III PZP 58/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Filcek. Sędziowie SN: J. Bała, E. Mzyk (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, H. Chilmon, w sprawie z powództwa Andrzeja J. przeciwko Ośrodkowi Badawczo-Rozwojowemu Maszyn Ziemnych i Transportowych Kombinatu Huta (...) o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie postanowieniem z dnia 5 listopada 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zakład pracy jest uprawniony do ustalania wysokości ekwiwalentu pieniężnego przysługującego pracownikowi za deputat węglowy, skoro na węgiel obowiązuje cena urzędowa, a Układ Zbiorowy Pracy dla Przemysłu Hutniczego z dnia 30 grudnia 1974 r. poza określeniem zasad i norm ilościowych deputatu węglowego nie podaje ceny węgla deputatowego ani też nie określa zasad, według których należy ustalać wysokość ekwiwalentu pieniężnego za węgiel?"podjął następującą uchwałę:Wysokość ekwiwalentu pieniężnego w zamian za deputat węglowy, przewidzianego w art. 19 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Hutniczego, ustala się według ceny urzędowej węgla obowiązującej w chwili wymagalności świadczenia, chyba że porozumienie zawarte w trybie art. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25) odstępuje w całości lub w części od stosowania tego świadczenia.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego:Powodowi w myśl postanowień zakładowego systemu wynagradzania przysługuje ekwiwalent pieniężny za deputat węglowy w wysokości i na zasadach określonych w załączniku nr 12 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Hutniczego z dnia 30 grudnia 1974 r. Do kwietnia 1986 r. powód otrzymywał 4 tony węgla w naturze oraz ekwiwalent za 1,6 tony deputatu węglowego w wysokości urzędowej ceny węgla. Począwszy od dnia 1 kwietnia 1986 r. strona pozwana wypłaciła ekwiwalent za jedną tonę w kwocie 2.400 zł mimo podwyższenia ceny urzędowej węgla do 3.300 zł. W kwietniu 1987 r. wobec podwyższenia ceny za jedną tonę węgla z kwoty 3.300 zł do kwoty 5.000 zł strona pozwana podwyższyła ekwiwalent do kwoty 4.100 zł. Różnica pomiędzy ceną urzędową węgla a wypłaconym ekwiwalentem za deputat węglowy objęta jest żądaniem pozwu.Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Stalowej Woli wyrokiem z dnia 3 czerwca 1987 r. uwzględnił powództwo do kwoty 1.800 zł z tytułu bezpodstawnie potrąconej powodowi kwoty z wynagrodzenia za pracę, natomiast oddalił powództwo w pozostałej części uznając, że zmiana ceny urzędowej węgla nie ma wpływu na wysokość ekwiwalentu. Zdaniem Sądu Rejonowego, wszelkie decyzje o zmianie wysokości ekwiwalentu należą wyłącznie do przedsiębiorstwa, które samodzielnie decyduje o wypłacie wysokości ekwiwalentu za deputat węglowy.Rozpoznając rewizję powoda od powyższego wyroku Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie przedstawił w trybie art. 391 § 1 k.p.c. pytanie prawne budzące poważne wątpliwości, sformułowane w części wstępnej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 19 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Hutniczego z dnia 30 grudnia 1974 r. pracownicy zatrudnieni w jednostkach organizacyjnych objętych układem otrzymują ekwiwalent pieniężny w zamian za deputat węglowy. Zasady i normy ilościowe deputatu węglowego określa załącznik nr 12 do tego Układu.Postanowienia układu zbiorowego pracy w zakresie świadczeń i deputatów mają charakter normatywny i wiążą zakłady pracy. Możliwość odstąpienia w całości lub w części od świadczeń w naturze oraz wypłaty ekwiwalentów pieniężnych w zamian za deputaty przewidziana została w art. 19 ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25).Wprowadzenie przewidzianego w ustawie systemu wynagradzania może nastąpić na podstawie porozumienia zawartego pomiędzy kierownikiem zakładu pracy a właściwym organem zakładowej organizacji związkowej (art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania). Porozumienie zastępuje odpowiednie przepisy o wynagrodzeniu w tym także postanowienia układów zbiorowych pracy i przepisy o świadczeniach branżowych (art. 20 powołanej ustawy). Oznacza to, że obowiązek wypłaty ekwiwalentu za deputat może być w całości lub części wyłączony w zależności od treści zawartego porozumienia.W sprawie pozostaje poza sporem, że zakładowy system wynagradzania obowiązujący od 1 stycznia 1985 r. w Kombinacie Przemysłowym Huty (...), którym objęty jest pozwany Ośrodek, stanowi w art. 35, iż "Pracownikom przysługuje ekwiwalent pieniężny za deputat węglowy w wysokości i na zasadach określonych w załączniku nr 12 do Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Hutniczego. Tym samym powód uprawniony jest według zasad dotychczasowych, określonych w układzie zbiorowym pracy, do otrzymywania ekwiwalentu za deputat węglowy. Zawarte bowiem porozumienie nie wprowadziło w tym zakresie jakichkolwiek zmian w wypłacie ekwiwalentu; przeciwnie, odsyła do dotychczasowych postanowień układu zbiorowego pracy.Z powyższych względów trafne są zastrzeżenia Sądu Wojewódzkiego co do wyrażonego przez Sąd Rejonowy poglądu o dopuszczalności swobodnego ustalania wysokości ekwiwalentu przez zakład pracy w zależności od posiadanych środków na wynagrodzenia dla pracowników. Samodzielność i swoboda w ustalaniu wysokości ekwiwalentu przez zakład pracy mogłaby mieć swe oparcie jedynie w treści porozumienia o zakładowym systemie wynagradzania. Jeśli natomiast porozumienie odsyła do postanowień układu zbiorowego pracy, to wyłącznie postanowienia układu decydują o wysokości przysługujących pracownikom świadczeń i deputatów. W konsekwencji jedynie w wykładni postanowień układu zbiorowego pracy poszukiwać należy odpowiedzi na pytanie co do wysokości roszczeń przysługujących pracownikowi.Powołany już art. 19 Układu Zbiorowego Pracy dla Przemysłu Hutniczego jednoznacznie stanowi, że pracownikom objętym układem przysługuje ekwiwalent pieniężny w zamian za deputat węglowy. Przez wyrażenie "ekwiwalent pieniężny" powszechnie rozumie się równoważnik (odpowiednik) wartości świadczenia. W dotychczasowej praktyce nie zachodziła jakakolwiek wątpliwość co do tego, iż postanowienia układu zbiorowego pracy dotyczą węgla opałowego średniego gatunku (nie najniższej i nie najwyższej klasy) według ceny urzędowej obowiązującej w chwili wymagalności świadczenia. Taka też wysokość ekwiwalentu w zamian za deputat węglowy ustalana była corocznie przez Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych do 1985 r. Podstawą tak ustalanej wysokości ekwiwalentu były ceny urzędowe węgla opałowego średniego (przeciętnego) gatunku. W tym zakresie nie została wprowadzona jakakolwiek zmiana stanu prawnego i dotychczasowe zasady obliczania wysokości ekwiwalentu mają pełne zastosowanie przy ocenie dochodzonych z tego tytułu roszczeń pracowników. Odmienny sposób obliczania ekwiwalentu lub w ogóle wyłączenie jego wypłaty mogłoby nastąpić jedynie na podstawie porozumienia zawartego w trybie art. 4 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25).Z tych też względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.