V CSK 181/12

Sygn. akt V CSK 181/12 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIE Dnia 27 marca 2013 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Marian Kocon (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca) w sprawie z powództwa L. G. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "P." w L. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2013 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego […] z dnia 19 grudnia 2011 r., oddala skargę kasacyjną. 2 Uzasadnienie L. G. wystąpił z powództwem o nakazanie Spółdzielni Mieszkaniowej „P.” w L. zawarcia z nim notarialnej umowy ustanawiającej odrębną własność lokalu mieszkalnego nr 2 w budynku nr 30 przy ul. S. w L. oraz przenoszącej na powoda nieodpłatnie własność tego lokalu. Sąd Okręgowy w L. wyrokiem z dnia 30 września 2011 r. nakazał pozwanej Spółdzielni zawarcie umowy przeniesienia nieodpłatnie własności lokalu na rzecz powoda, dalej idące powództwo oddalił, zasądził od pozwanej na rzecz powoda 3 600 zł tytułem zastępstwa procesowego i obciążył pozwaną brakującą opłatą od pozwu. Ustalił, że w dniu 20 lutego 1980 r. powód uzyskał przydział mieszkania funkcyjnego nr 2 przy ul. S. 30 w L. decyzją Dyrekcji Rejonowej Kolei Państwowych w L. Budynek pozostawał wówczas w dyspozycji PKP. Został on wniesiony na gruncie będącym w wieczystym użytkowaniu pozwanej Spółdzielni, ale nie jest znane źródło finansowania budowy. Księgę wieczystą dla budynku założono w 2006 r. i ujawniono Spółdzielnię jako właściciela. Próba wykupienia mieszkania przez powoda od pracodawcy nie powiodła się, co PKP S.A. tłumaczyła niewykupieniem gruntu od Spółdzielni. W lipcu 2010 r. PKP S.A. wypowiedziała pozwanej Spółdzielni umowę dzierżawy gruntu i wydała jej budynek, następnie Spółdzielnia zawarła umowę najmu mieszkania z powodem. Po przejęciu budynku przez pozwaną powód podjął nieskuteczne starania o przeniesienie na niego własności mieszkania na podstawie art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116; dalej „u.s.m.”), nie został też przyjęty w poczet członków Spółdzielni. Brak kworum na posiedzeniach walnego zgromadzenia uniemożliwił Spółdzielni ustalenie warunków wykupu mieszkań przy ul. S. przez ich najemców. Powód nie zalega z płatnościami czynszowymi. Sąd Okręgowy przyjął, że art. 48 ust. 1 u.s.m. nie wymaga, by przejmowany przez spółdzielnię mieszkaniową lokal był wcześniej własnością przedsiębiorstwa państwowego. W konsekwencji stwierdził, że stan faktyczny rozpoznawanej sprawy wyczerpuje przesłanki nieodpłatnego nabycia lokalu przez powoda. 3 Nieuzasadnione jest natomiast, według Sądu Okręgowego, żądanie ustanowienia odrębnej własności tego lokalu, skoro nie wskazano warunków ani sposobu wyodrębnienia, np. nie uzyskano zaświadczenia o samodzielności lokalu, nie wskazano przynależności i nie ma mowy o rozporządzeniu stosownym udziałem w gruncie ani o odpłatności za część gruntu, która byłaby konieczna do skutecznego nabycia własności. Spółdzielnia wniosła apelację od wyroku Sądu Okręgowego, zaskarżając go w całości. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 grudnia 2011 r. oddalił apelację i zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 2 700 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny podkreślił, że jest oczywiste, iż zawarcie umowy przenoszącej na powoda własność lokalu wymagałoby jego wyodrębnienia i przeniesienia wraz z własnością lokalu stosownego udziału w gruncie i w częściach wspólnych budynku, o czym w pozwie nawet nie wspomniano. Oczywiste jest także, że złożenie takiego oświadczenia wymagałoby uprzedniego ustanowienia odrębnej własności lokalu, co dotąd nie nastąpiło. W konsekwencji orzeczenie Sądu Okręgowego w punkcie I nie odpowiada dosłownej treści żądania pozwu i nie zaspokaja towarzyszącej mu intencji uzyskania orzeczenia na podstawie art. 64 k.c., natomiast potwierdza, że powodowi przysługuje wobec Spółdzielni uprawnienie przewidziane w art. 48 ust. 1 u.s.m. Dlatego Sąd Apelacyjny odczytał wyrok Sądu Okręgowego w części uwzględniającej powództwo jako unormowane w art. 189 k.p.c. orzeczenie o charakterze ustalającym prawo, stanowiące punkt wyjścia do dalszych czynności prawnych i ewentualnych roszczeń procesowych. Sąd Apelacyjny nie podzielił ustalenia Sądu Okręgowego, że budynek przy ul. S. 24 - 30 został wybudowany na gruncie będącym w użytkowaniu wieczystym Spółdzielni. Przeciwnie, jest niewątpliwe, że został on wniesiony najpóźniej w 1980 r. na gruncie państwowym, w 1990 r. skomunalizowanym (obecnym właścicielem użytkowanego przez Spółdzielnię gruntu jest Gmina L.). Skoro prawo wieczystego użytkowania wieczystego gruntu Spółdzielnia uzyskała dopiero w 1986 r., jest też 4 oczywiste, że wcześniej nie miała ona żadnego prawa ani do tego gruntu, ani do budynku, na którym została uwłaszczona nie później niż w 2004 r., czyli już w okresie pozostawania gruntu w dzierżawie PKP. Chronologia zdarzeń pozwala również bez żadnych wątpliwości stwierdzić, że co najmniej od 1980 r. budynek przy ul. S. 24-30 pozostawał w dyspozycji PKP - ówcześnie przedsiębiorstwa państwowego - oraz że został wniesiony na państwowym gruncie z państwowych środków. Tym samym wykluczone jest, by został on wybudowany ze środków Spółdzielni, która nawet nie twierdziła i oczywiście także nie dowiodła, by późniejsze jej uwłaszczenie budynkiem było odpłatne. W okresie obowiązywania umowy dzierżawy przedsiębiorstwo państwowe PKP, a później PKP S.A. nie dokonywały na rzecz Spółdzielni płatności z tytułu władania budynkiem i odnoszenia korzyści z zawartych z pracownikami umów najmu lokali. Sąd Apelacyjny nie miał zatem wątpliwości, że powód spełnia przesłanki nieodpłatnego nabycia własności zajmowanego lokalu mieszkalnego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, celem art. 48 ust. 1 u.s.m. było uwłaszczenie możliwie szerokiego kręgu najemców lokali zakładowych w powszechnym rozumieniu tego terminu - będących przed ich przejęciem przez spółdzielnie mieszkaniowe w dyspozycji państwowych osób prawnych, w tym przedsiębiorstw państwowych. Nie ma więc znaczenia, że fizyczne władztwo nad budynkiem Spółdzielnia uzyskała wprost od PKP S.A. niebędącej już żadną z jednostek wymienionych w tym przepisie. Znamienne jest jednak, że w okresie dzierżawy Spółdzielnia nie zgłaszała wobec PKP S.A. żadnych roszczeń przysługujących jej jako właścicielowi lokali, co wskazuje, że honorowała „zakładowy” charakter budynku i specyficzny tryb jej uwłaszczenia. Pozwana wniosła skargę kasacyjną, w której zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 189 k.p.c. i art. 48 ust. 1 u.s.m. w związku z art. 155 § 1 k.c. i w związku z art. 158 k.c., oraz naruszenie przepisów postępowania, mianowicie art. 321 § 1 k.p.c., art. 6 k.c., art. 232 zdanie pierwsze i art. 234 k.p.c. w związku z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.; dalej „u.k.w.h.”). 5 Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego należy postrzegać jako próbę „ratowania” błędnego, choć niewątpliwie w części słusznego rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego. Błąd polega mianowicie na tym, że chociaż Sąd Okręgowy słusznie uwzględnił powództwo w zakresie zobowiązania pozwanej do przeniesienia własności, to nietrafnie oddalił powództwo w zakresie żądania ustanowienia odrębnej własności lokalu. Istota przekształceń własnościowych w spółdzielniach mieszkaniowych w odniesieniu do przysługujących określonym osobom praw do lokali polega bowiem na tym, że osoby te uzyskują roszczenie o przeniesienie własności lokalu, które jest nierozerwalnie związane z roszczeniem o ustanowienie odrębnej własności lokalu. Według postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca 2009 r., V CSK 15/09 (OSNC-ZD 2010 A, poz. 14), umowa zawierana przez właściciela nieruchomości z nabywcą lokalu nie tylko bowiem ustanawia, ale również przenosi na nabywcę odrębną własność lokalu (art. 8 ust. 3 in fine ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali, jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903 ze zm.). W konsekwencji wyrok Sądu Okręgowego jest niewykonalny, nie można bowiem przenieść własności lokalu, która nie została wyodrębniona. Wspomniany wyrok nie stanowi zatem orzeczenia zastępującego oświadczenie woli pozwanej, nie jest więc wyrokiem, o którym mowa w art. 64 k.c. i w art. 1047 § 1 k.p.c. w związku z art. 491 u.s.m. Błąd Sądu Okręgowego mógł być naprawiony w postępowaniu apelacyjnym, jednakże powód nie wniósł apelacji. W tej sytuacji należy przyjąć, że Sąd Apelacyjny nie naruszył prawa, oceniając rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w części uwzględniającej powództwo jako ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c., że powodowi przysługuje roszczenie określone w przepisach art. 48 u.s.m. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 48 ust. 1 u.s.m. w związku z art. 155 § 1 k.c. i w związku z art. 158 k.c. Gdyby bowiem, jak twierdzi skarżąca, zamieszczony w art. 48 ust. 1 u.s.m. zwrot „przed przejęciem przez spółdzielnię mieszkaniową był mieszkaniem przedsiębiorstwa państwowego” odnosił się tylko do takiej sytuacji, gdy spółdzielnia nabywałaby od przedsiębiorstwa państwowego nieruchomość w drodze umowy zawartej w formie aktu notarialnego, po pierwsze, niezbędne byłoby wyraźne odesłanie do art. 4 ustawy z dnia 12 października 1994 r. 6 o zasadach przekazywania zakładowych budynków mieszkalnych przez przedsiębiorstwa państwowe (Dz.U. Nr 119, poz. 567 ze zm.). Po drugie, odesłanie do tej ustawy znalazło się wprawdzie w art. 48 ust. 4 u.s.m., ale wyłącznie w odniesieniu do kaucji mieszkaniowych. Po trzecie, art. 48 ust. 1 u.s.m. nie dotyczy przekazania nieruchomości czy budynku, ale wspomina o przejęciu lokalu mieszkalnego przez spółdzielnię mieszkaniową, posługuje się więc zupełnie inną terminologią niż powołana ustawa z dnia 12 października 1994 r. Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania zostały błędnie sformułowane, gdyż dotyczą postępowania przed sądem pierwszej instancji w sytuacji, gdy skarga odnosi się do rozstrzygnięcia wydanego w drugiej instancji. Zarzuty te powinny więc dotyczyć wymienionych w skardze przepisów w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Niezależnie jednak od tego należy podkreślić, że nie jest trafny zarzut naruszenia art. 321 § 1 k.p.c. Jak bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 sierpnia 2011 r., I CSK 44/11 (niepubl.), inna kwalifikacja prawna przedstawionego pod osąd roszczenia, zgodnie z zasadą da mihi factum dabo tibi ius, nie jest naruszeniem art. 321 § 1 k.p.c. Zarzut naruszenia art. 6 k.c., art. 232 zdanie pierwsze i art. 234 k.p.c. w związku z art. 3 ust. 1 u.k.w.h. jest ściśle związany z zarzutem naruszenia art. 48 ust. 1 u.s.m. w związku z art. 155 § 1 k.c. i w związku z art. 158 k.c. i z tych samych powodów jest nietrafny. Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. jw