II CSKP 1787/22

II CSKP 1787/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 18 czerwca 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Ewa Stefańska (przewodniczący) SSN Jacek Grela SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 18 czerwca 2024 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa i skargi kasacyjnej Miasta stołecznego Warszawa od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 8 grudnia 2020 r., XXVII Ca 2503/19, w sprawie z powództwa W. spółki akcyjnej w W. (poprzednio P. spółki akcyjnej w W.) przeciwko Krajowemu Ośrodkowi Wsparcia Rolnictwa i Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej P. S.a.r.l. w Luksemburgu oraz interwenienta ubocznego po stronie pozwanej Miasta stołecznego Warszawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, uchyla w całości zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Warszawie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Jacek Grela Ewa Stefańska Agnieszka Jurkowska-Chocyk II CSKP 1787/22 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z 24 września 2019 roku Sąd Rejonowy dla Warszawy - Mokotowa w Warszawie uzgodnił treść księgi wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy dla Warszawy - Mokotowa w Warszawie, z rzeczywistym stanem prawnym poprzez nakazanie wykreślenia w Dziale II księgi wieczystej użytkownika wieczystego P. S.A. z siedzibą w G. (pkt 1); oddalił powództwo w zakresie w jakim zostało ono skierowane przeciwko Skarbowi Państwa - Krajowemu Ośrodkowi Wsparcia Rolnictwa w Warszawie (pkt 2) i rozstrzygnął o kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego (pkt 3 - 7). Wyrokiem z 8 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił apelacje wniesione przez pozwanego i interwenienta ubocznego po stronie pozwanej (pkt 1) i rozstrzygnął o kosztach postępowania odwoławczego (pkt 2). Z ustaleń poczynionych w sprawie przez Sądy meriti wynika, że poprzednik prawny powoda spółka P.1 S.A. w G. złożył w urzędzie miasta stołecznego Warszawy wniosek o dokonanie podziału nieruchomości o nr ewidencyjnym [...] z obrębu [...], opisanej w księdze wieczystej nr [...]1 na 21 działek, z czego 14 przeznaczonych pod drogi publiczne, w tym działkę o powierzchni około 29 290 m2 przeznaczoną pod projektowaną ulicę publiczną […] i działkę o powierzchni 1 580 m2 przeznaczoną pod projektowaną ulicę publiczną [...]. Postępowanie administracyjne toczyło się pod sygnaturą nr GK- [...] i zakończyło się wydaniem 4 grudnia 2008 r. decyzji Nr [...], w której jako podstawę prawną wskazano art. 97 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (w brzmieniu ustalonym w tekście jednolitym Dz.U. Nr 261 z 2004 r., poz. 2603; dalej u.g.n.). Z decyzji tej wynika, że działka [...] podzielona została na szereg działek o różnym przeznaczeniu według ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. Wydzielona w niej działka [...]2 przewidziana była pod ulicę […] i oznaczona na planie zagospodarowania przestrzennego symbolem KDL, działka [...]1 przeznaczona została również pod ulicę i oznaczona na planie symbolem 20 KDD. Z symboli oznaczeń KDL i KDD wynika, że są to drogi publiczne. II CSKP 1787/22 3 Sądy meriti przyjęły, że ostateczna decyzja administracyjna jest wiążąca erga omens. Wszczęcie postępowania nadzorczego z art. 156 k.p.a. mającego na celu wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji podziałowej nie ma znaczenia dla ustaleń stanowiących spór stron i przedmiot rozstrzygnięcia sądu, bo samo wszczęcie postępowania nie niweczy mocy obowiązującej ostatecznej decyzji administracyjnej. Przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie było ustalenie, czy ostateczną decyzją [...] z dnia 4 grudnia 2008 r. doszło do wydzielania działek oznaczonych jako [...]2 i [...]1 pod drogi publiczne i czy podziału tego dokonano na wniosek użytkownika wieczystego, bowiem wówczas w chwilą uzyskania przez decyzję przymiotu ostateczności następuje skutek prawny przewidziany w ustawie - wygaśnięcie prawa użytkowania wieczystego (art. 98 ust. 1 u.g.n.). W tak zakreślonych ramach przedmiotu sporu, sądy nie dokonywały merytorycznej kontroli zasadności decyzji. Od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie skargę kasacyjną wniósł pozwany Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa z siedzibą w Warszawie i interwenient uboczny po stronie pozwanej miasto stołeczne Warszawa. Zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji w całości skarżący kasacyjnie zarzucili naruszenie: I. przepisów prawa procesowego: a) art. 386 § 4 w zw. z art. 195 § 1 i 2, art. 72 § 1 pkt 1 i § 2 oraz art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c., poprzez niewłaściwe zastosowanie tych przepisów, polegające na ich niezastosowaniu i braku wezwania powódki do oznaczenia niebiorących udziału w procesie osób uprawnionych z ograniczonych praw rzeczowych, ujawnionych w dziale III księgi wieczystej nr [...]; b) art. 378 § 1 w zw. z 381 i art. 382 k.p.c., poprzez błędną wykładnię użytego w art. 381 k.p.c. określenia fakty i dowody, polegającą na utożsamieniu tych pojęć z materialnoprawnym zarzutami oraz twierdzeniami interwenienta dotyczącymi braku powstania (pierwotnego nieistnienia) i ważnego (skutecznego) nabycia przez Powódkę prawa użytkowania wieczystego, które zgodnie z żądaniem pozwu miałoby być wykreślone jako w przeszłości istniejące i następnie wygasłe; c) art. 378 § 1 w zw. z art. 382, art. 208 § 1 pkt 5, art. 391 § 1 k.p.c. oraz z art. 10 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t. j. Dz.U. z 2019 r. poz. II CSKP 1787/22 4 2204, dalej „u.k.w.h.”), poprzez niewłaściwe zastosowanie tych przepisów i ustalenie - na użytek wydania rozstrzygnięcia - treści księgi wieczystej nr [...] z pominięciem jej akt; d) art. 378 § 1 w zw. z art. 382 oraz z art. 244 § 1 k.p.c., przez błędną wykładnię art. 244 § 1 k.p.c. i przyjęcie, że decyzja administracyjna może wiązać w postępowaniu cywilnym co do elementów, których urzędowo nie zaświadcza; e) art. 378 § 1 w zw. z art. 382, art. 244 § 1 k.p.c. oraz z art. 10 ust. 1 u.k.w.h., przez niewłaściwe zastosowanie tych przepisów, także w wyniku błędnej wykładni art. 98 ust. 1 zd. 1 i 2 w zw. z art. 98 ust. 2 zd. 2 u.g.n., polegające na wadliwym przyjęciu przez Sąd Okręgowy braku jego związania decyzją administracyjną Prezydenta m.st. Warszawy Nr [...] z 4 grudnia 2008 r.; f) art. 378 § 1 w zw. z art. 382 k.p.c. oraz z art. 10 ust. 1 u.k.w.h., poprzez niewłaściwe zastosowanie tych przepisów i uzgodnienie treści księgi wieczystej nr [...] nie dostrzegając, że prawo użytkowania wieczystego powódki nigdy nie powstało (pierwotnie nie istniało), a tym samym nie mogło wygasnąć, wobec czego w granicach podstawy powództwa (jego przedmiotu) nie zachodziły podstawy do uzgodnienia nieznanej treści księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości z wadliwie ustalonym rzeczywistym stanem prawnym tej nieruchomości; g) art. 378 § 1 w zw. z art. 382, art. 321 § 1, art. 325, art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c. oraz z art. 10 ust. 1 u.k.w.h., przez błędną wykładnię tych przepisów, nieuwzględniającą treści art. 241 k.c., wyrażającą się w uznaniu za dopuszczalne uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym polegającego na nakazaniu wykreślenia wygasłego prawa użytkowania wieczystego bez jednoczesnego rozstrzygnięcia o wykreśleniu ustanowionych na tym prawie; h) art. 177 § 1 pkt 3 w zw. z art. 382 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c. poprzez bezzasadną odmowę zawieszenia niniejszego postępowania do czasu zakończenia postępowania nadzorczego prowadzonego przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji Prezydenta m. st. Warszawy z dnia 4 grudnia 2008 roku nr [...] znak GK-[...]; II CSKP 1787/22 5 i) art. 227 w zw. z art. 233 § 1 w zw. z art. 382 § 1 oraz art. 391 § 1 k.p.c. poprzez bezzasadne oddalenie wniosków dowodowych; II. przepisów prawa materialnego: a) art. 98 ust. 1 zd. 1 i 2 u.g.n. w zw. z art. 98 ust. 2 zd. 2 u.g.n. w zw. z art. 10 ust. 1 u.k.w.h., przez błędną wykładnię tych przepisów; b) art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 5 ust. 3 i 8 ustawy z 8 sierpnia 1996 r. o urzędzie Ministra Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 493 ze zm. - w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 14 stycznia 2013 r.) oraz z art. 6 ust. 1 pkt 1 i art. 9 ustawy z 14 czerwca 1991 r. o spółkach z udziałem zagranicznym (Dz. U. Nr 60, poz. 253 ze zm.; - w brzmieniu ustalonym tekstem jednolitym z 19 marca 1997 r.) w zw. z art. 182 ust. 1 pkt 1 ustawy z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) w zw. z art. 10 ust. 1 u.k.w.h., poprzez niewłaściwe zastosowanie tych przepisów, polegające na ich niezastosowaniu i braku przyjęcia na podstawie materiału sprawy, że użytkowanie wieczyste spornej nieruchomości pierwotnie nie powstało (nigdy nie istniało), zaś jego zbycie na rzecz poprzednika powódki było nieważne. W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu ewentualnie o uchylenie tego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy. W odpowiedziach na skargi kasacyjne strona powodowa i interwenient uboczny po stronie powodowej wnieśli o odmowę przyjęcia ich do rozpoznania, a w przypadku przyjęcia – o ich oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, natomiast Skarb Państwa – Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa przyłączył się do wniosków skarżących. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skargi kasacyjne okazały się uzasadnione. Art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o urzędzie Ministra Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 493 ze zm.; dalej „u.m.s.p" - w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 14 stycznia 2013 r.) wprowadzał II CSKP 1787/22 6 obligatoryjny wymóg powiadomienia przez państwową osobę prawną (a takim podmiotem był zbywca użytkowania wieczystego na rzecz poprzednika prawnego powoda) ministra Skarbu Państwa o zamiarze dokonania czynności prawnej w zakresie rozporządzenia rzeczowymi składnikami majątku trwałego w rozumieniu przepisów o rachunkowości, w tym oddania tych składników do korzystania innym podmiotom na podstawie umów prawa cywilnego, lub ich wniesienie jako wkładu do spółki lub spółdzielni. W doktrynie, jak i orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że pojęcie czynności rozporządzającej obejmuje przeniesienie, obciążenie, ograniczenie lub zniesienie prawa podmiotowego. Użytkowanie wieczyste należy do katalogu rzeczowych składników majątku trwałego w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 13 i 15 ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości (Dz. U. Nr 121, poz 591 ze zm.). W art. 5 ust. 8 u.m.s.p. ustawodawca wprowadził sankcję nieważności czynności prawnej dokonanej przez państwową osobę prawną z naruszeniem obowiązku notyfikacji wynikającego z ust. 3 tego artykułu. Czynność prawna sprzeczna z prawem lub mająca na celu obejście prawa jest bezwzględnie nieważna (art. 58 § 1 k.c.), o czym miały obowiązek rozstrzygnąć sądy meriti. Z ustaleń faktycznych poczynionych w sprawie nie wynika, aby Szkoła (zbywca użytkowania wieczystego na rzecz poprzednika prawnego powoda) spełnił obowiązek notyfikacji przed zwarciem z P.1 umowy przenoszącej użytkowanie wieczyste. Regulację z art. 5 u.m.s.p. należy traktować jako „odrębne przepisy” o jakich mowa w art. 441 § 2 k.c. Określa ona majątkowe uprawnienia Skarbu Państwa względem państwowych osób prawnych w przypadku zamiaru dokonania przez nie czynności prawnych zmierzających m.in. do zbycia składników majątkowych o wartości przekraczającej kwotę określoną w art. 5 ust. 3 u.m.s.p. Wykładnia tego przepisu pod kątem zakresu ustanowionego w nim uprawnienia Ministra Skarbu Państwa do oceny planowanej czynności rozporządzającej musi uwzględniać zatem szczególną więź pomiędzy państwową osobą prawną a Skarbem Państwa, mającą w istocie charakter nadzoru właścicielskiego. Należy mieć na uwadze, że chodzi o wydawanie, w ramach nadzoru, decyzji wpływających władczo na działalność państwowej osoby prawnej, kształtujących w wybrany przez Ministra Skarbu Państwa sposób, jej sytuację prawną i faktyczną (por. uzasadnienie uchwały SN z 4 sierpnia 2006 r., III CZP 50/2006). II CSKP 1787/22 7 Zakres związania sądu żądaniem pozwu w postępowaniu przewidzianym w art. 10 u.k.w.h. jest przedmiotem sporów w doktrynie i orzecznictwie. Bezdyskusyjnie wyniki prowadzonego w tym trybie procesu nie mogą doprowadzić do uzgodnienia księgi, którego rezultatem byłoby orzeczenie nakazujące dokonanie wpisu osoby nie biorącej udziału w postępowaniu. Natomiast problem, czy pierwszeństwo przyznać zasadzie dyspozycyjności obowiązującej w procesie cywilnym, czy zasadzie dążenia do zapewnienia wiarygodności ksiąg wieczystych jako celowi postępowania z art. 10 u.k.w.h. rozstrzygany jest rozbieżnie. W wyrokach z 7 stycznia 1998 r. (III CKU 97/97) i 6 listopada 2003 r. (II CK 192/02) Sąd Najwyższy opowiedział się za poglądem, że decydujące znaczenie ma zaufanie do ksiąg wieczystych i ich roli wynikającej z art. 1 u.k.w.h. i w związku tym uzasadnione jest w procesie o usuniecie niezgodności pomiędzy stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze wieczystej a jej rzeczywistym stanem prawnym wyłączenie ograniczenia z art. 321 § 1 k.p.c.. Przeciwne stanowisko Sąd Najwyższy przyjął m.in. w wyrokach z 21 marca 2001 r. (III CKN 1214/98), z 8 października 2002 r.(IV CKN 1304/00) i w uchwale z 28 sierpnia 2008 r. (III CZP 76/08). Akcent w tym wypadku został położony na znaczenie woli powoda, jako podstawowej w konstrukcji postępowania procesowego, zakładającego swobodę, ale także obowiązek określenia przez powoda zgłaszanego żądania (art. 187 § 1 k.p.c.) i związanie tym żądaniem sądu (art. 321 § 1 k.p.c.). Odnosząc się do argumentów wywodzonych z celu postępowania przewidzianego w art. 10 u.k.w.h. Sąd Najwyższy zaznaczył, że gdyby interes publiczny miał wziąć górę w tym postępowaniu, ustawodawca wybrałby do jego realizacji bardziej odpowiednie narzędzie, jakim byłoby postępowanie nieprocesowe. Skierowanie spraw o usunięcie niezgodności w treści ksiąg wieczystych do procesu oznacza, iż kontrola i usuwanie ewentualnych niezgodności następuje w granicach żądania powoda. W konsekwencji sąd nie może wpisać na jego rzecz innego prawa, niż wynika to z żądania, ani też w innym rozmiarze, niż powód się domagał, chociażby ustalił, że taki jest rzeczywisty stan prawny. Stwierdzenie merytorycznej rozbieżności pomiędzy rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości a tym, jakiego ujawnienia domaga się powód, prowadzić musi do oddalenia jego powództwa. II CSKP 1787/22 8 Art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 7 listopada 2019 r.) obligował powoda do przytoczenia w pozwie okoliczności faktycznych uzasadniających dochodzone nim żądanie. Okoliczności te wyznaczają zakres żądanej ochrony prawnej w kontekście przedmiotu postępowania, jak i przedmiotu orzekania. Tym zakresem – co wprost wynika z art. 321 § 1 k.p.c. - sąd jest związany. W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że wynikający z art. 321 § 1 k.p.c. zakaz orzekania ponad żądanie dotyczy zarówno samego żądania (petitum) jak i jego podstawy faktycznej (causa petendi) (por. uchw. SN 2 lipca 2021 r., III CZP 39/20 i powołane tam orzecznictwo). W tym kontekście skarżący trafnie zarzucili, że prawidłowo ustalony stan faktyczny oceniony w świetle sankcji z art. 5 ust. 8 u.m.s.p. – przy związaniu Sądów meriti podstawą faktyczną (która w toku procesu nie uległa modyfikacji) - nie dawał podstaw do uwzględnienia żądania dochodzonego pozwem w tej sprawie. W tej sytuacji nie jest konieczne odniesienie się do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej. Na marginesie należy jedynie wskazać, że decyzja administracyjna jest aktem administracyjnym, który składa się m.in. z rozstrzygnięcia i uzasadnienia (art. 107 § 1 k.p.a.). Organy administracji wydając decyzję o zatwierdzeniu podziału nieruchomości określa w niej działki, które zostają wydzielone pod drogi publiczne, przy czym warunkiem koniecznym takiego określenia jest przeznaczenie wydzielanej działki na ten cel w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego lub w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego. Decyzje administracyjne dopóki nie zostaną wyeliminowane w odpowiednim trybie z obrotu są wiążące dla sądów. Z ustaleń faktycznych wynika, że sporna decyzja podziałowa w uzasadnieniu wymieniała działki wydzielone pod drogi publiczne i była w tym zakresie zgodna z obowiązującym na tym terenie planem zagospodarowania przestrzennego. Zatem zarzuty kasacyjne (naruszenia prawa procesowego i materialnego) kwestionujące prawidłowość ustaleń i oceny prawnej Sądów meriti w tym zakresie są chybione. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. orzekł jak w wyroku. II CSKP 1787/22 9 Jacek Grela Ewa Stefańska Agnieszka Jurkowska-Chocyk [SOP] (r.g.)