekodowanie pojęcia „orzeczenie” w jego warstwie językowej, a pośrednio też systemowej (art. 92 k.p.k. i n.), pozwala za orzeczenia – jak to zasygnalizowano wyżej – uznać wyłącznie wyroki i postanowienia. Wydawać by się w związku z tym mogło, że do zarządzenia, które wydawane jest wyłącznie w kwestiach niewymagających wydania postanowienia (art. 93 § 2 k.p.k.) i do którego nie można w związku z tym stosować przepisów dotyczących orzeczeń, skoro orzeczeniem nie jest, nie można przyjmować tego zakresu kontroli instancyjnej, który uregulowany został w art. 439 § 1 k.p.k. Byłby to jednak pogląd nie uwzględniający innych regulacji zawartych w przepisach karnoprocesowych. I tak, po pierwsze – ogólny przepis art. 92 k.p.k., zgodnie z którym podstawę orzeczenia może stanowić tylko całokształt okoliczności ujawnionych w postępowaniu, mających znaczenie dla rozstrzygnięcia – jak to trafnie zauważa się w orzecznictwie – odnosi się wprawdzie wprost do wyroków i postanowień, ale II KZ 36/24 5 znajduje też zastosowanie do zarządzeń (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 8 marca 2006 r., III KK 246/05; z dnia 30 stycznia 2013 r., III KK 173/12). Dyrektywa powyższa musi więc być przestrzegana w razie wydawania przez organ procesowy wszelkich rozstrzygnięć, w tym również mających formę zarządzenia. Po drugie, do zarządzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zażaleń (art. 466 § 1 k.p.k.). Mają więc w związku z tym zastosowanie do tego rodzaju decyzji procesowych przepisy zamieszczone w Rozdziale 48 Kodeksu postępowania karnego, jak i przepisy dotyczące zażalenia zawarte w Rozdziale 50 (zob. D. Świecki (w:) D. Świecki (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2017, tom II, s. 391). Po trzecie, skoro w przypadku postanowienia – będącego orzeczeniem – mogą zostać podniesione względne przyczyny odwoławcze uregulowane w art. 438 k.p.k., to brak podstaw do uznania, że nie mogą one stanowić podstawy środka odwoławczego jakim jest zażalenie, którym zostało zaskarżone zarządzenie (wspomniany wyżej art. 466 § 1 k.p.k.). Po czwarte, zarówno w przepisie art. 438 k.p.k., jak i w przepisie art. 439 § 1 k.p.k. jest mowa o uchyleniu orzeczenia, nie istnieją w związku z tym jakiekolwiek racje natury prawnej, aby w pierwszym wypadku dopuszczać stosowanie przepisu art. 438 k.p.k. także do zarządzeń, chociaż nie są orzeczeniami, a w wypadku drugiego z nich taką możliwość wyłączać. Po piąte wreszcie, Sąd Najwyższy w swojej wieloletniej praktyce orzeczniczej uznał za dopuszczalne uchylenie zarządzenia wydanego z naruszeniem art. 40 § 3 k.p.k. w oparciu o przepis art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. (w wydaniu orzeczenia brała udział osoba podlegająca wyłączeniu na podstawie art. 40 k.p.k.) i to niezależnie od tego czy zarządzenie dotyczyło odmowy przyjęcia kasacji lub wniosku o wznowienie postępowania, czy też wcześniejszych decyzji procesowych jak chociażby odmowy przyjęcia wniosku o sporządzenie na piśmie uzasadnienia wyroku, czy też postanowienia (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 października 2005 r., III KK 48/05; z dnia 29 marca 2006 r., III KZ 16/06; z dnia 29 listopada 2007 r., III KZ 110/07; z dnia 25 lutego 2011 r., SDI 33/10; 24 października 2013 r., III KZ 59/13; z dnia 17 stycznia 2017 r., II KZ 48/16; II KZ 36/24 6 z dnia 17 stycznia 2019 r., V KZ 62/18; z dnia 25 stycznia 2021 r., IV KZ 4/21; z dnia 16 stycznia 2024 r., III KZ 50/23). Reasumując, trudno uznać, aby w świetle wskazanych wyżej okoliczności, przy uwzględnieniu reguł wykładni językowej i systemowej, ale też funkcjonalnej, inaczej traktować pojęcie orzeczenia na gruncie art. 92 k.p.k., czy też art. 438 k.p.k. i określonych w tym ostatnim przepisie względnych przyczyn odwoławczych, a inaczej w przypadku posługiwania się przez ustawodawcę tym samym terminem w odniesieniu do uchybień mających charakter powodów odwoławczych o charakterze bezwzględnym (art. 439 § 1 k.p.k.). Do rozstrzygnięcia pozostaje w związku z tym jeszcze kwestia, czy wszystkie bezwzględne przyczyny odwoławcze wyszczególnione w art. 439 § 1 k.p.k. mogą stanowić podstawę uchylenia zarządzenia. Niewątpliwie można o takim postąpieniu sądu odwoławczego mówić, gdy zaskarżone zarządzenie dotknięte jest uchybieniami, o których mowa np. w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. (zob. powołane już w tym uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego tworzące jednolitą i utrwaloną linię orzeczniczą), czy też chociażby w art. 439 § 1 pkt 6 lub 7 k.p.k. (brak podpisu lub sprzeczność w treści orzeczenia/zarządzenia uniemożliwiająca jego wykonanie). Pozorna trudność pojawić się może w przypadku uchybień z art. 439 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k., skoro mowa jest w nich o sądzie (powszechnym lub szczególnym, albo sądzie niższego rzędu), jak również uchybienia z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., w który to przepis odnosi się do „nienależytej obsady sądu” lub nieobecności któregokolwiek z jego członków na całej rozprawie, poza wypadkiem wskazanym w tym przepisie in fine. Jeżeli więc zarządzenia nie wydaje sąd, lecz wyłącznie jeden z podmiotów wskazanych w art. 93 § 2 k.p.k., do wydawać by się mogło, że nie wchodzi w grę uchylenie tylko z tych przyczyn rozstrzygnięcia mającego postać zarządzenia. Jak to wskazano wyżej trudność powyższa ma jednak charakter pozorny, skoro taka możliwość wynika z koniczności traktowania zarządzeń tak jak orzeczeń, jeżeli w toku postępowania odwoławczego ujawniło się odpowiadającego opisanym w tych przepisach powodom bezwzględnym uchybienie. Skoro, jak to wykazano wyżej, zastosowanie art. 439 § 1 k.p.k. odnosi się do zarządzeń, których nigdy nie wydaje sąd, lecz wyłącznie któryś z podmiotów wymienionych w art. 93 § 2 k.p.k., to pomimo II KZ 36/24 7 operowania przez ustawodawcę w tych wypadkach pojęciem „sądu” nie można odrzucić uchylenia z tego powodu również zarządzenia, którego nie może siłą rzeczy wydać sąd, a wyłącznie prezes sądu, przewodniczący wydziału, przewodniczący składu orzekającego albo upoważniony sędzia. Takiemu rozróżnieniu stoi na przeszkodzie zasada równego traktowania. Wszak trudno dopuścić, aby tylko z powodów formalnych (formy wydanego rozstrzygnięcia), można z obrotu prawnego rugować wyłącznie orzeczenia, a dopuścić, aby obciążone tego samego rodzaju wadami decyzje procesowe mające formę zarządzeń podobnej weryfikacji nie podlegały, jeżeli tego rodzaju rozstrzygnięcia, które nie są co bezsporne „orzeczeniami” wydawanymi wyłącznie przez „sąd”, podlegają – jak to zauważono wcześniej – kontroli odwoławczej zarówno przez pryzmat przyczyn odwoławczych przewidzianych w art. 438 k.p.k., jak i w art. 439 § 1 k.p.k. Podsumowując, zdaniem Sądu Najwyższego wydane w oparciu o przepis art. 93 § 2 k.p.k. zarządzenia, dotknięte uchybieniami odpowiadającymi bezwzględnym przyczynom odwoławczym określonym w art. 439 § 1 k.p.k., w tym w pkt. 2 tego przepisu, podlegają uchyleniu tak jak orzeczenia, a więc niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść takiego zarządzenia. W tym stanie rzeczy, skoro zaskarżone zarządzenie wydała osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej – w sposób sprzeczny z regulacjami konstytucyjnymi i konwencyjnymi – ustawą o KRS z 2017 r., to nie tylko orzeczenia wydane z udziałem takiej osoby lub lecz również zarządzenia przez nią wydawane, dotknięte są uchybieniem z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. (pkt 1 uchwały połączonych Izb Sądu Najwyższego: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20, OSNK z 2020 r., z. 2, poz. 7). W odniesieniu do sędziego Antoniego Bojańczyka dodatkową podstawą przemawiającą za powyższym rozstrzygnięciem są okoliczności związane z jego aktualnym orzekaniem w Izbie Karnej Sądu Najwyższego, do której nigdy nie został – w zgodzie z art. 179 Konstytucji RP – powołany (zob. w tym przedmiocie postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 26 października 2023 r., II KK 82/23; z II KZ 36/24 8 dnia 7 marca 2024 r., IV KK 571/23; z dnia 17 września 2024 r., IV KK 422/22), bowiem powołanie to nastąpiło do mającej, jak to wynika z orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ostatnio wyrok z dnia 23 listopada 2023 r., Wałęsa przeciwko Polsce [skarga nr 50849/21]) charakter sądu specjalnego Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych i to w nietransparentnej procedurze. Wady tej nie mogło konwalidować następcze przeniesienie go do legalnej Izby Sądu Najwyższego decyzją osoby pełniącej funkcję Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, w sposób stanowiący ominięcie wskazanego wyżej wymogu konstytucyjnego. Zgodnie z art. 439 § 1 k.p.k., uchylenie orzeczenia (w tym wypadku zarządzenia) dotkniętego uchybieniem mającym postać bezwzględnej przyczyny odwoławczej następuje niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu uchybienia na treść orzeczenia (zarządzenia). W związku z tym irrelewantne dla wydanej obecnie decyzji procesowej mają wady wniesionych środków odwoławczych, czy też okoliczność, że wniosek o wznowienie postepowania, którego przyjęcia zaskarżonym zarządzeniem odmówiono, z uwagi na kierunek zaskarżenia (na korzyść) nie jest ograniczony żadnym terminem. W toku ponowionego postępowania konieczne stanie się przeprowadzenie pełnej procedury związanej ze złożeniem przez skazanego wniosku niespełniającego warunków formalnych określonych w art. 545 § 2 k.p.k. w tym również związanych z jego opłaceniem, bowiem wcześniejsza opłata (k. 120 akt II KO 1/24) została skazanemu zwrócona (k. 125). Kierując się omówionymi względami postanowiono jak na wstępie. SSN Tomasz Artymiuk [PGW] [ms]