II UZP 15/05

Uchwała z dnia 13 grudnia 2005 r. II UZP 15/05 Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2005 r. sprawy z wniosku przedstawiciela ustawowego Artura S. działającego na rzecz ma-łoletniego Konrada S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w E. z udziałem zainteresowanych Romana K. i Danuty K. o wznowienie postępowania, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu z dnia 4 października 2005 r. [...] „Czy do wznowienia postępowania w trybie art. 83a ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) mają zastosowanie przepisy Działu VI, Tytułu VI, Księgi Pierwszej Ko-deksu postępowania cywilnego ?" p o d j ą ł uchwałę: Do wznowienia postępowania w trybie art. 83a ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ( Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) mają zastosowanie przepisy Działu VI, Tytułu VI, Księgi Pierw-szej Kodeksu postępowania cywilnego. U z a s a d n i e n i e Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Elblągu wyrokiem z dnia 17 czerwca 2004 r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Od-działu w E. z dnia 20 listopada 2003 r. i przyznał ubezpieczonej Marzenie K. prawo do zasiłku chorobowego po dniu 10 listopada 2003 r., czyli po 6 miesiącach jego pobierania, wobec braku rokowań odzyskania zdolności do pracy. 2 W dniu 29 września 2004 r. organ ubezpieczeń społecznych, powołując się na art. 83a § 3 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), wniósł o wznowienie postępowania zakończonego tym wyrokiem, albowiem przed jego wydaniem ubezpieczona zmarła. Sąd Rejonowy w Elblągu wznowił postępowanie i wyrokiem z dnia 19 maja 2005 r. uchylił poprzedni wyrok, zmienił objętą nim decyzję i przyznał prawo do zasiłku cho-robowego następcy prawnemu zmarłej wnioskodawczyni, jej małoletniemu synowi Konradowi S. W dniu 9 sierpnia 2005 r. organ ubezpieczeń społecznych, obejmując wnio-skiem prawomocny wyrok z dnia 19 maja 2005 r., ponownie wniósł o wznowienie postępowania. Jako przesłankę wznowienia wskazał swą decyzję z dnia 8 marca 2004 r. o przyznaniu Marzenie K. prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy na okres od dnia 11 listopada 2003 r. do dnia 28 lutego 2005 r., które wyłą-czało przysługiwanie w tym okresie zasiłku chorobowego. W uzasadnieniu, mającym wykazać dopuszczalność skargi, organ ubezpieczeń społecznych podkreślił, że oparł ją na podstawie przewidzianej w art. 83a § 3 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, oraz poniósł, że przepis ten, jako szczególny, wyłącza stosowanie art. 399 - 416 k.p.c., tworząc odrębną i równoległą do regulowanego tymi przepisami podstawę do ponownego rozpoznania sprawy, cechującą się większym liberalizmem. Stwierdził, że przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych mają prymat i szczególny charakter względem przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, co powo-duje wyłączenie stosowania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego odnośnie do terminu złożenia wniosku. Na poparcie swojego stanowiska powołał się na wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2004 r., II UKN 228/03 (OSNP 2004 nr 19, poz. 341) oraz postanowienia z dnia 28 lutego 1997 r., II UKN 76/96 (OSNAPiUS 1997 nr 24, poz. 501) i z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96 (OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 328). Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił argumentów organu ubezpieczeń spo-łecznych i postanowieniem z dnia 19 sierpnia 2005 r. odrzucił skargę o wznowienie postępowania. Stwierdził, że w sprawach rozstrzygniętych orzeczeniem właściwego sądu, gdy z przedłożonych dowodów lub ujawnionych okoliczności wynika, iż prawo nie istnieje lub zobowiązanie jest wyższe niż określone w decyzji, art. 83a ust. 3 pkt 2 - wprowadzony do ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dniem 1 stycznia 2003 r. - nakazuje Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych wystąpienie do właściwego 3 sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania przed tym organem. Zajął stanowisko, że do postępowania w przedmiocie rozpoznania tego wniosku znajdują zastosowanie przepisy działu VI, tytułu VI, księgi pierwszej Kodeksu postępowania cywilnego, bez względu na nazwanie tego środka w ustawie systemowej „wnioskiem o wznowienie postępowania”, a w Kodeksie „skargą o wznowienie postępowania”. Stwierdził, że przed przystąpieniem do ponownej oceny prawa lub zobowiązania stwierdzonego prawomocnym wyrokiem, Sąd bada, czy wniosek jest wniesiony w terminie określo-nym w art. 410 § 1 k.p.c. oraz czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia, z tym że w tym zakresie art. 83a ust. 1, stanowiący lex specialis w stosunku do art. 403 § 2 k.p.c., modyfikuje podstawy wznowienia postępowania przewidziane w Kodeksie postępowania cywilnego. Zauważył, że wskazane przez organ ubezpieczeń społecz-nych orzeczenia Sądu Najwyższego w kwestii pojmowania szczegółowych regulacji dotyczących wznowienia postępowania dotyczą wąskiego zakresu związanego z uprawnieniami emerytalno-rentowymi, wynikającymi poprzednio z art. 80 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich ro-dzin (Dz.U. Nr 40 poz. 267 ze zm.) oraz art. 114 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), które - ze względu na odmienność przepisów - nie znajdują odniesienia w interpretacji art. 83a ust. 3 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń spo-łecznych. Sąd Rejonowy stwierdził również, że o okolicznościach stanowiących pod-stawę wniosku w niniejszej sprawie organ rentowy dowiedział się w chwili wydania decyzji przyznającej ubezpieczonej prawo do renty jeszcze przed wydaniem pierw-szego wyroku w dniu 17 czerwca 2004 r., więc wniosek został złożony z przekrocze-niem terminu określonego w art. 407 § 1 k.p.c. Niezależnie od tego Sąd Rejonowy uznał wniosek obejmujący prawomocne orzeczenie wydane na skutek skargi o wznowienie za niedopuszczalny na podstawie art. 416 k.p.c. Przy rozpoznawaniu zażalenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w E., za-wierającego wniosek o uchylenie powyższego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do rozpoznania, z zarzutem naruszenia prawa przez za-stosowanie przepisów działu VI Kodeksu postępowania cywilnego w zakresie termi-nu do wniesienia wniosku o wznowienie postępowania, przy pominięciu art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpie-czeń Społecznych w Elblągu powziął poważną wątpliwość zawartą w treści przed-stawionego pytania prawnego. 4 Wątpliwość Sądu Okręgowego sprowadzona została do kwestii określenia przepisów regulujących przesłanki dopuszczalności rozpoznania wniosku o wzno-wienie postępowania, prowadzącego - po ujawnieniu dowodów lub okoliczności wskazujących na to, że prawo nie istnieje lub zobowiązanie jest wyższe - do odmowy przyznania prawa lub określenia zobowiązania. Sąd Okręgowy postawił pytanie, czy - jak przyjął Sąd Rejonowy - środek ten musi spełniać wszystkie wymagania stawia-ne w Kodeksie postępowania cywilnego skardze o wznowienie postępowania, czy też może być wniesiony w każdym czasie oraz czy może obejmować orzeczenie za-padłe wskutek wznowienia postępowania. W polemice z rozważaniami Sądu Rejo-nowego, skłaniając się ku negatywnej odpowiedzi na to pytanie, dokonał rozróżnienia instytucji wznowienia postępowania uregulowanej w art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych („wniosku o wznowienie postępowania”) od skargi o wznowienie postępowania ujętej w art. 399 i nast. k.p.c., po czym doszedł do konklu-zji, że skoro wznowienie postępowania przyjęte w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych było wzorowane na instytucji istniejącej w ustawie o emeryturach i ren-tach z FUS oraz w ustawie ją poprzedzającej, a nie na przepisach Kodeksu postę-powania cywilnego, i brak odesłania w nieuregulowanym zakresie do jego przepisów, to ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych jako lex specialis ma pierwszeństwo przed regulacją kodeksową. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przedstawione zagadnienie prawne wyłoniło się na tle stosowania art. 83a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr. 137, poz. 887 ze zm.), dodanego przez art. 1 pkt 41 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. (Dz.U. Nr 241, poz. 2074), z mocą od dnia 1 stycznia 2003 r. Stosownie do tego przepisu, prawo lub zobowiązanie stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie (ust. 1). W sprawach rozstrzygniętych orzeczeniem właściwego sądu Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie dowodów lub okoliczności, o któ-rych mowa w ust. 1, wydaje we własnym zakresie decyzję przyznającą prawo lub określającą zobowiązanie, jeśli jest to korzystne dla zainteresowanego, lub wystę- 5 puje do właściwego sądu z wnioskiem o wznowienie postępowania przed tym orga-nem, gdy z przedłożonych dowodów lub ujawnionych okoliczności wynika, że prawo nie istnieje lub zobowiązanie jest wyższe niż określone w decyzji (ust. 3). Przepisów ust. 1-3 nie stosuje się w postępowaniu o ustalenie uprawnień do emerytur i rent i ich wysokości (ust. 4). Założenie Sądu Okręgowego, że wniosek ujęty w art. 83a ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie jest skargą o wznowienie postępowania sądowego, lecz innym środkiem regulowanym autonomicznie przez tę ustawę i w art. 114 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fundu-szu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), wymagało wstępnego wyjaśnienia rozumienia terminu ustawowego „wniosek o wznowienie postępowania” i znalezienia racji jego użycia. Uznawszy za bezprzed-miotowe sięganie do wykładni systemowej, gdyż jest to termin używany jednolicie w ustawach z zakresu ubezpieczeń społecznych, należało w pierwszej kolejności od-wołać się do argumentów historycznych, gdyż ustawodawca, wprowadzając art. 83a i regulowane w nim instytucje posłużył się brzmieniem zastanym, używanym już wcześniej w ustawach z zakresu ubezpieczenia społecznego. Przegląd przepisów poprzedzających omawianą regulację - począwszy od art. 68 ust. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), przez art. 80 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), przewidu-jący wystąpienie organu rentowego „do organu odwoławczego z wnioskiem o wzno-wienie postępowania przed tym organem, gdy z przedłożonych dowodów lub ujaw-nionych okoliczności wynika, że prawo do świadczeń nie istnieje lub że świadczenia przysługują w niższej wysokości” - ujawnia odniesienie tej regulacji nie do sądu, lecz do ogólnie pojmowanego organu odwoławczego. Należy przypomnieć, że w dwu-stopniowym systemie odwoławczym od decyzji organów rentowych istniały odrębne, znacznie różniące się od siebie tryby wznowienia postępowania, stosowane zależnie od tego, który organ odwoławczy - rada nadzorcza, czy sąd - wydał orzeczenie stwierdzające prawo do świadczeń. Wznowienie postępowania przed organami od-woławczymi (innymi niż sądy) regulowane było między innymi przepisami rozporzą-dzenia z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie organizacji i zakresu działania rad nad-zorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz trybu postępowania przed radami nadzorczymi (Dz.U. Nr 49, poz. 302). Zgodnie z § 38 i 39 tego rozporządzenia, w 6 sprawie zakończonej prawomocnym orzeczeniem rady nadzorczej o wznowieniu po-stępowania - w razie ujawnienia nowych dowodów lub okoliczności istniejących przed ustaleniem prawa do świadczeń, mających wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość - rozstrzygał zespół orzekający i rozpatrywał sprawę, stosując odpo-wiednio przepisy o postępowaniu przed zespołami orzekającymi. Z kolei o wznowie-niu postępowania sądowego orzekał sąd na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 lipca 1939 r. - Prawo o sądach ubezpieczeń społecznych (Dz.U. RP Nr 71, poz. 476 ze zm.), a następnie ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 39, poz. 231 ze zm.). Odrębności te przestały istnieć od dnia 1 lipca 1985 r. w związku ze zmianami organizacji, zasad i trybu działania rad nadzorczych Zakładu Ubezpieczeń Społecz-nych (rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 sierpnia 1985 r. - Dz.U. Nr 43, poz. 203). Jedynym organem odwoławczym stał się - z mocy ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 20, poz. 85) - sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, przed którym postępowanie toczyło się według przepisów Kodeksu postępowania cywilne-go o postępowaniu odrębnym w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Ustawodawca nie nawiązał jednak do tej zmiany, gdyż w art. 114 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ignorując skutki przeprowadzonej reformy ustrojowej, dokładnie powtórzył treść art. 80 ustawy z 14 grudnia 1982 r., wraz z użytym w nim określeniem „organ odwoławczy”. Dopiero for-mułując art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskazał na sąd, który rozpoznawał sprawę in merito jako na organ właściwy do wznowienia postępowania. Jednocześnie prawodawca pozostał przy nieznanym w prawie postępowania cywil-nego określeniu „wniosek o wznowienie postępowania”, co jednak nie upoważnia do konkluzji, że organ ubezpieczeń społecznych działający w trybie art. 83a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych występuje do sądu z innym środkiem niż skarga o wznowienie postępowania. Oprócz tej niejasności terminologicznej, do powstania wątpliwości Sądu Okrę-gowego doprowadziło prezentowane w judykaturze stanowisko, że tryb wystąpienia organu ubezpieczeń społecznych do organu odwoławczego z wnioskiem o wznowie-nie postępowania przed tym organem jest trybem wyprzedzającym wznowienie po-stępowania regulowane przepisami Kodeksu postępowania cywilnego. Przyjmowano, 7 że przepisy z zakresu ubezpieczeń społecznych liberalizują podstawy wznowienia postępowania sądowego, gdyż nie wymagają, by organ rentowy wskazał tylko takie okoliczności faktyczne lub dowody podważające prawo do świadczeń lub ustaloną ich wysokość, z których nie mógł skorzystać w poprzednim postępowaniu, lub takie, o których nie wiedział, jeżeli niewiedza ta była następstwem błędu. Innymi słowy, przepisy te - według oceny Sądu Najwyższego wyrażonej w orzecznictwie - mają służyć korygowaniu ewentualnych błędów tego organu. W konsekwencji Sąd Naj-wyższy przyjmował także niezwiązanie organu rentowego terminem do złożenia wniosku o wznowienie postępowania (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2004 r., III UK 16/04, niepublikowany i z dnia 10 września 1999 r., II UKN 103/99, OSNAPiUS 2001 nr 2, poz. 52 oraz postanowienia z dnia 25 lutego 2004 r., III UK 14/04, niepublikowane i z dnia 9 grudnia 1999 r., II UKN 694/99, OSNAPiUS 2001 nr 11, poz. 401). Sąd Najwyższy w składzie rozstrzygającym niniejsze zagadnienie prawne przedstawionego stanowiska nie podziela. W sprawach z zakresu ubezpieczeń spo-łecznych orzeczenie sądu ustala treść stosunku prawnego lub prawa rebus sic stan-tibus z chwili wyrokowania, w związku z czym nowe zdarzenia, zachodzące już po uprawomocnieniu się orzeczenia, prowadzące do przekształcenia treści praw i obo-wiązków stron stosunku ubezpieczenia społecznego przez spełnienie lub upadek przesłanek materialnoprawnych prawa do świadczeń, powodują ustalenie praw i obowiązków na nowo bez konieczności wzruszenia ustaleń prawomocnych orze-czeń. Co więcej, organ ubezpieczeń społecznych może samodzielnie - w trybie mniej rygorystycznym niż przewidziany w Kodeksie postępowania administracyjnego - przy niezmienionej podstawie sporu dokonać ponownego rozpatrzenia praw lub zobowią-zań z zakresu ubezpieczeń społecznych w wypadku przedłożenia nowych dowodów lub ujawnienia okoliczności istniejących przed wydaniem ostatecznej decyzji lub wy-roku sądowego, z których wynika, że zainteresowanemu przysługuje prawo lub że nie ciąży na nim zobowiązanie. Organ ubezpieczeń społecznych ponownie rozpa-truje uprawnienia, niezależnie do tego, czy ujawnione okoliczności lub przedstawione dowody prowadzą do odmowy, czy do przyznania prawa lub odpowiednio ustalenia albo uchylenia zobowiązania. W każdym wypadku organ wydaje nową decyzję, tak jakby jeszcze ostatecznie w tym zakresie nie rozstrzygał. Identycznie - tak jakby prawo lub zobowiązanie nie zostało stwierdzone prawomocnym wyrokiem sądowym oddalającym odwołanie od decyzji odmawiającej prawa lub stwierdzającej zobowią- 8 zanie, na podstawie dowodów lub okoliczności, o których wyżej mowa - organ po-nownie rozpoznaje uprawnienia, jeśli jest to korzystne dla zainteresowanego. Obra-zuje to art. 83a ust. 3 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym prawa lub zobowiązania ustalone prawomocnym wyrokiem mogą być zweryfi-kowane przez organ ubezpieczeń społecznych na korzyść zainteresowanego po po-nownym rozpoznaniu sprawy na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu. Traktowanie tego uproszczenia jako regulacji ustanawiającej „bardziej względne” warunki wznowienia postępowania sądowego jest jednak nietrafne, gdyż do uruchomienia tej instytucji procesowej w ogóle wówczas nie dochodzi. Następuje ponowne rozpoznanie sprawy przez organ ubezpieczeń społecznych w ramach swoistej instytucji stworzonej i rozwiniętej w systemie prawa ubezpieczeń społecz-nych, przypisanej wyłącznie organom ubezpieczeń społecznych i praktykowanej w tych sytuacjach, w których przesłanki prawa istniejące w chwili wyrokowania są oce-niane przez organ ubezpieczeń społecznych korzystnie dla zainteresowanego w świetle nowych dowodów lub ujawnionych okoliczności. Jest tak tylko wtedy, gdy wy-rok staje się bezprzedmiotowy, gdyż organ jako strona stosunku ubezpieczeń spo-łecznych uznaje względem zainteresowanego swoje zobowiązanie lub zwalnia go z obowiązku. Inaczej jest w wypadku potrzeby orzeczenia na niekorzyść zainteresowanego, w świetle bowiem art. 83a ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, prawo ustalone lub zobowiązanie ograniczone prawomocnie orzeczeniem sądowym nie może być zmienione na niekorzyść zainteresowanego w drodze ponownego roz-poznania sprawy przez organ ubezpieczeń społecznych. Orzeczenie sądu stwarzają-ce domniemanie istnienia prawa lub nieistnienia zobowiązania - jeżeli zmienią się okoliczności stanowiące jego przesłankę (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 1950 r., Wa.C. 339/49, OSN 1951 nr III, poz. 65 oraz postanowienie z dnia 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSNCP 1971 nr 12, poz. 226) - może być wzruszone wyłącznie w ramach postępowania regulowanego przepisami odnoszącymi się do sądu, a więc w ramach wznowienia postępowania, stosownie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 2002 r., II UKN 250/01, Monitor Prawniczy 2002 nr 17, s. 774 i z dnia 18 lutego 2003 r., II UK 139/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 128). To unormowanie ma głębokie uzasadnienie historyczne. Tryb postępowania organów rentowych zmierzających do uzyskania zmiany wyroków sądowych na nie- 9 korzyść ubezpieczonych opierał się pierwotnie na art. 290 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. RP Nr 51, poz. 396 ze zm.), ogólnie ry-sującym powinność poddania ponownemu rozpatrzeniu na wniosek strony lub z urzędu roszczeń, co do których zapadło prawomocne orzeczenie i odsyłającym w tym zakresie do trybu „wznowienia postępowania na wypadek zajścia warunków przewidzianych w postanowieniach ustawy o orzekających organach ubezpieczeń społecznych i postępowania przed nimi”, czyli do ustawy z dnia 28 lipca 1939 r. - Prawo o sądach ubezpieczeń społecznych. Były to przepisy tytułu IV tej ustawy, re-gulujące rozpoznanie skargi o wznowienie postępowania. Ponowne ustalenie upraw-nień do emerytur i rent i ich wysokości po prawomocnym orzeczeniu sądowym na-stępowało na zasadach wynikających z art. 379-393 tej ustawy, między innymi z po-wodu późniejszego wykrycia takich nowych okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu, a które mogą mieć wpływ istotny na wynik sprawy. Skarga była objęta dwumiesięcz-nym terminem a tempore scienciae, nie wcześniejszym niż uprawomocnienie się wy-roku i nie późniejszym niż 5 lat. W związku z tymi przepisami Trybunał Ubezpieczeń Społecznych wyraził pogląd, że wtedy, gdy prawo do świadczeń zostało ustalone wyrokiem, właściwy sąd, który wydał prawomocny wyrok działa na podstawie przepi-sów dotyczących wznowienia postępowania (wyrok Trybunału Ubezpieczeń Spo-łecznych z dnia 18 sierpnia 1970 r., I TR 1184/70, OSPiKA 1972 nr 4, poz. 64 z glosą M. Ponarskiego). Od dnia 1 stycznia 1975 r., na podstawie art. 72 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, przepisy art. 399 i nast. k.p.c. regulujące wznowienie postępowania stosowane były odpowiednio, a od chwili wejścia w życie ustawy z dnia 18 kwietnia 1985 r. o rozpoznawaniu spraw z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 20, poz. 85) - wprost. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego nie dopuszczają regulacji szcze-gólnej w zakresie wznowienia postępowania; nie obowiązuje już art. 342 (325) prawa o sądach ubezpieczeń społecznych z 1939 r. stanowiący, że prawomocny wyrok ma powagę rzeczy osądzonej, jeżeli z ustaw inaczej nie wynika. Wyrok prawomocny tworzy trwałą podstawę regulującą sporny stosunek prawny i dlatego nie może ulec wzruszeniu, z wyjątkiem wypadków przewidzianych w prawie. Wypadki te przewi-dziane są wyłącznie w dziale VI tytułu VI księgi pierwszej Kodeksu postępowania cywilnego, którego przepisy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych stosuje przy roz- 10 strzyganiu sporów z zakresu ubezpieczeń społecznych bez jakichkolwiek zmian, które mogłyby wynikać - co nietrafnie sugeruje Sąd Okręgowy - z art. 83a lub art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W konse-kwencji, między przepisami ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, regulują-cymi ponowne rozpoznanie sprawy, a przepisami Kodeksu postępowania cywilnego nie można tworzyć relacji lex specialis - lex generalis, gdyż taki stosunek nie zacho-dzi między normami o różnym zakresie regulacji (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 1978 r., II URN 11/78, OSNCP 1978 nr 9, poz. 170, z dnia 12 stycznia 2001 r., II UKN 182/00, OSNAPiUS 2002 nr 17, poz. 419, z dnia 18 lutego 2003 r., II UK 139/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 128, z dnia 28 maja 2002 r., II UKN 250/01, Mo-nitor Prawniczy 2002 nr 17, s. 774 oraz OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 3 wkładka i z dnia 20 października 2004 r., III UK 119/04, niepublikowany). W związku z tym nie można także podzielić poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 stycznia 1997 r., II UKN 50/96 (OSNAPiUS 1997 nr 17, poz. 328), określającego art. 80 ust. 2 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym jako przepis szczególny w stosunku do art. 399-416 k.p.c. Na uboczu należy przy tym pozostawić to, że w uza-sadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy nie odniósł się do całości przepisów Kodeksu postępowania cywilnego dotyczących wznowienia postępowania, lecz tylko do art. 403 § 2 k.p.c. W tym stanie rzeczy należy stwierdzić, że skoro wznowienie postępowania jest jedynym środkiem prawnym uzasadniającym ponowne rozpoznanie sprawy pra-womocnie rozstrzygniętej przez sąd, w okolicznościach, które istniały przed wyda-niem prawomocnej decyzji i które mają wpływ na prawo lub zobowiązanie, przebiega w trybie określonym przepisami Kodeksu postępowania cywilnego o wznowieniu po-stępowania, to nie można brać pod uwagę okoliczności, których organ ubezpieczeń społecznych nie powołał, choć były mu znane, jak i tych, które nie były mu znane, choć przy dołożeniu należytej staranności powinien je znać. Przyczyny nieuwzględ-nienia tych okoliczności w poprzednim postępowaniu nie są jednak dla dopuszczal-ności wznowienia obojętne; nie mogą być skutkiem błędu organu rentowego lub przeoczenia, gdyż nie jest istotne dlaczego decyzja była błędna, skoro przedmiotem wniosku o wznowienie postępowania jest nie decyzja, lecz orzeczenie sądu. Prze-słanki wznowienia postępowania regulują więc przepisy art. 401, 4011, 403 i 404 k.p.c. 11 Organ ubezpieczeń społecznych trafnie zauważył w zażaleniu, że przepisy o ponownym rozpoznaniu sprawy (nie o wznowieniu postępowania) stanowią leges speciales w zakresie, w jakim wznowienie postępowania regulowane jest przez Ko-deks postępowania administracyjnego. Instytucja ponownego rozpoznania upraw-nień, którą w odróżnieniu od „wznowienie postępowania” posługuje się ustawodawca tylko w odniesieniu do postępowania przed organem ubezpieczeń społecznych, i to bez względu na to, czy okoliczności powodujące takie rozpoznanie sprawy wystąpiły przed rozstrzygnięciem sprawy, czy po jej rozstrzygnięciu, została wprowadzona za-miast wznowienia postępowania administracyjnego (por. druk sejmowy nr 700/02). Projektodawca zmian w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych zwrócił uwagę, że stosowanie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 123) w sy-tuacjach, w których przewidują podjęcie działań przez organ wyższego stopnia (wznowienie postępowania, uchylenie decyzji, uznanie decyzji za nieważną czy za-żalenie na postanowienie), nie jest możliwe przy jednoinstancyjnej organizacji Za-kładu Ubezpieczeń Społecznych. W związku z tym dodane przepisy art. 83a-83c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych mają rozstrzygać te wątpliwości w spo-sób analogiczny, jak jest to przyjęte w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, przy uszanowaniu zasady, że każda decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kończąca postępowanie podlega kontroli sądowej, a w sprawach, w których zmiany w decyzjach są zgodne z interesem zainteresowanego, tryb postępowania musi być maksymalnie uproszczony (por. także wyroki Sądu Naj-wyższego z dnia 19 lutego 2004 r. II UK 250/03, niepublikowany, z dnia 13 maja 2004 r., II UK 359/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 425 i z dnia 25 maja 2004 r., III UK 31/04, OSNP 2005 nr 1, poz. 13). Nie było więc intencją ustawodawcy naruszenie dotychczasowej drogi wzruszania prawomocnych orzeczeń sądowych w sprawach, których prawo lub zobowiązanie zostało rozstrzygnięte orzeczeniem właściwego sądu. Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w uchwale. ========================================