III CZP 30/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN T. Miłkowski.Sędziowie SN: S. Dmowski, K. Strzępek (spr.).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa J.K. przeciwko B.F. o naruszenie posiadania po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 19 czerwca 1987 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w R. postanowieniem z dnia 12 marca 1987 r., sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy posiadaczowi grobowca, który dwukrotnie w latach 60. korzystał przy chowaniu zmarłych z przestrzeni nad sąsiednim grobem ziemnym istniejącym od 1939 r., przysługuje ochrona posesoryjna zmierzająca do likwidacji grobowca wybudowanego w miejscu grobu ziemnego, który uniemożliwia chowanie zwłok w dotychczasowy sposób w grobowcu wcześniej istniejącym?"podjął następujące uchwałę:Posiadacz rodzinnego grobu murowanego, korzystający przy chowaniu zmarłych z przestrzeni nad sąsiednim grobem ziemnym, którego posiadacz w granicach powierzchni tego grobu zbudował grób murowany, co uniemożliwia chowanie zwłok w grobie rodzinnym bez jego przebudowy, nie ma roszczenia o przywrócenie posiadania przez nakazanie rozebrania grobu.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 11 września 1986 r. Sąd Rejonowy w R. uwzględnił powództwo J.K. przez nakazanie pozwanej B.F. rozebranie i usunięcie wybudowanego przez nią grobu murowanego na grobie ziemnym, położonym obok murowanego grobu rodzinnego powódki, co uniemożliwia jej chowanie w tym grobie dalszych zwłok.Sąd Rejonowy ustalił, że w 1959 r. powódka nabyła grób murowany na Cmentarzu Rzymskokatolickim w R. Obok tego grobu od 1939 r. znajdował się grób ziemny, należący do pozwanej, w którym najpierw były pochowane zwłoki jej babki, a następnie matki. W 1984 r. pozwana, po wniesieniu opłaty od grobu ziemnego, pobudowała w granicach powierzchni grobu ziemnego, grób murowany dwumiejscowy o wysokości 65 cm, odległy o 30 cm od grobu powódki, co uniemożliwiło jej składanie dalszych zwłok w grobie rodzinnym. Grobowiec powódki ma bowiem boczne wejście, a przed zbudowaniem przez pozwaną grobu murowanego powódka przy chowaniu zmarłych korzystała z przestrzeni nad grobem ziemnym pozwanej. Grobowiec dla pozwanej wykonał J.J., nie mając na to formalnego zezwolenia zarządu cmentarza. Sąd Rejonowy uznał, że wybudowanie przez pozwaną grobu murowanego zagrodziło powódce wejście do jej grobu, co uzasadnia nakazanie pozwanej rozebranie i usunięcie nowego grobu murowanego (art. 344 § 1 k.c.).Wyrok powyższy zaskarżyła rewizją pozwana. Powołując się na podstawy rewizyjne z art. 368 pkt 3, 4 i 5 k.p.c., wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Rozpoznając rewizję od powyższego wyroku, Sąd Wojewódzki w R. powziął wątpliwość, czy dopuszczalne jest roszczenie posesoryjne, zmierzające do likwidacji grobowca murowanego wybudowanego w miejscu grobu ziemnego, który uniemożliwia chowanie zwłok w dotychczasowy sposób w grobowcu wcześniej istniejącym, w związku z czym przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 391 k.p.c. pytanie prawne, zacytowane we wstępie niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rozstrzygnięcie o zasadności roszczenia powódki wymaga zbadania zakresu uprawnień do grobu przysługującego powódce i pozwanej. W następstwie zawartych umów z zarządem cmentarza strony stały się posiadaczami sąsiednich grobów. Zawarcie takiej umowy, która ma charakter cywilnoprawny, następuje z chwilę wniesienia przez osobę zainteresowaną stosowanej opłaty, o której mowa w art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (tekst jedn.: Dz. U. z 1972 r. Nr 47, poz. 299). Powódka od 1959 r. była posiadaczem murowanego grobu rodzinnego z przeznaczeniem dla 4 osób, a pozwana od 1939 r. posiadaczem grobu ziemnego, budując następnie w 1984 r. dwumiejscowy grób murowany, co w konsekwencji uniemożliwiło powódce chowanie dalszych zwłok w grobie rodzinnym. Nie mając bowiem wejścia do grobu od góry, poprzednio przy chowaniu zmarłych korzystała z przestrzeni nad grobem ziemnym pozwanej. Pozwana wnosząc stosowną opłatę od grobu ziemnego za dalszy okres, nie ubiegała się o zezwolenie na przekształcenie grobu ziemnego w grób murowany.Należy jednak stwierdzić, że każdy posiadacz grobu, w ramach stosunku cywilnoprawnego, jaki wiąże go z zarządem cmentarza, ma szereg uprawnień o charakterze trwałym, które może wykonywać jako dysponent grobu, niezależnie od tego, czy to jest grób ziemny czy murowany. Zgodnie bowiem z § 10 rozporządzenia Ministrów Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 20 października 1972 r. w sprawie urządzenia cmentarzy, prowadzenia ksiąg cmentarnych oraz chowania zmarłych (Dz. U. Nr 47, poz. 298), dysponent każdego grobu może wznosić nagrobki w granicach powierzchni grobu. Przepis ten nie zawiera żadnych ograniczeń co do wielkości, kształtu czy rozmiarów nagrobka. Do zakresu więc prawa podmiotowego pozwanej należała możliwość odpowiedniego zagospodarowania przestrzeni nad grobem ziemnym, w czym powódka nie mogła jej przeszkodzić.Skoro pozwana nie czyniła tego w pierwszym okresie korzystania z grobu, a powódka przy chowaniu zwłok w grobie rodzinnym korzystała z przestrzeni nad grobem ziemnym, to z tego wynika jedynie to, że czyniła ona użytek z tej przestrzeni za dorozumianą zgodą pozwanej. Z treści prawa do grobu, polegającego na korzystaniu z grobu w granicach jego powierzchni, wynika, że powódce nie służyło prawo korzystania z przestrzeni nad grobem ziemnym pozwanej w sposób ograniczający jej prawo do zagospodarowania tej przestrzeni w granicach służącego jej prawa. Doraźne zatem korzystanie przez powódkę z przestrzeni nad grobem ziemnym pozwanej nie prowadzi do wniosku, że korzystanie to zostało naruszone, oraz że może ona żądać przywrócenia stanu poprzedniego (art. 344 § 1 k.c.).Pozwana, budując w granicach powierzchni grobu ziemnego grób murowany wysokości 65 cm nie wkroczyła w sferę władztwa powódki. O naruszeniu posiadania można mówić tylko w wypadku samowoli polegającej na fizycznej ingerencji w sferę władztwa posiadacza, co w sprawie niniejszej nie występuje.Zgodnie bowiem z ustalonym już orzecznictwem dopuszczalne jest roszczenie o przywrócenie posiadania miejsca oddanego określonej osobie przez zarząd cmentarza (uchwała SN z dnia 7 grudnia 1970 r., III CZP 75/70, z. 2-8/1971, poz. 127). Przestrzeń natomiast nad sąsiednim grobem należy do władztwa jego posiadacza. Usytuowanie natomiast grobu rodzinnego powódki w stosunku do innych grobów wskazuje na to, że grób ten powinien mieć wejście niezależne, co znajduje potwierdzenie w materiale zebranym w aktach sprawy.Wychodząc z powyższych zasad, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.