I KZP 23/06

POSTANOWIENIE Z DNIA 28 WRZEŚNIA 2006 R. I KZP 23/06 Instytucje zezwolenia na opuszczenie zakładu karnego (art. 141a k.k.w.) i przerwy w wykonaniu kary pozbawienia wolności (art. 153 k.k.w.) nie dotyczą pobytu osoby umieszczonej w odpowiednim zakładzie psychia-trycznym (art. 94 k.k.). Przewodniczący: Prezes SN L. Paprzycki. Sędziowie: SN J. Grubba, SA (del. do SN) M. Gierszon (sprawozdawca). Prokurator Prokuratury Krajowej: A. Herzog. Sąd Najwyższy w sprawie Janusza B., po rozpoznaniu przedstawio-nego na podstawie art. 441§1 k.p.k. przez Sąd Okręgowy w B. postano-wieniem z dnia 14 czerwca 2006 r. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy: „Czy wobec sprawcy umieszczonego w odpowiednim zakładzie psychia-trycznym na mocy art. 94 § 1 k.k. można zastosować per analogiam insty-tucję przerwy w karze pozbawienia wolności udzieloną na podstawie art. 153 § 2 k.k.w. oraz instytucję zezwolenia na czasowe opuszczenie zakładu karnego na podstawie art. 141a § 1 k.k.w.?” p o s t a n o w i ł odmówić podjęcia uchwały. 2 U Z A S A D N I E N I E Zagadnienie prawne przekazane Sądowi Najwyższemu do rozstrzy-gnięcia w trybie art. 441 § 1 k.p.k. powstało w następującej sytuacji proce-sowej: Sąd Rejonowy w B., postanowieniem z dnia 5 maja 2005 r., umorzył na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. w zw. z art. 31 § 1 k.k. postępowanie karne wobec Janusza B. – sprawcy dwóch czynów określonych w art. 226 § 1 k.k., a także dwóch innych określonych w art. 238 k.k. w zb. z art. 234 k.k. oraz w art. 190 § 1 k.k. i z mocy art. 93 k.k. w zw. z art. 94 § 1 k.k. orzekł wobec niego środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w za-mkniętym zakładzie psychiatrycznym. Zażalenia na to postanowienie wnieśli Janusz B. i jego obrońca. Rozpoznał je Sąd Okręgowy w B. w dniu 29 lipca 2005 r. w ten sposób, że utrzymał zaskarżone postanowienie w mocy. Orzeczenie Sądu odwoław-czego zawiera oczywistą omyłkę pisarską w określeniu organu, który je wydał. O jej niewątpliwości należy wnioskować w oparciu o treść protokołu posiedzenia z dnia 29 lipca 2005 r., jak też inne czynności procesowe pod-jęte przez Sąd w związku z rozpoznaniem wspomnianych zażaleń. W dniu 24 kwietnia 2006 r. do Sądu Rejonowego w B. wpłynął wnio-sek obrońcy Janusza B. o udzielenie internowanemu przepustki „na prze-prowadzenie przez niego niezbędnych prac polowych na gospodarstwie rolnym”. Takiej samej treści wniosek, tego samego dnia Janusz B. złożył w Sądzie Rejonowym w S., który to przesłano w dniu 25 kwietnia 2006 r. Są-dowi Rejonowemu w B. W dniu 5 maja 2006 r. Janusz B. wniósł do Sądu Rejonowego w B. kolejny wniosek, w którym domagał się „wyrażenia zgody na okresowe przebywanie poza szpitalem (...) z uwagi na ślub brata Raj-munda”. 3 Wszystkie te wnioski – obok innych, też autorstwa internowanego, dotyczących: ustanowienia kuratora i przeniesienia na inny oddział szpital-ny – skierowano na posiedzenie wyznaczone na dzień 10 maja 2006 r., w celu łącznego rozpoznania. Wydanym w tym dniu postanowieniem Sąd Re-jonowy nie uwzględnił wszystkich wniosków internowanego. Z uzasadnie-nia postanowienia wynika, że Sąd uznał, iż przepisy Kodeksu karnego wy-konawczego nie przewidują możliwości udzielenia osobie internowanej w wyniku zastosowanego środka zabezpieczającego przewidzianego w art. 94 k.k. ani przerwy, ani przepustki. Postanowienie to zaskarżyli: obrońca internowanego i sam interno-wany. Obrońca podniósł, że Sąd Rejonowy uchybił przy wydawaniu zaskar-żonego postanowienia unormowaniom art. 4 i art. 6 k.k.w. oraz art. 30, art. 41 ust. 4, art. 47 i art. 65 ust. 1 Konstytucji RP, które to przepisy – jego zdaniem – pozwalały na uwzględnienie wniosków internowanego. Nadto zauważył, że żadne obowiązujące przepisy nie zabraniają zastosowania wobec osób internowanych w toku wykonywania orzeczonego środka za-bezpieczającego zarówno przerwy, jak i przepustki, a równocześnie pod-niósł, że „z uwagi na stwierdzony przez Sąd Rejonowy brak regulacji w tej mierze należało stworzyć normę pośrednią” i w oparciu o nią uwzględnić te wnioski. Natomiast Janusz B. w swoim zażaleniu (w zakresie dotyczącym nieuwzględnienia przez Sąd Rejonowy wniosków o przerwę i przepustkę) zarzucił „naruszenie konstytucyjnej zasady równości wobec prawa i posta-nowień regulaminu odbywania internacji w szpitalu w zw. z § 3 pkt 1 regu-laminu organizacyjno-porządkowego wykonania środków zabezpieczają-cych, skutkujące bezpodstawną odmową udzielenia przepustki”. Sąd Okręgowy w B., rozpoznając te zażalenia w dniu 14 czerwca 2006 r., dostrzegł potrzebę dokonania przez Sąd Najwyższy zasadniczej 4 wykładni ustawy – w zakresie przytoczonego na wstępie pytania. Motywu-jąc swoje stanowisko podniósł, że jakkolwiek przepisy Kodeksu karnego wykonawczego nie przewidują – ani wprost, ani pośrednio – możliwości udzielania internowanemu, w trakcie wykonywania środka zabezpieczają-cego orzeczonego na podstawie art. 94 k.k., przerwy i czasowego zezwo-lenia na opuszczenie zamkniętego zakładu psychiatrycznego, ograniczając zastosowanie obu tych instytucji do osób odbywających karę pozbawienia wolności, to jednak brak takich regulacji prawnych, nie jest celowym zamie-rzeniem ustawodawcy, ale stanowi lukę w prawie. Jej wypełnienie – jak to w dalszym ciągu podniósł Sąd Okręgowy – „wydaje się możliwe poprzez zastosowanie wobec internowanego – poprzez analogię ustawową (analo-gia legis) – przepisów art. 152 § 1 k.k.w. i art. 141 a k.k.w.”. Byłoby to – w ocenie Sądu – realizacją zasady poszanowania godności ludzkiej skaza-nego określonej w art. 4 § 1 k.k.w. Nadto Sąd zauważył, że zaskarżone orzeczenie Sądu Rejonowego jest rzeczywiście sprzeczne z treścią § 1 ust. 1 pkt 7 regulaminu porządkowego szpitala, który to przepis uprawnia pa-cjentów przebywających na Oddziale Ogólnopsychiatrycznym tego szpitala do korzystania z możliwości jego opuszczenia na kilka godzin (tzw. wol-nych wyjść) i przepustek kilkudniowych – po uzgodnieniu tego z lekarzem. Prokurator Krajowy, w związku z tym pytaniem Sądu Okręgowego w B., wystąpił z wnioskiem o odmowę podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwa-ły, stwierdzając, że nie odpowiada ono wymogom określonym w art. 441 § 1 k.p.k. Analizując przedstawione przez Sąd Okręgowy w B. zagadnienie Sąd Najwyższy zważył co następuje. Stosownie do treści art. 441 § 1 k.p.k. sąd odwoławczy może przeka-zać Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wyma-gające zasadniczej wykładni ustawy, ale tylko wówczas, gdy wyłoni się ono przy rozpoznaniu środka odwoławczego. 5 Rozważając tę kwestię w niniejszej sprawie należy zauważyć, że treść przepisu art. 441 § 1 k.p.k. uprawnia do wystąpienia z pytaniem prawnym do Sądu Najwyższego jedynie sąd odwoławczy, przy czym z taką inicjatywą rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego może on wystąpić tylko wówczas, gdy rozpoznaje on środek odwoławczy. Mimo oczywistości tych stwierdzeń ich przypomnienie, w realiach niniejszej sprawy, było koniecz-ne. Ponadto z tego przepisu wynika, i to też w sposób jednoznaczny, że przekazane do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, które wyłoniło się przy rozpoznaniu środka odwoławczego rzeczywiście wymaga zasadniczej wykładni prawa, a jego wyjaśnienie jest niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy. Stąd też przedmiotem kierowanych w tym try-bie przez sądy odwoławcze pytań do Sądu Najwyższego mogą być jedynie kwestie pozostające w związku z rozstrzygnięciem sprawy, w której po-wstały. Brak takiej zależności wystąpi z pewnością wówczas, gdy środek odwoławczy wniesiony w sprawie w ogóle nie może być rozpoznany z po-wodu jego niedopuszczalności. Nadto raz jeszcze podkreślić należy, że zawsze warunkiem skutecznego wystąpienia z pytaniem prawnym w trybie art. 441 § 1 k.p.k. jest to, by przedstawiono je w postępowaniu odwoław-czym, a tym samym, by sąd występujący z zagadnieniem prawnym był są-dem odwoławczym. Przekazane w tej sprawie przez Sąd Okręgowy w B. pytanie prawne tych wymogów, i to w stopniu oczywistym, nie spełnia. Po pierwsze – przepisy Kodeksu karnego wykonawczego, określone w rozdziale XIII dotyczące wykonywania środków zabezpieczających, nie uprawniały Sądu Rejonowego w B. do rozpoznania wniosków internowa-nego i jego obrońcy o udzielenie przerwy. Postanowienie tego Sądu – w części ich dotyczącej – zostało więc wydane w trybie i przedmiocie niezna-nym ustawie. Internowanemu i jego obrońcy nie przysługiwało prawo za-skarżenia tego rozstrzygnięcia. Nie można bowiem dopatrywać się go w 6 treści art. 6 § 1 k.k.w. Przepis ten wprawdzie uprawnia internowanego (skazanego) do wniesienia zażalenia na postanowienie wydane w postę-powaniu wykonawczym (chyba że ustawa stanowi inaczej), niemniej moż-liwość taka dotyczy tylko tych orzeczeń, które rozstrzygają kwestie unor-mowane w Kodeksie karnym wykonawczym. Skoro ta ustawa w ogóle nie zawiera przepisów dotyczących udzielania przerw sprawcom w toku wyko-nywania środka zabezpieczającego zastosowanego wobec nich na pod-stawie art. 94 § 1 k.k. (co Sądy obu instancji w istocie zgodnie zauważają), to z treści art. 6 § 1 k.k.w. nie można wnioskować o prawie internowanego i jego obrońcy do zaskarżenia także tej części postanowienia. Po drugie – wadliwość prowadzonego przez Sąd Rejonowy postępo-wania w przedmiocie rozpoznania wniosków internowanego i jego obrońcy o udzielenie przepustki w toku wykonywania wobec Janusza B. środka za-bezpieczającego wynikła też z nieuwzględnienia przepisów rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 10 sierpnia 2004 r. w sprawie wykazu zakładów psychiatrycznych i zakładów leczenia odwykowego przeznaczonych do wykonywania środków zabezpieczających oraz składu, trybu powoływania i zadań komisji psychiatrycznej do spraw środków zabezpieczających (Dz. U. Nr 179, poz. 1854), wydanego na podstawie art. 201 § 4 k.k.w. Stosow-nie do § 10 ust. 4 tego rozporządzenia w zakładach dysponujących warun-kami podstawowego zabezpieczenia stosuje się przepisy regulaminu orga-nizacyjno-porządkowego tego zakładu. Regulamin ten zaś może (tak jak zresztą ten obowiązujący w szpitalu psychiatrycznym w którym przebywał Janusz B.) uprawniać kierownika zakładu do podejmowania decyzji w przedmiocie udzielania internowanym przepustek. Niekorzystną dla inter-nowanego decyzję można zaskarżyć do sądu penitencjarnego, ale tylko w trybie określonym w art. 7 k.k.w. Nawet jednak w tym wypadku rozpozna-jący taką skargę sąd penitencjarny, nie będąc sądem odwoławczym, nie jest podmiotem uprawnionym do przekazania Sądowi Najwyższemu w try- 7 bie art. 441 § 1 k.p.k. zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia 2006 r., I KZP 56/05, OSNKW 2006, z. 2, poz. 14). W konsekwencji uznać należy, że Sąd Okręgowy w B.przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne, które nie miało w tym układzie procesowym znaczenia dla rozstrzygnięcia. Ustalenie to musiało skutkować odmową podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały. Niezależnie od takiej oceny przekazanego pytania prawnego, celowe jest poczynienie kilku uwag, w związku z argumentacją przedstawioną przez Sąd Okręgowy. Zupełnie nie przekonuje prezentowany przez Sąd Okręgowy pogląd dopatrujący się luki w prawie wobec braku w Kodeksie karnym wykonaw-czym przepisów pozwalających na udzielenie osobom umieszczonym w zakładzie psychiatrycznym z mocy art. 94 § 1 k.k. przerwy w stosowaniu takiego środka zabezpieczającego czy też zezwolenia na czasowe opusz-czenie zakładu i wywodzący stąd potrzebę jej wypełnienia oraz zastosowa-nia wobec internowanego przez analogię ustawową przepisów dotyczą-cych przerwy w karze pozbawienia wolności (art. 152 § 1 k.k.) i zezwolenia na czasowe opuszczenie zakładu karnego (art. 141a k.k.w.). Nietrafność tego przekonania w części dotyczącej tzw. przepustek, wobec obowiązywania § 10 ust. 4, wydanego na podstawie art. 201 § 4 k.k.w. rozporządzenia Ministra Zdrowia z 10 sierpnia 2004 r., nakazującego stosowanie w zakładach dysponujących warunkami podstawowego zabez-pieczenia przepisów regulaminu, który może przewidywać udzielenie przez kierownika tego zakładu na określonych w tym regulaminie warunkach przepustek osobom internowanym – jest oczywista, co czyni zbędnymi dal-sze rozważania. Natomiast brak ustawowej możliwości zastosowania wobec osób umieszczonych w zakładzie psychiatrycznym w oparciu o przepis art. 94 § 8 1 k.k. tytułem środka zabezpieczającego instytucji przerwy w wykonywaniu internowania nie wynika z zaistnienia – w tym zakresie – luki w prawie, ale jest zamierzonym działaniem ustawodawcy, warunkowanym przede wszystkim: istotą i celem tych środków. Przede wszystkim trzeba zauważyć, że możliwość uzupełnienia przez wykładnię luk w prawie odnosi się tylko do luk rzeczywistych. Czy-nienie tego wobec luk pozornych stanowi „poprawianie normodawcy”, a tym samym jest co do zasady, niedopuszczalne. Wykładnia prawa musi bowiem opierać się na założeniu racjonalności działania ustawodawcy oraz na przyjęciu wewnętrznej spójności aktu prawnego i całego systemu pra-wa. Stąd też wykazanie istnienia luki w prawie wymaga przedstawienia jednoznacznych argumentów, gdyż takiej luki nie można domniemywać. Luka w prawie występuje wówczas, gdy dla określonego stosunku spo-łecznego nie będącego prawnie obojętnym (nie pozostającym poza sferą regulacji prawa) nie ma normy prawnej. Jest przy tym oczywiste, że w sy-tuacji, gdy ustawodawca celowo nie uregulował pewnych kwestii nie może być mowy o luce, gdyż w tej sytuacji brak regulacji musi być uznany za re-gulację negatywną. Można wówczas mówić nie o luce rzeczywistej, lecz wyłącznie ocennej (zob. L. Morawski: Wykładnia w orzecznictwie sądów, Toruń 2002 str. 189 – 199; uchwały Sądu Najwyższego z: dnia 9 lipca 1992 r., I PZP 36/92, OSNCP 1992, z. 10, poz. 182 oraz z dnia 11 października 1991 r., III CZP 37/91, OSNCP 1992, z. 4, poz. 50). Taką jest właśnie luka wskazana przez Sąd Okręgowy w B. Przyto-czona przez ten Sąd przeciwna argumentacja nie uwzględnia bowiem isto-ty i celu stosowania środków zabezpieczających, ograniczając się jedynie do związanego z ich wykonaniem pozbawienia wolności sprawcy, jako ko-ronnego argumentu przemawiającego za możliwością stosowania wobec niego w toku wykonywania tego środka, przepisu art. 153 § 2 k.k.w. Taki nietrafny pogląd wynika z nieuwzględnienia odrębności środków zabez- 9 pieczających, jako specyficznych instytucji prawych. Jest to oczywiste, gdy się zważy, że środki te można stosować tylko wówczas, gdy jest to nie-zbędne (zasada ultima ratio). Nie orzeka się ich – w przeciwieństwie do ka-ry pozbawienia wolności – na czas oznaczony i stąd nie mogą trwać dłużej aniżeli jest to konieczne z punktu widzenia stanu zdrowia osoby, wobec której są stosowane (art. 203 k.k.w.). Mają one prewencyjny a nie represyj-ny charakter i są wykonywane przez poddanie internowanego leczeniu, te-rapii, rehabilitacji oraz resocjalizacji w celu poprawy jego zdrowia i zacho-wania, w stopniu umożliwiającym powrót do życia w społeczeństwie (art. 202 k.k.w.). Nie można zatem – uwzględniając wszystkie te uwarunkowania – za-sadnie kwestionować poglądu, że ustawodawca celowo zaniechał regulacji prawnej co do możliwości stosowania wobec osób internowanych tytułem określonego w art. 94 § 1 k.k. środka zabezpieczającego przerw w toku ich wykonywania. Dlatego też nie można, wobec braku takiej regulacji, dopa-trywać się istnienia rzeczywistej luki w prawie. Nie sposób tego nadto czy-nić jeszcze z powodu dwóch argumentów trafnie podniesionych przez Pro-kuratora Krajowego: Po pierwsze, na podstawie art. 203 § 1 k.k.w. sąd orzeka w przed-miocie uchylenia środka zabezpieczającego i zwolnienia z tego zakładu na podstawie opinii o aktualnym stanie zdrowia sprawcy. Z jej treści – przede wszystkim, bo nie wyłącznie – wyprowadza prognozę co do zachowania sprawcy na wolności. O ile jednak okaże się ona nietrafna, to możliwe jest ponowne umieszczenie w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym i to nie-zależnie od tego, czy popełnił on nowy czyn zabroniony (zob. uchwała Są-du Najwyższego z dnia 22 listopada 2002 r., I KZP 38/02, OSNKW 2003, z. 1– 2, poz. 3). To właśnie nakazuje uznać, że w stosunku do osoby prze-bywającej w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym (art. 94 § 3 k.k.) nie jest możliwe stosowanie w drodze analogii instytucji przerwy w odbywaniu 10 kary pozbawienia wolności. Niezależnie bowiem od wszystkiego, jej udzie-lenie musiałaby poprzedzać – w świetle zasad określonych w art. 203 § 1 k.k.w. – taka zmiana stanu zdrowia sprawcy, która skutkowałaby koniecz-nością uchylenia stosowania wobec niego tego środka, co czyniłoby orze-czenie takiej przerwy bezprzedmiotowym. Po drugie, analiza procesu legislacyjnego ustawy z 24 lipca 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny wykonawczy i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 142, poz. 1380), która w znacznym stopniu ukształtowała treść roz-działu XIII Kodeksu karnego wykonawczego, pozwala stwierdzić, że w tym zakresie wprowadzone zmiany były zgodne z wymogami określonymi w art. 31 ust. 3 Konstytucji i czyniącemu im zadość, znowelizowanemu art. 4 § 2 k.k.w., a więc tym przepisom, które przywołał Sąd Okręgowy uzasadniając swoje pytanie prawne. Wynika to wprost z uzasadnień obu projektów – prezydenckiego i poselskiego – które stały się podstawą ustawy noweliza-cyjnej (por. druki nr 183 i 389 Sejmu RP IV kadencji). Mając na względzie powyższe rozważania Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.