I CSK 3247/23

I CSK 3247/23 POSTANOWIENIE 25 października 2023 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Marcin Łochowski na posiedzeniu niejawnym 25 października 2023 r. w Warszawie w sprawie z powództwa R. K. przeciwko [X] spółce akcyjnej w W. o zapłatę, ewentualnie o zapłatę, na skutek skarg kasacyjnych obu stron od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 24 marca 2023 r., V ACa 324/22, 1. przyjmuje skargę kasacyjną powoda do rozpoznania; 2. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej pozwanego do rozpoznania. UZASADNIENIE Pozwany Bank [X] S.A. w W. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 24 marca 2023 r., zaskarżając ten wyrok w części, wnosząc o jego uchylenie w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał się na występujące w sprawie istotne zagadnienia prawne: 1) Czy w świetle art. 3851 § 1 k.c. oraz w świetle art. 3 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) dla oceny, czy postanowienia umowy kredytu denominowanego/indeksowanego do waluty obcej, które w swojej treści odwołują się do tabel kursowych banków, służących przeliczeniu kwoty I CSK 3247/23 2 kredytu wyrażonego w walucie, do której kredyt jest denominowany/indeksowany na walutę krajową, a także przeliczeniu wysokości raty kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie, do której kredyt jest denominowany/indeksowany, na walutę krajową, naruszają interesy konsumenta w sposób rażący, ma znaczenie, iż (a) konsument nie podnosił zarzutu nieuczciwego charakteru tych postanowień przez cały okres realizacji umowy, w sposób konkludentny akceptując zasady wynikające z tych postanowień już w czasie, w którym skutki ich zastosowania były mu w całości znane, umowa została w całości, zgodnie zrealizowana a zarzut nieuczciwości postanowień tej umowy konsument podniósł dopiero po 8 latach od pełnej spłaty kredytu, a (b) kursy waluty wynikające z tabeli kursów banku nie odbiegają (i w rzeczywistości nie mogą odbiegać), w sposób znaczny od średniego kursu NBP, w istocie stanowiąc kursy rynkowe, a to – w odniesieniu do obydwu kwestii – w szczególności z uwagi na fakt, że w świetle wykładni art. 3852 k.c. a contrario ocena tego, czy postanowienie umowy rażąco narusza interesy konsumenta nie jest ograniczona do okoliczności znanych w chwili zawarcia umowy, a realne skutki zastosowania postanowienia umownego w okresie jej wykonywania mogą mieć znaczenie dla „odkrywania” normatywnej treści postanowienia umownego z punktu widzenia naruszenia interesu konsumenta, a co za tym idzie wskazane okoliczności dotyczące wykonywania umowy oraz faktu jest wykonania powinny mieć znaczenie dla takiej oceny? 2) Czy w świetle art. 3851 § 1 k.c. oraz w świetle art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 uznać należy, że postanowienia umowy kredytu denominowanego/indeksowanego do waluty obcej, które w swojej treści odwołują się do tabel kursów banków, służących przeliczeniu kwoty kredytu wyrażonego w walucie obcej na walutę krajowa, a także przeliczeniu wysokości raty kapitałowo-odsetkowej w przypadku spłaty w walucie krajowej, naruszają interesy konsumenta w sposób rażący, w sytuacji, w której (a) konsument został pouczony, że wahania kursów waluty obcej wpłyną na wysokość salda kredytu oraz wysokość raty kapitałowo-odsetkowej w przypadku spłaty w walucie krajowej, a także w sytuacji, w której (b) przez odwołanie do waluty obcej – konsument otrzymuje świadczenie ekwiwalentne w postaci niższego oprocentowania kredytu, a (c) kursy waluty wynikający z tabeli kursów banku nie odbiegają w sposób znaczny od średniego kursu NBP? I CSK 3247/23 3 3) Czy w świetle art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3852 § k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz 385 § 2 zd. 2 k.c., w sytuacji, w której po zastosowaniu powszechnie przyjętych reguł wykładni oświadczeń woli, możliwe są różne, równoważne rezultaty wykładni postanowień umowy, z których co najmniej jedno rozumienie badanych postanowień umowy nie jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i nie narusza rażąco interesów konsumenta, a zastosowanie wówczas reguły wykładni przyjaznej konsumentowi oraz reguły wykładni contra proferentem prowadziłoby do ustalenia rozumienia postanowienia umowy, które nie mogłoby zostać uznane za abuzywne, sąd może mimo to stwierdzić niedozwolony charakter takich postanowień umowy tylko z tego powodu, że ich inne, alternatywne rozumienie, może być ocenione jako nieuczciwe? 4) Czy zgodnie z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”), wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu denominowanego uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, nie prowadzi do nieważności (bezskuteczności) umowy w całości, w sytuacji, w której jej dalsze wykonywanie było możliwe, co oznacza, że umowa kredytu nie traci swojej tożsamości jedynie z tego powodu, że świadczenia stron wyrażone są w innej walucie lub też kredyt jest oprocentowany według niższej stopy niż typowo stosowana w obrocie, a zachowana tożsamość umowy po eliminacji klauzul abuzywnych nie może być rozumiana zbyt wąsko, w sytuacji, w której (a) możliwe jest ustalenie kwoty w PLN, na podstawie kwoty rzeczywiście wypłaconej powodowi, (b) treść spornej umowy pozwala na utrzymanie umowy na podstawie pozostałych postanowień umowy i może być dalej wykonywana jako kredyt w PLN z oprocentowaniem ustalonym na podstawie stawki bazowej WIBOR i marży banku, względnie stawki LIBOR i marży banku? 5) Czy umowa kredytu hipotecznego denominowanego w walucie obcej, może pozostać w mocy i być wiążąca dla stron w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.) również w sytuacji, w której zawarta w tej umowie klauzula określająca sposób ustalenia kursu waluty obcej przeznaczonego do przeliczania kapitału kredytu oraz wysokości rat kredytu zostanie uznana za nieuczciwą, a jednocześnie umowa I CSK 3247/23 4 zawiera postanowienie określające stawkę bazową oprocentowania kredytu właściwą dla kredytu udzielanego w walucie polskiej, co oznacza, że w razie wyeliminowania z umowy przedmiotowych postanowień nieuczciwych, umowa mogłaby być nadal wykonywana jako kredyt udzielony w walucie polskiej bez referencji do waluty obcej, tj. wysokość zobowiązań stron mogłaby być określona w walucie polskiej, a stawką referencyjną oprocentowania dla tych zobowiązań byłaby, zgodnie z umową, stawka właściwa dla kredytu udzielonego w walucie polskiej oraz czy w takiej sytuacji sąd może na podstawie okoliczności sprawy w związku z treścią umowy ustalić wysokość udzielonego kredytu w walucie polskiej? 6) Czy w świetle systemu ochrony konsumenta, wynikającego z przepisów dyrektywy 93/13, w tym w szczególności z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, a także przepisów prawa krajowego, tj. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. sąd orzekający, badając umowę zawartą pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem pod kątem abuzywności jej postanowień, a następczo możliwości jej dalszego obowiązywania pomiędzy stronami po wyeliminowaniu z jej treści postanowień abuzywnych, uprawniony jest do stwierdzenia alternatywnej podstawy prawnej nieważności umowy (bezwzględnej nieważności umowy) wynikającej z wadliwości tych samym postanowień umownych, w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na powyższe, to czy w sytuacji, w której sąd orzekający ustali, że umowa zawarta pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem obarczona jest wadami, które prowadzą do jej bezwzględnej nieważności, to czy sąd orzekający uprawniony jest w takiej sytuacji do dokonania wykładni „życzliwej umowie” („benigna interpretatio”), tj. do zastosowania wykładni umowy w oparciu m.in. o art. 56, 58 § 3 i art. 354 k.c.?” Ponadto skarżący wskazał, że w sprawie istnieje, potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, tj. art. 455 w zw. z art. 481 § 1 w zw. z art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I CSK 3247/23 5 Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotychczas w orzecznictwie, którego wyjaśnienie może przyczynić się do rozwoju prawa. Zagadnienie prawne powinno, przede wszystkim, być sformułowane w oparciu o okoliczności mieszczące się w stanie faktycznym sprawy wynikającym z dokonanych przez sąd ustaleń (postanowienie SN z 7 czerwca 2001 r., III CZP 33/01), a jednocześnie być przedstawione w sposób ogólny i abstrakcyjny tak, aby umożliwić Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumpcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu (zob. postanowienia SN: z 15 października 2002 r., III CZP 66/02; z 22 października 2002 r., III CZP 64/02; z 5 grudnia 2008 r., III CZP 119/08). Nieodzowne jest ponadto wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego wypowiedzią a wynikiem postępowania kasacyjnego (zob. np. postanowienia SN: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14; z 19 czerwca 2018 r., IV CSK 56/18). Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania wraz z uzasadnieniem jest odrębną konstrukcyjnie i funkcjonalnie częścią skargi kasacyjnej i nie jest rzeczą Sądu Najwyższego poszukiwanie w innych częściach skargi argumentów na uzasadnienie podniesionych w nim twierdzeń. Rolą Sądu Najwyższego nie jest bowiem domyślanie się lub poszukiwanie okoliczności, które uzasadniałyby przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie podlegają analizie na etapie przedsądu, natomiast przytoczone podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie oceniane są dopiero po przyjęciu skargi do rozpoznania, w trakcie jej merytorycznego rozpoznawania. Oba te elementy muszą być przez skarżącego wyodrębnione, oddzielnie przedstawione i uzasadnione, a dla spełnienia wymogu z art. 3984 § 2 k.p.c. nie wystarczy odwołanie się do podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, ponieważ mimo że argumenty mogą być podobne, to Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze okoliczności uzasadniające przyjęcie jej do rozpoznania, nie analizuje zaś podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (postanowienie SN z 14 maja 2020 r., I CSK 380/19). I CSK 3247/23 6 Pozwany zdaje się nie dostrzegać, że wskazywane przez niego zagadnienia prawne były w ostatnim czasie przedmiotem licznych wypowiedzi Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, na które zresztą obszernie powołuje się w treści skargi kasacyjnej. Dodatkowo Sąd Najwyższy zauważa, że powoływane przez skarżącego orzeczenia stanowią jedynie niewielką część bogatego dorobku orzeczniczego Sadu Najwyższego, jaki ukształtował się na tle poruszanych w skardze zagadnień (zob. m.in. wyroki: z 15 stycznia 2021 r., I CSKP 5/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22; z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22; z 18 maja 2022 r., II CSKP 362/22; z 26 maja 2022 r., II CSKP 19/22; z 26 maja 2022 r., II CSKP 662/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22; z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22). Taka konstrukcja skargi, ignorująca aktualne orzecznictwo, które odpowiada na stawiane przez skarżącego pytania, musi budzić stanowczy sprzeciw. Ponadto stopień szczegółowości i silne powiązanie ze stanem faktycznym przedstawionych zagadnień wskazują, że skarżący nie dąży do rozstrzygnięcia uniwersalnego problemu prawnego, ale domaga się weryfikacji trafności rozumowania Sądów meriti. W konsekwencji znaczenie tych zagadnień nie wykracza poza ramy niniejszej sprawy. Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na potrzebie wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.) wymaga wykazania, jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie, jest przedmiotem rozbieżnej wykładni w orzecznictwie i na czym rozbieżność ta polega, co wymaga przytoczenia orzeczeń sądów wydanych w takich samych lub istotnie zbliżonych stanach faktycznych, względnie, jaki konkretny przepis prawa, zastosowany w danej sprawie, wymaga interpretacji ze strony Sądu Najwyższego, z czego potrzeba ta wynika i z jakich powodów dotychczasowy dorobek doktryny i orzecznictwa jest w tej mierze niewystarczający. Nieodzowne jest ponadto, podobnie jak w przypadku przyczyny kasacyjnej określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c., wykazanie związku między oczekiwaną od Sądu Najwyższego wykładnią I CSK 3247/23 7 prawa a wynikiem postępowania kasacyjnego (zob. np. postanowienia SN: z 15 października 2002 r., II CZ 102/02; z 29 lipca 2015 r., I CSK 980/14; z 19 czerwca 2018 r., IV CSK 56/18). Pozwany nie sporządził w sposób prawidłowy uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania w zakresie potrzeby wykładni wskazanych w skardze przepisów. Pomimo bowiem wskazania szeregu przepisów, które zdaniem skarżącego, wymagają dokonania wykładni, co powinno wiązać się z odrębnym uzasadnieniem dla każdego z nich, skarżący sporządził tylko jedno wspólne uzasadnienie, z którego dodatkowo wynika, że zarówno Sąd Najwyższy wypowiadał się już obszernie odnośnie do wykładni tych przepisów. Ponadto podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. ma za przedmiot analizę konkretnych przepisów i do tego się ogranicza, a więc nie polega na jednoczesnej wykładni kilku przepisów i poszukiwaniu na tej podstawie określonej normy prawnej, która mogła albo nie mogła zostać zastosowana w zindywidualizowanej sprawie objętej skargą kasacyjną (postanowienie SN z 13 stycznia 2022 r. I CSK 1467/22). Według Sądu Najwyższego, nie ma przy tym innych przyczyn uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, w szczególności nieważności postępowania (art. 3989 § 1 pkt 3 k.p.c.). Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 1 k.p.c. odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej pozwanego. (D.Z.) I CSK 3247/23 8 [ał]