III CZP 2/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Świeboda.Sędziowie SN: J. Sokołowski, J. Suchecki (spr.).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Reginy i Mieczysława małż. I. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu "P." w S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 26 stycznia 1988 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie, postanowieniem z dnia 12 listopada 1987 r. sygn. akt. I Cr 849/87 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."czy w przypadku, gdy naprawa powypadkowa pojazdu mechanicznego dokonywana jest na koszt Państwowego Zakładu Ubezpieczeń w ramach odpowiedzialności z tytułu ustawowych ubezpieczeń komunikacyjnych i obejmuje wymianę uszkodzonego nadwozia bądź innych elementów na nowe, właściciel pojazdu, otrzymawszy poprzez wymianę pełną restytucję szkody, traci prawo własności starego nadwozia bądź innych wymienionych elementów, czy też jako właściciel może nadto żądać zwrotu starego nadwozia bądź innych elementów?"podjął następujące uchwałę:W razie dokonanej na koszt Państwowego Zakładu Ubezpieczeń z tytułu ubezpieczenia auto-casco naprawy powypadkowej pojazdu mechanicznego obejmującej wymianę jego uszkodzonych elementów, właściciel pojazdu nie traci własności wymienionych części.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego: stanowiący własność powodów, a zarejestrowany na imię powoda Mieczysława I. samochód Fiat 125p uległ w dniu 2 marca 1983 r. uszkodzeniu w wypadku komunikacyjnym. Samochód podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu, a koszt jego naprawy obciążał Państwowy Zakład Ubezpieczeń w ramach ubezpieczenia auto-casco. Stosownie do oceny technicznej naprawa obejmowała m.in. wymianę nadwozia, z tym że z nadwozia tego uznano jako kwalifikujące się do dalszego użytku drzwi lewe przednie i tylne oraz pokrywy silnika i bagażnika, jako tzw. pozostałość. W dniu 21 stycznia 1981 r. powód Mieczysław I. zlecił Stacji Obsługi pozwanego w Gryficach naprawę pojazdu, przy czym na dokumencie zlecenia zamieszczano adnotację "nadwozie stare pozostaje w SOS Gryfice.Koszty naprawy - z wyjątkiem tzw. udziału własnego właściciela - pokrywał Państwowy Zakład Ubezpieczeń, działając na podstawie umowy z pozwanym zawartej w dniu 11 października 1976 r. Umowa powyższa dotyczyła współpracy pozwanego PZU w zakresie powypadkowych ubezpieczonych pojazdów samochodowych, przewidując m.in., że stacje obsługi pozwanego mają dokonywać "analizy pozostałości" i "decydować", które z nich kupują.Pozostałości nieodkupione przez stacje obsługi "stawiane są do dyspozycji właściciela pojazdu", a w przypadku jego rezygnacji z "kupna" przyjmowane są przez stacje jako złom. Elementy natomiast uszkodzone, zakwalifikowane do wymiany, pozostają w stacjach obsługi "nieodpłatnie" także jako złom (§ 5 umowy).Zgodnie z tą umową użytkownik przy odbiorze pojazdu uiszcza opłatę obejmującą m.in. "wartość pozostałości", które otrzymał, natomiast rachunek stacji obsługi dla PZU winien obejmować koszt naprawy pomniejszony o m.in. wartość pozostałości - przejętych bądź przez stację obsługi, bądź użytkownika (§ 6 umowy).Po wykonaniu naprawy Stacja Obsługi w Gryficach sporządziła protokół rozliczenia pozostałości, w nim wymienione wyżej części nadwozia i ich łączną wartość 19.500 zł. Na protokóle tym znajduje się podpisana przez powoda adnotacja "z ww. wym. w poz. 1-3 rezygnuję, karoserii starej nie otrzymałem". Pozostałości więc zakupiła Stacja Obsługi, zmniejszając o kwotę 19.500 zł rachunek kosztów naprawy wystawiony dla PZU.Powodowie wystąpili o nakazanie pozwanemu wydania pozostałego po wymianie nadwozia, ewentualnie o zasądzenie jego równowartości w kwocie 150.000 zł.Roszczenie uzasadniali swym tytułem własności, zaprzeczając, by zrzekli się uprawnień do starego nadwozia i podnosząc brak związania cytowaną umową pozwanego z PZU. Sąd Rejonowy oddalił powództwo. Zdaniem tego Sądu brak jest zubożenia powodów, gdyż w miejsce uszkodzonego otrzymali oni nowe nadwozie, a nadto - wobec całkowitego naprawienia szkody w ramach ubezpieczenia - uwzględnieniu ich roszczeń stoi na przeszkodzie norma art. 825 § 1 k.c.Wyrok Sądu Rejonowego zaskarżyli powodowie rewizją, a rozpoznający ją Sąd Wojewódzki przedstawił przytoczone wyżej zagadnienia prawne do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego wynikają stąd, że uwzględnienie powództwa prowadziłoby do polepszenia sytuacji powodów w porównaniu z sytuację istniejącą przed doznaną przez nich szkodą, co w stosunkach zobowiązaniowych jest w zasadzie niedopuszczalne. W konkretnym jednak wypadku Sąd Wojewódzki zauważa brak wyraźnej normy prawnej stanowiącej o przejściu własności uszkodzonej części pojazdu mechanicznego na podmiot dokonujący wymiany, jeżeli wymiana następuje na koszt zakładu ubezpieczeń, przyjęcie natomiast, że wymiana taka z przejściom własności nie łączy się, prowadzić może do skuteczności roszczeń z własności tej wynikających. Sąd ten poddaje więc pod rozwagę możliwość zastosowania per facta concludentia - przepisów o zamianie (art. 603 i 604 k.c.) i oddalenia na tej podstawie roszczeń windykacyjnych lub odszkodowawczych właściciela pojazdu, podnosząc jednak, że przyjęcie takiej możliwości budzić może istotne zastrzeżenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nabywca pojazdu mechanicznego staje się jego właścicielem wraz ze wszystkimi częściami składowymi (art. 47 § i 1 k.c.). Jeżeli - w wyniku naprawy - jakakolwiek część składowa pojazdu zostanie odłączona i zastąpiona nową, staje się ona samodzielną rzeczą ruchomą i może - gdy zaistnieją zdarzenia prowadzące do utraty własności pierwotnego właściciela - stać się odrębnym przedmiotem własności. Zdarzeniami takimi mogą być w szczególności umowy, o których mowa w art. 155 § 1 k.c., jednakże Sąd Wojewódzki istnienia takiej umowy w sprawie niniejszej nie dopatruje się, nie dopatrując się jej zwłaszcza w wymienionych adnotacjach na zleceniu naprawy i protokóle rozliczenia pozostałości. Twierdzenia zresztą stron co do znaczenia tych adnotacji szczególnie na zleceniu naprawy są sprzeczne.Słuszne są wątpliwości Sądu Wojewódzkiego co do możliwości zawarcia umowy (...) per facta concludentia (art. 60 k.c.).Przede wszystkim bowiem za nadwozie nowe pozwany otrzymał pełny ekwiwalent w pieniądzu, wprawdzie nie od powoda, z którym zawarł umowę o naprawę samochodu, lecz od PZU, ale już samo to możliwość zamiany wyłącza, co do zasady, jako że przy zamianie ekwiwalentem rzeczy jest inna rzecz (art. 603 k.c.). Ponadto pozwany uważa się za uprawnionego do zatrzymania przedmiotu sporu na podstawie cytowanej umowy z PZU, aczkolwiek posiłkowo wskazuje także przytoczone adnotacje jako wyraz rezygnacji powoda z jego ewentualnych praw.Ponieważ, jak wspomniano wyżej, pozwany uprawnienia swe wywodzi z przytoczonej umowy z Państwowym Zakładem Ubezpieczeń, rozważenia wymaga, czy Zakład ten był uprawniony do dysponowania pozostałościami z napraw, za które płacił w wykonaniu zobowiązania z ubezpieczenia auto-casco. Wzajemne prawa i obowiązki PZU i posiadaczy pojazdów mechanicznych z ubezpieczeń komunikacyjnych regulowane były w dacie powstania szkody przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. Nr 30, poz. 166).Rozporządzenie to regulowało między innymi zakres świadczeń PZU z ubezpieczenia auto-casco w wypadkach tzw. szkód całkowitych (tj. polegających na całkowitym zniszczeniu lub utracie pojazdu) i szkód częściowych (polegających na uszkodzeniu pojazdu).W wypadku szkody całkowitej polegającej na zniszczeniu pojazdu przy ustaleniu jej wysokości uwzględnieniu podlegała wartość pozostałości (z wyjątkiem tu nieistotnym - vide § 24). W wypadku szkody częściowej wartość pozostałości uwzględniało się jedynie wtedy, kiedy do naprawy użyto takich innych ulepszonych części lub zespołów, których przed wypadkiem pojazd nie miał (vide § 25 ust. 3).Dopiero po nowelizacji wymienionego rozporządzenia z dnia 27 grudnia 1983 r. (Dz. U. Nr 73, poz. 325) wartość pozostałości podlegała uwzględnieniu w każdym wypadku szkody częściowej. Przepisy powyższe stanowiły jedynie o uprawnianiu PZU do zmniejszenia swych świadczeń o wartość pozostałości, co oznacza, że osoba ich właściciela nie uległa zmianie. Rozumowanie powyższe znajduje potwierdzenie w przepisach aktualnie obowiązujących, czyli w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 6 lutego 1985 r. w sprawie ubezpieczeń ustawowych komunikacyjnych (Dz. U. Nr 6, poz. 20). Przepisy te bowiem - powtarzając uprzednie uregulowanie o potrącaniu wartości pozostałości przy szkodach całkowitych i częściowych - stwierdzają już wyraźnie że "wartości pozostałości nie potrąca się..., jeżeli posiadacz pojazdu przeniesie prawo własności pozostałości na zakład ubezpieczeń" - § 26. Tak więc PZU tylko z tego tytułu, że spełniło swe świadczenia z ubezpieczenia auto-casco, nie nabywało własności wymienionych w wyniku napraw powypadkowych części pojazdów mechanicznych, ani też innych uprawnień ograniczających prawa właściciela, stąd przedstawione zagadnienie prawne należało rozstrzygnąć jak w sentencji uchwały.Rozstrzygnięcie to samo przez się zawiera odpowiedź na pytanie "czy właściciel może żądać zwrotu starego nadwozia bądź innych elementów". Uprawnienia bowiem wynikające z własności wynikają wprost z przepisów prawa, natomiast to, czy w konkretnej sprawie nastąpiły zdarzenia powodujące ich utratę (np. przejście praw do spornego nadwozia na inną osobę, brak już tego nadwozia itp.), może być przedmiotem stosownych ustaleń faktycznych.