IV CSK 618/15

Sygn. akt IV CSK 618/15 POSTANOWIENIE Dnia 10 czerwca 2016 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Józef Frąckowiak SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca) w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Starosty S. o wpis, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 10 czerwca 2016 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia 21 maja 2015 r., oddala skargę kasacyjną. 2 UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem, Sąd Okręgowy w G. oddalił apelację wnioskodawcy Skarbu Państwa - Starosty S. od postanowienia Sądu Rejonowego w S., którym oddalił wniosek o założenie księgi wieczystej dla nieruchomości stanowiącej działkę nr 132 o powierzchni 5 arów, położonej w S. oraz wpis Skarbu Państwa jako jej właściciela na podstawie art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. Nr 14, poz. 130, ze zm., dalej: ustawa z dnia 20 marca 1950 r.). W uzasadnieniu Sądy obu instancji uznały, że Skarb Państwa nie udowodnił, aby przedmiotowa nieruchomość przed wejściem w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. była własnością związku samorządu terytorialnego. Dołączone do wniosku dokumenty w postaci wykazu zmian gruntowych, wypisu z rejestru gruntów oraz wyrysu z mapy ewidencyjnej gruntów są jedynie podstawą do oznaczenia nieruchomości w dziale I-O księgi wieczystej. Również kserokopia matrykuły nie dokumentuje zdarzenia prawnego wskazującego na prawo własności. Poza tym dokument ten ma wątpliwy walor dowodowy, ponieważ jest sporządzony w obcym języku, nie posiada daty wystawienia oraz zawiera dopiski innym charakterem pisma i innym środkiem piszącym. Z kolei zaświadczenie Starosty S. stwierdzające, że nieruchomość ta stanowiła majątek dotychczasowych związków samorządu terytorialnego jest jedynie oświadczeniem wiedzy, nie popartym dowodem z dokumentu, z którego wynikałoby prawo własności przedwojennego związku samorządu terytorialnego. Odnosząc się do zarzutu naruszenia § 24 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg wieczystych i zbioru dokumentów (Dz. U. Nr 102, poz. 1122, ze zm., dalej rozporządzenie z dnia 17 września 2001 r.), Sąd drugiej instancji uznał, iż nie było podstaw do jego zastosowania, skoro żaden z przedłożonych przez wnioskodawcę dokumentów nawet w sposób mało dostateczny nie uprawdopodobnia prawa własności do tej nieruchomości. W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenie: art. 31 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (j.t. Dz. U. z 2016 r., 3 poz. 790, dalej u.k.w.h.) w zw. z art. 626² § 3 k.p.c. i § 19 rozporządzenia z dnia 17 września 2001 r., przez przyjęcie, iż Skarb Państwa nie wykazał dołączonymi do wniosku dokumentami geodezyjnymi i dokumentem urzędowym – uwierzytelnionym odpisem z matrykuły, że nieruchomość ta przed wejściem w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. była własnością związku samorządu terytorialnego, chociaż nie istniały i według ówczesnego porządku prawnego nie mogły istnieć inne dokumenty wykazujące tytuł prawny do nieruchomości; § 24 rozporządzenia z dnia 17 września 2001 r., przez uznanie, że złożony przez wnioskodawcę odpis z matrykuły nie stanowi dokumentu, który choćby w nikłym stopniu uprawdopodobniał prawo własności Skarbu Państwa; art. 6299 k.p.c. i art. 6268 § 10 k.p.c., przez niezasadne przyjęcie, że brak jest podstaw do założenia księgi wieczystej dla przedmiotowej nieruchomości i wpisu Skarbu Państwa jako jej właściciela, podczas gdy nieruchomość ta nie ma i nie miała założonej księgi wieczystej, przejście jej własności na Skarb Państwa nastąpiło z mocy prawa, tym bardziej, że prawo własności jego poprzednika prawnego zostało co najmniej uprawdopodobnione na podstawie złożonych z wnioskiem dokumentów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 6268 § 2 k.p.c. rozpoznając wniosek o wpis sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych dokumentów oraz treść księgi wieczystej. W stanie prawnym, aktualnym po wejściu w życie ustawy z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy – Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 63, poz. 635), nie obowiązują już odrębne zasady przy zakładaniu ksiąg wieczystych. Według art. 6268 § 10 k.p.c. założenie księgi wieczystej następuje z chwilą dokonania pierwszego wpisu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wypowiedziano pogląd, że w sprawie o założenie księgi wieczystej nie obowiązują ograniczenia dowodowe wynikające z art. 6268 § 2 k.p.c. (zob. postanowienia z dnia 28 stycznia 2010 r., I CSK 222/09, OSNC ZD 210/C/93; z dnia 11 kwietnia 2013 r., II CSK 447/12, nie publ.). W innych judykatach Sąd Najwyższy uznał, że w tego rodzaju sprawach ma także zastosowanie przepis § 24 ust. 1 rozporządzenia z dnia 17 września 2001 r. (zob. postanowienia z dnia 7 listopada 2008 r., IV CSK 289/08 i IV CSK 277/08, nie 4 publ., z dnia 19 marca 2009 r., IV CSK 304/08 nie publ.; z dnia 19 marca 2009 r., IV CSK 311/08, nie publ.; z dnia 9 września 2009 r., V CSK 8/09, nie publ.). Z kolei w uchwale z dnia 27 czerwca 2013 r., III CZP 29/13 (OSNC 2014/1/4) wyjaśnił, iż w sytuacji, gdy podstawą wpisu skutkującego założeniem księgi wieczystej jest przepis prawa i nie ma dokumentu, który stwierdzałby nabycie własności nieruchomości, sąd wieczysto-księgowy musi rozpoznać wniosek o wpis bez ograniczeń wynikających z art. 6268 § 2 k.p.c., jeśli nie jest możliwe poza postępowaniem wieczysto-księgowym, rozpoznanie sprawy w innym postępowaniu pozwalającym na ustalenie własności nieruchomości. W postanowieniach z dnia 16 listopada 2011 r., II CSK 538/10, nie publ. oraz z dnia 30 stycznia 2015 r., III CSK 145/14, nie publ., Sąd Najwyższy uznał, że przepis art. 6288 § 2 k.p.c. ma zastosowanie również wtedy, gdy postępowanie wieczysto-księgowe zmierza do założenia księgi wieczystej. W ostatnio przywołanym orzeczeniu Sąd Najwyższy wykluczył ponadto możliwość zastosowania § 20 ust. 2 i § 24 ust. 1 rozporządzenia z dnia 17 września 2001 r., jako wydanych z przekroczeniem zakresu delegacji wynikającej z przepisów u.k.w.h. Odnotować trzeba, że w uchwale składu 7 sędziów z dnia 25 lutego 2016 r., III CZP 86/15, Sąd Najwyższy opowiedział się za rozszerzonym zakresem kognicji sądu wieczysto-księgowego w stosunku do zasad określonych w przepisie art. 6268 § 2 k.p.c., przy badaniu wniosku o wpis odnośnie do nieruchomości, dla której jest już prowadzona księga wieczysta. W niniejszej sprawie wnioskodawca domaga się założenia księgi wieczystej dla nieruchomości składającej się z działki nr 132, położonej w S. i wpis prawa własności na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. Stosownie do tego przepisu majątek dotychczasowych związków samorządu terytorialnego z mocy prawa stał się majątkiem Państwa. Sąd Najwyższy wielokrotnie podkreślał, że pomimo braku decyzji administracyjnej, Skarb Państwa może być wpisany jako właściciel nieruchomości, która z mocy powołanego wyżej przepisu stała się majątkiem Skarbu Państwa. Jednak wpis prawa własności jest możliwy na podstawie takiego dokumentu, który świadczy o istnieniu pewnego stanu prawnego nieruchomości, albo też dokumentuje czynność materialno-prawną skutkującą powstaniem, zmianą lub 5 ustaniem prawa podlegającego wpisowi do księgi wieczystej. Takim dokumentem może być wprawdzie zaświadczenie organu administracji, ale powinno ono stwierdzać, na podstawie dostępnej organowi wiedzy, stan prawny nieruchomości. W związku z tym wnioskodawca powinien wykazać dokumentem lub zaświadczeniem, że przedmiotowa nieruchomość przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. stanowiła majątek związku samorządu terytorialnego. Nie są natomiast wystarczające dokumenty geodezyjne w postaci wykazów zmian gruntowych, wypisów z rejestru gruntów czy wyrysu z map ewidencyjnych gruntów (zob. uchwała z dnia 9 lipca 1993 r., III CZP 91/93, OSNC 1994/2/29; postanowienia z dnia 6 grudnia 2000, III CKN 824/00, nie publ.; z dnia 28 września 2011 r., I CSK 677/10 nie publ.; z dnia 28 września 2011 r. I CSK 678/10, nie publ.) Wnioskodawca uprawnienia do ujawnienia prawa własności Skarbu Państwa nieruchomości wywodził z prawa własności do niej dawnej Gminy S. Dowód własności opierał ma danych z matrykuły prowadzonej dla celów podatkowych, sporządzonej w języku niemieckim. Dokumentu tego nie można jednak uznać za urzędowy w znaczeniu formalnym, skoro z przedłożonego fragmentu nie wynika jaki organ władzy go sporządził i dokonywał ewidencji podatkowej. Po drugie, ze wskazanej w jego treści nazwy: „G. S.” nie sposób ustalić czy chodzi o położenie danej nieruchomości na terenie wymienionej gminy, czy też o podatnika. Język w jakim sporządzono dołączoną do wniosku kserokopię matrykuły oraz wskazane tam lata (1865, 1878/9) świadczą o tym, że miejscowość S. znajdowała się w granicach zaboru pruskiego. Matrykuła jak wywodzi wnioskodawca w skardze kasacyjnej służyła celom podatkowym. Nie była zatem rejestrem równoważnym księgom wieczystym, czy też innym dokumentem rejestrującym stan prawny nieruchomości z uwzględnieniem rodzaju praw rzeczowych przysługujących danym podmiotom. Dlatego trafnie Sądy obu instancji uznały, że konieczny był dokument potwierdzający prawo własności do przedmiotowej nieruchomości. W wymienionych w matrykule latach, na ziemiach polskich objętych zaborem pruskim obowiązywało Pruskie Prawo Krajowe z 1794 r. (Preussiches Landrecht), które regulowało różne formy prawne władania nieruchomościami, począwszy od własności o cechach feudalnych przez własność 6 podzieloną - występującą w postaci dzierżawy wieczystej, serwituty, służebności, ciężary realne, czy dzierżawę zwykłą czynszową. Powyższy akt prawny obowiązywał na tych terenach do 31 grudnia 1899 r. 1 stycznia 1900 r. wszedł w życie Kodeks Cywilny Niemiecki (Bürgeliches Gesetzbuch- BGB). Po odzyskaniu niepodległości na byłych ziemiach włączonych do zaboru pruskiego obowiązywał częściowo BGB oraz ustawa o księgach wieczystych z dnia 24 marca 1897 r., aż do wejścia w życie dekretu z dnia 11 października 1946 r. - prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319) i dekretu z dnia 11 października 1946 r. – przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych (Dz. U. Nr 57, poz. 321). Z kolei organizacja i działalność jednostek samorządu terytorialnego w czasie zaboru była normowana przez ustawodawstwo pruskie. Podkreślić należy, że w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. nie istniała G. S., ponieważ rozporządzeniem z dnia 26 lipca 1934 r. o podziale powiatu S. w województwie […] na gminy wiejskie (Dz. U. Nr 69, poz.652), wydanym na podstawie delegacji zawartej w ustawie z dnia 23 marca 1933 o częściowej zmianie ustroju terytorialnego (Dz. U. Nr 35, poz. 294), została utworzona gmina P. z siedzibą w P., w skład której wchodziły dotychczasowe gminy wiejskie, w tym m.in. S. Dołączona do wniosku matrykuła nie jest ponadto zaopatrzona datą, a zatem nie wiadomo czy zawierała aktualne dane podatkowe także na chwilę odzyskania przez Państwo Polskie niepodległości. Również z okresu międzywojennego nie zostały dołączone jakiekolwiek dokumenty, w świetle których można byłoby przyjąć, że nieruchomość ta stanowiła własność Gminy S., a następnie Gminy P. W szczególności nie ma żadnych danych co do tego jakie składniki majątkowe Gminy S. przeszły na Gminę P. Zatem brak jest podstaw do przyjęcia, iż wnioskodawca wykazał, że przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 20 marca 1950 r. przedmiotowa nieruchomość stanowiła własność związku samorządu terytorialnego, a w konsekwencji zarzut naruszenia art. 32 ust. 2 tej ustawy oraz art. 31 ust. 1 u.k.w.h. nie zasługiwał na uwzględnienie. W takim stanie faktycznym, Sądy obu instancji trafnie również oceniły wartość dowodową zaświadczenia Starosty S. stwierdzającego, że przedmiotowa 7 nieruchomość stanowiła majątek dotychczasowych związków samorządu terytorialnego, a także znaczenie dowodowe dokumentów geodezyjnych jak wypis z rejestru gruntów, wykaz zmian gruntowych oraz wyrys z mapy ewidencyjnej gruntów, dla oceny tytułu prawnego wnioskodawcy do tej nieruchomości. Z powyższego przedstawienia wynika również, że miejscowość S. przed II wojną światową znajdowała się w granicach Państwa Polskiego, a to wyklucza ewentualne zastosowanie dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87) i przyjęcie, że nastąpiło nabycie z mocy prawa przez Skarb Państwa majątku należącego do Rzeszy Niemieckiej. Charakter dokumentu w postaci matrykuły (służący ewidencji podatkowej, z którego nie wynika konkretny tytułu prawno-rzeczowy podatnika do użytkowanej nieruchomości) i jego stan (brak danych co do organu, który prowadził ewidencję podatkową) przy braku innych dokumentów wskazujących chociażby pośrednio na prawo własności do tej nieruchomości związku samorządu terytorialnego, wykluczają możliwość zastosowania § 24 ust. 1 rozporządzenia z dnia 17 września 2001 r., niezależnie od istnienia wątpliwości w kwestii istnienia w tym zakresie delegacji ustawowej do regulacji rozporządzeniem wykonawczym kwestii z zakresu postępowania wieczysto-księgowego zmierzającego do założenia księgi wieczystej (zob. powołane postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2015 r., III CSK 145/14). Wbrew stanowisku wnioskodawcy, fakt ujęcia danego podmiotu w ewidencji podatkowej z okresu zaboru nie dowodzi w ogóle prawa własności podatnika do określonego gruntu. Zatem powoływanie się na ten przepis jest nieuprawnioną w postępowaniu wieczysto-księgowym nadinterpretacją przedstawionego przez wnioskodawcę stanu faktycznego. Postępowanie wieczysto-księgowe jest sformalizowane i w związku z tym kognicja sądu nie może wkraczać w sferę właściwą dla innego rodzaju postępowania nieprocesowego, bądź procesu, w ramach których zainteresowany podmiot może uzyskać potwierdzenie prawa własności do nieruchomości. Wniosek o założenie księgi wieczystej i wpis prawa własności z powołaniem się na przepis art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r., w wypadku gdy wnioskodawca wywodzi prawo własności Skarbu Państwa z uprawnienia do 8 nieruchomości jednostki samorządu terytorialnego funkcjonującej w okresie zaborów, wymaga przede wszystkim wykazania, że w dniu wejścia w życie tej ustawy, polskiemu związkowi samorządu terytorialnego przysługiwało prawo własności. Z powyższych względów, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 39814 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. kc db