II KK 388/03

WYROK Z DNIA 19 SIERPNIA 2004 R. II KK 388/03 1. Przepis art. 452 § 1 k.p.k. nie określa zakazu dowodowego, wiążą-cego się z całkowitą niemożnością dopuszczenia dowodu w procesie, i z koniecznością rozstrzygnięcia o jego przedmiocie tylko na podstawie do-stępnych, już przeprowadzonych dowodów. Wskazany przepis stanowi je-dynie ograniczenie możliwości przeprowadzenia dowodu na etapie rozpo-znawania apelacji, a to wobec tego, że to sąd pierwszej instancji – w reali-zacji zasady bezpośredniości i dwuinstancyjnego modelu procesu – jest uprawniony do prowadzenia postępowania dowodowego, zaś sąd odwo-ławczy pełni jedynie funkcję kontrolną. 2. Decyzja sądu odwoławczego o zaniechaniu prowadzenia postę-powania dowodowego stosownie do treści art. 452 k.p.k. powinna być po-przedzona szczegółową analizą, a w razie potrzeby wcześniejszą weryfika-cją przesłanek leżących u podstaw tej decyzji. Weryfikacja ta może pole-gać, w szczególności, na podjęciu czynności zmierzających do skonkrety-zowania okoliczności, jakie mają być udowodnione przy pomocy wniosko-wanego dowodu z zeznań świadka, w tym na przesłuchaniu wskazanej w charakterze świadka osoby pod kątem ustalenia przydatności i znaczenia jej zeznań dla rozstrzygnięcia sprawy. Przewodniczący: sędzia SN E. Sadzik. Sędziowie SN: D. Rysińska (sprawozdawca), J. Sobczak. Prokurator Prokuratury Krajowej: K. Parchimowicz. 2 Sąd Najwyższy w sprawie Zbigniewa Ś. skazanego z art. 158 § 3 i in. k.k., po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 19 sierpnia 2004 r. kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Apelacyjnego w Ł. z dnia 27 sierpnia 2003 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 21 stycznia 2003 r., u c h y l i ł zaskarżony w stosunku do Zbigniewa Ś. wyrok – w części utrzymującej w mocy skazanie za czyn kwalifikowany z art. 158 § 3 k.k. – i sprawę w tym zakresie p r z e k a z a ł do ponownego rozpoznania Są-dowi Apelacyjnemu w Ł. w postępowaniu odwoławczym (...). U Z A S A D N I E N I E W ramach zarzucanego aktem oskarżenia czynu kwalifikowanego z art. 148 § 2 pkt 1 k.k. Sąd Okręgowy w Ł., wyrokiem z dnia 21 stycznia 2003 r., uznał Zbigniewa Ś. za winnego tego, że w dniu 21 stycznia 2001 r. wspólnie ze Zbigniewem W. wziął udział w pobiciu Mirosława P., zadając mu wielokrotnie ciosy, w wyniku których pokrzywdzony doznał rozległych obrażeń zewnętrznych w postaci zasinień oraz otarć naskórka oraz złama-nia żuchwy, licznych złamań żeber, obustronnej odmy opłucnowej i pod-skórnej, krwiogłowia wewnętrznego i krwiaka podpajęczynówkowego, skut-kujących koincydencją pourazowego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego w postaci krwiogłowia wewnętrznego oraz niewydolności od-dechowej spowodowanej odmą opłucnową, następstwem czego była śmierć Mirosława P. – czyli przestępstwa z art. 158 § 3 k.k., za które wy-mierzył karę 7 lat pozbawienia wolności. Sąd Okręgowy uznał także Zbi-gniewa Ś. za winnego dokonania przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i art. 64 § 1 k.k., 3 za które wymierzył mu karę roku pozbawienia wolności, stosownie zaś do treści art. 85 i 86 § 1 k.k. orzekł wobec niego karę łączną w wysokości 7 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Tym samym wyrokiem zostali również skazani Zbigniew W. – m.in. za czyn kwalifikowany z art. 158 § 3 k.k. oraz Stefan S. za przestępstwa opisane w art. 162 § 1 k.k. i w art. 240 § 1 k.k. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyli obrońcy Zbigniewa Ś. i Zbignie-wa W. oraz – na ich niekorzyść – prokurator. Po rozpoznaniu tych apelacji Sąd Apelacyjny w Ł., wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2003 r., zakwestionowane rozstrzygnięcie utrzymał w mocy. Powyższy wyrok, w całości, zaskarżył kasacją obrońca Zbigniewa Ś. W skardze kasacyjnej skarżący zarzucił rażące naruszenie prawa, mające istotny wpływ na treść wyroku, a mianowicie: „1) art. 452 § 2 k.p.k., poprzez niezasadne nieuwzględnienie wniosku do-wodowego, wyczerpującego wymogi art. 169 § 1 k.p.k. i art. 170 § 1 pkt 2, 3 i 4 k.p.k., a zmierzającego do ustalenia faktycznego odnoszącego się do meritum sprawy; 2) art. 7 k.p.k. poprzez: - w dalszym ciągu nienależytą ocenę dowodu w postaci zgodności cech genetycznych plam krwi na spodniach pomawiającego oskarżo-nego Stefana S. z cechami krwi oznaczonymi u denata Mirosława P., - rażąco niewłaściwą ocenę wartości dowodowej niepotwierdzonego, a odwołanego pomówienia Stefana S.”. Na podstawie tak sformułowanych zarzutów obrońca wniósł o uchy-lenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego. W pisemnej odpowiedzi na kasację prokurator wnosił o oddalenie ka-sacji jako oczywiście bezzasadnej, natomiast na rozprawie kasacyjnej wnioskował o uchylenie zaskarżonego wyroku i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 4 Wprawdzie w kasacji zawarto stwierdzenie, że granicami zaskarżenia objęto całość wyroku Sądu Apelacyjnego, to jednak z treści sformułowa-nych w niej zarzutów wynika jednoznacznie, iż skargę skierowano jedynie przeciwko części wyroku dotyczącego Zbigniewa Ś., tj. w odniesieniu do rozstrzygnięcia utrzymującego w mocy jego skazanie za czyn z pkt. I, kwa-lifikowany z art. 158 § 3 k.k. Rozpoznając tę skargę Sąd Najwyższy stwier-dził, że nie można odmówić słuszności zarzutowi postawionemu w niej pod punktem 1, wobec czego zawarty w kasacji wniosek o uchylenie zaskarżo-nego wyroku – we wskazanej wyżej części – i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania zasługuje na uwzględnienie. Z zestawienia faktów, jakie miały miejsce w toku postępowania odwo-ławczego wynika, że po wniesieniu apelacji obrońca Zbigniewa Ś. złożył w dniu rozprawy pisemny wniosek dowodowy o dopuszczenie dowodu z ze-znań Krzysztofa Z. „na okoliczność przebiegu zdarzenia w mieszkaniu Zbi-gniewa Ś. w dniu 21 stycznia 2001 r.”. Dodatkowo wskazał, że „świadek był w mieszkaniu w tym czasie”, lecz nie ujawnił tego dotychczas „w obawie przed konsekwencjami, jakie mógłby ponieść w związku ze swoją obecno-ścią w mieszkaniu”; zdecydował się jednak złożyć zeznanie po skazaniu Zbigniewa Ś. przez sąd pierwszej instancji. Ustosunkowując się do tego wniosku, prokurator wniósł o jego nieuwzględnienie, zaś obrońca Zbignie-wa W. pozostawił wniosek do uznania sądu. Po rozpoznaniu wniosku Sąd Apelacyjny postanowił go nie uwzględ-nić stwierdzając, że zgodnie z treścią art. 452 § 1 k.p.k. sąd odwoławczy nie może przeprowadzać postępowania dowodowego co do istoty sprawy, a nadto ewentualne przeprowadzenie tego dowodu powodowałoby ko-nieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w znacznej części. Na-stępnie wyrokując, orzekł o utrzymaniu w mocy wyroku sądu pierwszej in-stancji, przy czym z treści motywów tego orzeczenia wynika, iż Sąd Apela-cyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że w mieszkaniu Zbigniewa 5 Ś. w dniu zdarzenia nie przebywał nikt inny poza właścicielem mieszkania, Zbigniewem W., Stefanem S. i pokrzywdzonym. Analizując powstałą sytuację procesową należy stwierdzić na wstę-pie, że stosownie do treści art. 427 § 3 k.p.k. apelujący ma uprawnienie do wskazania w postępowaniu odwoławczym nowych faktów i dowodów, jakie nie były znane sądowi rozstrzygającemu w pierwszej instancji. Wniosko-wany dowód z zeznań wskazanego w piśmie procesowym świadka niewąt-pliwie do tej kategorii dowodów należał i, w zamierzeniu wnioskodawcy, wspierał postawione w apelacji zarzuty obrazy przepisów prawa proceso-wego i błędu w ustaleniach faktycznych zaskarżonego wyroku, sprowadza-jące się do zakwestionowania oceny, iż Zbigniew Ś. wziął udział – wspólnie ze Zbigniewem W. – w śmiertelnym pobiciu pokrzywdzonego. Wobec po-wyższego do rozstrzygnięcia pozostawało czy omawiany wniosek spełniał wymogi określone w art. 169 k.p.k., czy jego uwzględnieniu nie sprzeciwia-ły się powody wskazane w art. 170 § 1 k.p.k., wreszcie czy możliwe było przeprowadzenie dowodu na rozprawie odwoławczej bez uchybienia treści art. 452 k.p.k. Z postanowienia Sądu Apelacyjnego nie wynika, by Sąd ten znalazł inne powody oddalenia wniosku, niż wskazane w art. 452 § 1 i 2 k.p.k., przy czym uznał, że przeprowadzenie wskazanego dowodu przekracza ramy postępowania odwoławczego. Wydaje się więc oczywiste, iż w kon-sekwencji tak zajętego stanowiska, należałoby oczekiwać rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego uchylającego wyrok Sądu Okręgowego i przekazują-cego sprawę do ponownego rozpoznania – w celu ponowienia przewodu sądowego i przeprowadzenia istotnego dla rozstrzygnięcia dowodu. W na-wiązaniu do trafnej uwagi obrońcy stwierdzić wszak trzeba, że przepis art. 452 § 1 k.p.k. nie określa zakazu dowodowego, wiążącego się z całkowitą niemożnością dopuszczenia dowodu w procesie i z koniecznością roz-strzygnięcia o jego przedmiocie tylko na podstawie dostępnych, już prze- 6 prowadzonych dowodów. Wskazany przepis stanowi jedynie ograniczenie możliwości przeprowadzenia dowodu na etapie rozpoznawania apelacji, a to wobec tego, że to sąd pierwszej instancji – w realizacji zasady bezpo-średniości i dwuinstancyjnego modelu procesu – jest uprawniony do pro-wadzenia postępowania dowodowego, zaś sąd odwoławczy pełni jedynie funkcję kontrolną. Sąd Apelacyjny postąpił jednak inaczej i odstępując od uzupełnienia przewodu sądowego w instancji odwoławczej, zrezygnował z poszerzenia materiału dowodowego w toku pierwszoinstancyjnego rozpo-znania sprawy. W rezultacie takiego postąpienia doszło do uznania, z jed-nej strony, że wnioskowany dowód jest dowodem istotnym dla rozstrzy-gnięcia (dowodem wręcz co do istoty sprawy i wymagającym powtórzenia przewodu sądowego w znacznej części), z drugiej zaś – co należy do-mniemywać z motywów wyroku Sądu Apelacyjnego – że dowód ten istotny nie jest, a w każdym razie, że dowody przeprowadzone dotychczas wyka-zały przeciwieństwo tego, co skarżący chciał udowodnić przy pomocy ze-znań zawnioskowanego świadka. Ocena, za jaką optował prokurator w pisemnej odpowiedzi na kasa-cję, że Sąd Apelacyjny zajął trafne stanowisko na rozprawie i nie naruszył swym postępowaniem przepisu art. 452 § 1 k.p.k., gdyż wnioskowany do-wód, jako należący do istoty sprawy, nie mógł być przeprowadzony w toku postępowania odwoławczego, powinna pociągać za sobą stwierdzenie, iż w takim razie zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego rażąco uchybia treści przepisów art. 170 § 1 pkt. 2 i § 2 k.p.k., i to w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na jego treść. Orzeczenie to bowiem zapadło w sytuacji, gdy w istocie nieznana jest rzeczywista wartość dla rozstrzygnięcia sprawy do-wodu, który nie został przeprowadzony, a którego znaczenie pierwotnie oceniono jako istotne. Co więcej, należałoby stwierdzić, że ostateczne od-dalenie przez Sąd Apelacyjny wniosku dowodowego o przesłuchanie oso-by obecnej w mieszkaniu skazanego Zbigniewa Ś. na okoliczność przebie- 7 gających w nim zdarzeń, mogło mieć istotny wpływ na treść wyroku sądu pierwszej instancji, który dowodem tym nie dysponował. Zauważyć wszelako należy, że ocena taka byłaby przedwczesna. Z przebiegu rozprawy odwoławczej nie wynika bowiem, by sąd odwoławczy dążył do sprecyzowania tezy dowodowej złożonego wniosku (art. 169 k.p.k.), a w związku z tym, by analiza przesłanek leżących u podstaw po-stanowienia opartego na przepisie art. 452 § 1 i 2 k.p.k. była wystarczają-ca, a nadto by uwzględniała także wyczerpująco podstawy określone prze-pisem art. 170 k.p.k. Treść złożonego wniosku dowodowego wskazuje, że zgłoszony świadek miał przebywać w mieszkaniu skazanego w dniu 21 stycznia 2001 r. i zeznać na okoliczność przebiegu zdarzenia. Wniosek nie precyzuje jed-nak szczegółowych okoliczności, na jakie osoba ta miałaby zeznać, a zwłaszcza nie uwzględnia wskazania czy świadek miał być bezpośrednim obserwatorem pobicia Mirosława P., i jakie fakty miałby w związku z tym stwierdzić, czy też w mieszkaniu tym świadek pojawił się po przedmioto-wym pobiciu (kiedy), a o jego okolicznościach (jakich) uzyskał wiedzę w inny (jaki) sposób; niesporne jest bowiem, iż „zdarzenie” objęte przedmio-tem ustaleń w sprawie miało swój przebieg w okresie wielu godzin – od wieczora 21 stycznia 2001 r. do rana dnia następnego i obejmowało szereg różnych, bardziej i miej istotnych faktów, które – mówiąc najogólniej – po-przedzały pobicie Mirosława P., dotyczyły samego faktu pobicia oraz dal-szych okoliczności, wiążących się ze stwierdzeniem śmierci pokrzywdzo-nego. W tym świetle, wobec tak ogólnikowo sformułowanej tezy dowodowej i wskazanych jej zasadniczych mankamentów, stanowisko Sądu Apelacyj-nego, że wnioskowany dowód należy do istoty sprawy, a co więcej – jak podnosi skarżący – że jego przeprowadzenie będzie wymagało powtórze-nia przewodu sądowego w znacznej części, ocenić należy jako nie znajdu- 8 jące dostatecznych podstaw. Podkreślić należy, iż decyzja sądu odwoław-czego o zaniechaniu prowadzenia postępowania dowodowego stosownie do treści art. 452 k.p.k. winna być poprzedzona szczegółową analizą, a w razie potrzeby wcześniejszą weryfikacją przesłanek leżących u podstaw tej decyzji. Weryfikacja ta może polegać, w szczególności, na podjęciu czyn-ności zmierzających do skonkretyzowania okoliczności, jakie mają być udowodnione przy pomocy wnioskowanego dowodu z zeznań świadka, w tym na przesłuchaniu wskazanej w charakterze świadka osoby pod kątem ustalenia przydatności i znaczenia jej zeznań dla rozstrzygnięcia sprawy. Brak w niniejszej sprawie koniecznej weryfikacji przesłanek leżących u podstaw decyzji Sądu Apelacyjnego przemawia za stwierdzeniem, że wskazane postanowienie w rażący sposób uchybiało przytaczanemu prze-pisowi i miało istotny wpływ na treść zaskarżonego kasacją wyroku. W efekcie bowiem nie wiadomo czy wnioskowany przez obrońcę dowód istot-nie należało przeprowadzić w toku ponowionego postępowania przed są-dem pierwszej instancji – co przesądzało odmienne, niż zapadło, orzecze-nie końcowe Sądu Apelacyjnego, czy też dowód ten można było (także po rozważeniu przesłanek określonych przepisem art. 170 k.p.k.) dopuścić w postępowaniu odwoławczym i jaki wpływ miałaby ocena treści tego dowodu na wynik rozpoznania apelacji. W konsekwencji powyższego zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego ulec musiał uchyleniu w celu ponowienia postępowania odwoławczego i jego uzupełnienia we wskazanym wyżej kierunku. Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd Apelacyjny winien w szczególności dążyć do sprecyzowa-nia przez obrońcę oskarżonego konkretnych okoliczności, jakie zamierza udowodnić przy pomocy zeznań wskazanego przezeń świadka, w razie po-trzeby odebrać stosowne w tym przedmiocie oświadczenie od oskarżonego a następnie dokonać starannej oceny przedłożonej tezy dowodowej. Wi-nien przy tym Sąd Apelacyjny mieć na uwadze, że powyższe okoliczności 9 mogą ulec w toku postępowania odwoławczego sprawdzeniu w drodze przesłuchania wskazanej osoby, co może w oczywisty sposób przyczynić się do przyspieszenia postępowania i dać właściwą podstawę do oceny przesłanki określonej przepisem art. 452 § 1 i § 2 zd.1 in fine k.p.k. Takie ustalenia co do znaczenia w sprawie zeznań świadka pozwolą też Sądowi Apelacyjnemu na właściwe podjęcie ewentualnej decyzji co do podmioto-wego zakresu jego rozstrzygnięcia. Z tych wszystkich względów, uznając rozpoznanie pozostałych pod-niesionych w skardze kasacyjnej uchybień za przedwczesne i bezprzed-miotowe dla dalszego toku postępowania (art. 518 w zw. z art. 436 k.p.k.), Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.