II PZP 4/06

Uchwała z dnia 12 lipca 2006 r. II PZP 4/06 Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Roman Kuczyński (sprawozdawca), Maria Tyszel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lipca 2006 r. sprawy z powództwa Syndyka Masy Upadłości „P.” SA w Z.G. przeciwko Funduszowi Gwa-rantowanych Świadczeń Pracowniczych w W. Biuru Terenowemu w Z.G. o zapłatę, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 16 maja 2006 r. [...] „Czy niewypłacalność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt. 1 ustawy z 29.12.1993r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności praco-dawcy (tekst jednolity Dz.U. 2002/9/85), powstaje w dacie wydania przez Sąd posta-nowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 14 ustawy z 28.02.2003 r. prawo upadłościowe i naprawcze - Dz.U. 2003/60/535 ze zmianami) czy też w dacie wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwida-cję majątku dłużnika (art. 15 prawo upadłościowe i naprawcze), czy też każde z tych postanowień ustanawia dwie różne niezależne daty niewypłacalności pracodawcy ?” p o d j ą ł uchwałę: Niewypłacalność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85) powstaje zarówno w dacie wydania przez sąd pierwszego postanowienia o ogłoszeniu upadłości na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), niezależnie od tego czy jest to posta-nowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 14 Prawa upadłościowego i naprawczego), postanowienie o ogłoszeniu upadłości obej-mującej likwidację majątku dłużnika (art. 15 Prawa upadłościowego i napraw-czego), jak i w dacie zmiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmują- 2 cej likwidację majątku dłużnika na postanowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 16 Prawa upadłościowego i naprawczego) lub w dacie zmiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością za-warcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika (art. 17 Prawa upadłościowego i naprawczego). U z a s a d n i e n i e Postanowieniem z dnia 16 maja 2006 r. [...], wydanym na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu rozpo-znając apelację pozwanego Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w W. Biura Terenowego w Z.G. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpie-czeń Społecznych w Zielonej Górze z dnia 21 grudnia 2005 r. [...], jaki zapadł w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości „P.” SA w Z.G. o zapłatę, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne: „czy nie-wypłacalność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (tekst jednolity Dz.U. z 2002 r. Nr 9, poz. 85 ze zm.), powstaje w dacie wydania przez Sąd postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu (art. 14 ustawy z 28 lutego 2003r. prawo upadłościowe i naprawcze - Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.) czy też w dacie wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika (art. 15 prawo upadłościowe i naprawcze), czy też każde z tych postanowień ustanawia dwie różne niezależne daty niewypłacalności praco-dawcy.” Przedstawione zagadnienie sformułowano na tle następującego stanu fak-tycznego: postanowieniem z dnia 31 maja 2005 r. [...] Sąd Rejonowy w Zielonej Gó-rze ogłosił upadłość spółki „P.” SA w Z.G. z możliwością zawarcia układu. Na skutek dalszych trudności finansowych upadły wystąpił do Sądu o zmianę postanowienia o ogłoszeniu upadłości. Postanowieniem z dnia 26 września 2005 r. [...] Sąd Rejonowy w Zielonej Górze zmienił wydane poprzednio postanowienie o ogłoszeniu upadłości „P.” SA w ten sposób, iż ogłosił upadłość dłużnika, obejmującą likwidację jego mająt-ku. Uwzględniając żądanie syndyka masy upadłości Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze zaznaczył, że datą niewypłacalności pracodawcy jest dzień, w którym wydano postanowienie o ogłoszeniu upadłości, 3 obejmującą likwidację majątku upadłego (czyli 26 września 2005 r.), a prawną pod-stawę swego stanowiska oparł na przepisach art. 3 ust. 1 pkt 1 i art. 6 ust. 4 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy oraz art. 543 Prawa upadłościowego i naprawczego. Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację pozwanego wskazał, że określenie mo-mentu niewypłacalności pracodawcy ma istotne znaczenie dla zaspokojenia rosz-czeń pracowniczych z uwagi na treść art. 6 ust. 4 i 6 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, zarówno argumenty syndyka, według którego datą niewypłacalności jest wydanie postanowienia o ogłoszeniu upadłości z opcją likwidacyjną, jak i argumenty pozwa-nego, stojącego na stanowisku, że tym dniem jest data wydania pierwszego z posta-nowień o ogłoszeniu upadłości, znajdują potwierdzenie w przepisach. Treść art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy nie czyni rozróżnienia pomiędzy ogłoszeniem upadłości z możliwością zawarcia układu od upadłości „likwidacyjnej”, co wskazywałoby, że niewypłacalność pracodawcy zachodzi w wypadku ogłoszenia upadłości w obydwu trybach. Z kolei, argumentacja uznająca dopiero datę ogłoszenia upadłości z opcją likwidacyjną za moment niewypłacalności pracodawcy jest rozwiązaniem odwołującym się do zasad słuszności, skoro zasadniczym celem ogłoszenia upadłości z opcją układową jest dążenie do zaspokojenia wierzycieli w stopniu wyższym niż w przypadku upadłości likwidacyjnej. W ocenie Sądu Apelacyjnego argumentacja strony powodowej, wskazującej na rzeczywisty, faktyczny stan niewypłacalności pracodawcy jako przesłanki do wy-stąpienia o zaspokojenie świadczeń pracowniczych z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych nie jest przekonująca. Według Sądu Apelacyjnego ba-danie ewentualnego rzeczywistego stanu niewypłacalności pracodawcy byłoby sprzeczne z art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy, jak i z art. 10 Prawa upadłościowego i naprawczego, który stanowi, że upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stal się niewy-płacalny. Ocena stanu tej niewypłacalności według Sądu pytającego jest zbędna, skoro Sąd ogłaszając upadłość dłużnika, uznaje tym samym jego niewypłacalność. W ocenie Sądu Apelacyjnego, już sam tytuł ustawy „o ochronie roszczeń pracowni-czych w razie niewypłacalności pracodawcy” w zestawieniu z treścią art. 10 Prawa upadłościowego i naprawczego świadczy o tym, że wydanie każdego postanowienia 4 o ogłoszeniu upadłości (niezależnie „od opcji” - likwidacyjna, czy układowa) stanowi dzień niewypłacalności pracodawcy w myśl art. 3 ust. 2a ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy. Dokonując analizy przedstawionego zagadnienia prawnego, Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Istota sporu dotyczy interpretacji przepisu art. 3 ust 1 pkt1 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności praco-dawcy, zgodnie z którym niewypłacalność pracodawcy ma miejsce wówczas gdy ogłoszono upadłość pracodawcy. Problem jaki powstał na tle rozpoznawanej sprawy ma swoje źródło w przepisach ustawy z dnia 28 lutego 2003r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), które przewidują dwa rodzaje postano-wień o ogłoszeniu upadłości: upadłość z możliwością zawarcia układu (art. 14 ustawy) oraz upadłość obejmująca likwidację majątku dłużnika (art. 15 ustawy). Określenie momentu niewypłacalności pracodawcy, który w tym wypadku odnosi się do daty postanowienia sądu o ogłoszeniu upadłości ma istotne znaczenie dla zaspo-kojenia roszczeń pracowniczych, a to z uwagi na treść art. 6 ust. 4 i 6 ustawy z dnia 29 grudnia 1993 r. Przepis ten przewiduje stosunkowo krótkie terminy, w których można występować o wypłatę należności, przy czym datą wyjściową do biegu tych terminów jest data niewypłacalności pracodawcy. Wykładnia gramatyczna i syste-mowa art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy prowadzi do wniosku, iż niewypłacalność w rozumie-niu ustawy zachodzi zawsze, gdy w trybie określonym w przepisach ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze ogłoszono upadłość dłużnika. Materialnoprawną podsta-wą ogłoszenia upadłości jest, zgodnie z art. 10 tego Prawa, stan niewypłacalności dłużnika. Stan ten występuje wówczas, gdy dłużnik nie wykonuje swoich wymagal-nych zobowiązań (art. 11 P.u.n.). W przypadku zaistnienia stanu niewypłacalności, przepisy ustawy przewidują dwa wyżej wymienione tryby prowadzenia postępowania upadłościowego. Są to dwa alternatywne sposoby prowadzenia postępowania upa-dłościowego, między którymi sąd prowadzący postępowanie upadłościowe „może płynnie przechodzić” (A. Tomanek: Ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu a stosunki pracy, PiZS 2004 nr 11, s. 22). Jedynym kryterium, które decyduje o wyborze jednego z dwóch wskazanych powyżej trybów prowadzenia postępowania upadłościowego jest uprawdopodobnienie, czy w drodze układu wierzyciele zostaną 5 zaspokojeni w wyższym stopniu, niż zostaliby zaspokojeni po przeprowadzeniu po-stępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku dłużnika. Niezależnie od tego, jaki tryb postępowania upadłościowego zostanie wskazany w postanowieniu sądu, wydanie któregokolwiek z powyższych dwóch postanowień jest równoznaczne z ogłoszeniem upadłości dłużnika. Zgodzić się trzeba, że art. 3 ust. 1 ustawy wiąże powstanie niewypłacalności ze zdarzeniami o charakterze formalnym - wydaniem postanowienia przez sąd. Przyjęcie takiej konstrukcji wynikało z faktu, że ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych została uchwalona w okresie, w którym w polskim systemie prawnym obowiązywały przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypo-spolitej Polskiej z dnia 24 października 1934r Prawo upadłościowe (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.), które przewidywały tylko jeden tryb prowa-dzenia postępowania upadłościowego. Dopiero w stanie prawnym obowiązującym po dacie wejścia w życie przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego niewypłacal-ność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy mogła wiązać się zarówno z datą wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu, z datą postanowienia o ogłoszeniu upadłości z likwidacją majątku jak i datą postano-wienia o zmianie któregokolwiek z wyżej wymienionych postanowień. Tak jak wyżej zostało zasygnalizowane, formalnie ustalony moment popadnięcia dłużnika w stan niewypłacalności poprzez stwierdzenie tego faktu postanowieniem, nie przesądza jeszcze o faktycznej zdolności dłużnika do spełnienia wymagalnych zobowiązań. Z dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, iż stan niewypłacalności może powstawać kilkakrotnie (wyrok SN z 7 sierpnia 2002 r., I PKN 243/01, OSNP 2004 nr 8, poz. 136; uchwała SN z 20 listopada 1996 r., III ZP 6/96, OSNAPiUS 1997 nr 12, poz. 210). Niewypłacalność może mieć bowiem charakter przejściowy i może spotykać tego samego pracodawcę kilkakrotnie. W konsekwencji, ustawa może mieć kilkakrotnie zastosowanie do tego samego pracodawcy, jeżeli w różnych okoliczno-ściach i z różnych przyczyn dochodzi do tego, że pracodawca popada w stan niewy-płacalności. Konieczne jest tylko rozgraniczenie sytuacji, w której trwa jeden stan niewypłacalności od jej kilkakrotnego powstania. Z powyższego wynika, iż formalnie ustalona niewypłacalność pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy, musi być oceniana również pod względem okoliczności faktycznych sprawy, a w szczególności zdolności dłużnika - pracodawcy do zaspakajania roszczeń ze stosunku pracy. Nie-wypłacalność będzie zachodzić zarówno wówczas, gdy ogłoszono upadłość z możli-wością zawarcia układu (art. 14 P.u.n.), jak i wówczas, gdy ogłoszono upadłość 6 obejmującą likwidację majątku (art. 15 P.u.n.). Z formalnego punktu widzenia dla ustalenia daty niewypłacalności pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 2a ustawy z 29 grudnia 1993 r. decydujące znaczenie będzie mieć zatem data wydania pierwszego postanowienia, w którym danego pracodawcę uznano za upadłego, bez względu na to, w jakim trybie prowadzone jest postępowanie upadłościowe. Jednakże rozstrzy-gnięcia wymaga także kwestia, czy zmiana postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości z likwidacją majątku również skutkuje powstaniem niewypłacalności w rozumieniu art. 3 ust. 1 ustawy. Wykładnia gramatyczna art. 3 ust. 1 ustawy w związku z art. 14 i 15 P.u.n. prowadzi do wniosku, iż zmiana postanowienia o ogłoszeniu upadłości nie mieści się w pojęciu niewypłacalności pracodawcy z art. 3 ust. 1 ustawy. W dacie zmiany po-stanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości likwidacyjnej przedsiębiorca znajduje się już bowiem w stanie upadłości. Po ogłoszeniu upadłości pracodawcy może on odzyskać zdolność zaspo-kajania wierzytelności, a następnie ponownie ją utracić. Z powyższego wynika, iż niewypłacalność nie jest stanem niezmiennym i nie można przyjąć, że może ona wy-stąpić tylko raz. Ponadto w momencie wydania postanowienia o upadłości z opcją układową, niewypłacalność dłużnika nie musi być bezpośrednio związana ze świad-czeniami pracowniczymi. Zgodnie z art. 342 ust. 1 P.u.n. świadczenia pracownicze należą do wierzytelności uprzywilejowanych, które zaspakaja się w pierwszej kolej-ności. Natomiast zgodnie z art. 273 ust. 2 P.u.n. układ wierzycieli z dłużnikiem nie obejmuje wierzytelności ze stosunku pracy. Z powyższego wynika, że może zaistnieć sytuacja, kiedy syndyk nie będzie widział potrzeby występowania na tym etapie po-stępowania układowego z wnioskiem do Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych o wypłatę świadczeń. Dlatego w obecnym stanie prawnym słuszna wydaje się interpretacja art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych według reguł wykładni celowościowej. Powołany przepis nie rozróżnia dwóch postaci upadłości, jak to czyni ustawa Prawo upadłościowe. Jednakże na cel ustawy wska-zuje sam jej tytuł „o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pra-codawcy". Skoro zarówno upadłość ogłoszona z możliwością zawarcia układu, jak i upadłość obejmująca likwidację majątku dłużnika, jest możliwa tylko wówczas, gdy występuje niewypłacalność dłużnika, to należy stwierdzić, że każde z tych postano-wień odrębnie stanowią - w myśl przepisu art. 3 ust. 2a ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych - dzień wystąpienia niewypłacalności pracodawcy. Zdaje się to po- 7 twierdzać art. 118 P.u.n., który stanowi, że w razie zmiany postanowienia o ogłosze-niu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadło-ści obejmującej likwidację majątku upadłego, skutki ogłoszenia upadłości „wymienio-ne w przepisach niniejszego oddziału” powstają z dniem wydania postanowienia o jego zmianie - co nie daje podstaw do przyjęcie stanowiska postulowanego przez syndyka w niniejszej sprawie, iż niewypłacalność pracodawcy powstaje tylko w dacie wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku. W końcu trzeba zauważyć, że Prawo upadłościowe i naprawcze w art. 16 dopuszcza możliwość zamiany postanowienia o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika na postanowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu. Zatem w praktyce może zaistnieć odwrotna sytuacja niż w rozpoznawanej sprawie. Przyjęcie zatem sztywnych reguł, że tylko jedno z postanowień o ogłoszeniu upadłości stanowi dzień niewypłacalności pracodawcy w rozumieniu art. 3 ust. 2a ustawy, mogłoby być sprzeczne z celem ustawy, gdyż efektem tego byłoby pozba-wienie pracowników należnych im świadczeń. Różne są bowiem cele obydwu ustaw; Prawo upadłościowe i naprawcze ustanawia reguły, które w optymalny sposób mają zaspokoić wierzycieli w przypadku niewypłacalności dłużnika, natomiast ustawa o ochronie roszczeń pracowniczych ma zapewnić wypłatę świadczeń ze stosunku pracy w sytuacji kiedy pracodawca nie może wypełnić tego zobowiązania z braku środków pieniężnych. W końcu także postanowienie o zmianie trybu prowadzenia postępowania upadłościowego wydawane jest w związku ze zmianą sytuacji faktycz-nej upadłego pracodawcy, dlatego postanowienie to należy traktować równorzędnie z postanowieniem o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu oraz posta-nowieniem o ogłoszeniu upadłości z likwidacją majątku. Ponadto przedstawione po-wyżej stanowisko znajduje potwierdzenie w projekcie nowej ustawy o ochronie rosz-czeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (z 13 kwietnia 2006 r.). Przepis art. 3 ust. 1 pkt 1-3 projektu ustawy uznaje, iż niewypłacalność pracodawcy zachodzi, gdy na podstawie przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego sąd upadłościowy wyda postanowienie o: 1) ogłoszeniu upadłości pracodawcy obejmują-cej likwidację majątku dłużnika; 2) ogłoszeniu upadłości pracodawcy z możliwością zawarcia układu; 3) zmianie postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika. Z projektu ustawy wynika, iż każde z wymienionych powyżej trzech postanowień jest równoznaczne z powstaniem stanu niewypłacalności z rozumieniu 8 przepisów ustawy o ochronie roszczeń pracowniczych. Wszystkie trzy postanowienia mają charakter równorzędny. Z powyższego wynika, iż ustawodawca zdaje się ak-ceptować - na użytek ochrony roszczeń pracowniczych - sytuację, w której niewypła-calność pracodawcy powstała wskutek zajścia zdarzeń formalnych, może ulegać zmianie i jest kształtowana przez kolejne postanowienia wydawane przez sąd prowa-dzący postępowanie upadłościowe. Z powyższych motywów, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================