IV KK 463/21

Sygn. akt IV KK 463/21 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 29 listopada 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jarosław Matras (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Małgorzata Gierszon SSN Marek Pietruszyński Protokolant Klaudia Binienda przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Roberta Tarsalewskiego, w sprawie A. K. skazanego z art. 178a § 1 kk po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 29 listopada 2021 r., kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 8 września 2020 r., sygn. akt II Ka […] utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w P. z dnia 18 grudnia 2019 r., sygn. akt II K […], uchyla wyrok w zaskarżonej części tj. w zakresie utrzymania w mocy orzeczenia o łącznym wymiarze środka karnego - świadczenia pieniężnego, i w tym zakresie sprawę przekazuje do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym Sądowi Okręgowemu w P. 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 18 grudnia 2019 r. Sąd Rejonowy w P. w sprawie o sygn. akt II K (…) uznał A. K. za winnego popełnienia trzech występków wyczerpujących dyspozycję art. 178a § 1 k.k. i za każdy z nich wymierzył mu kary po 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz orzekł – za każdy z występków – środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym przez okres 3 lat i świadczenie pieniężne w kwocie 5000 zł na rzecz Funduszu P.. Na podstawie art. 85 § 1 i 2 k.k. w miejsce jednostkowych kar pozbawienia wolności orzekł karę łączną roku pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na okres próby trzech lat. W oparciu o przepisy art. 85 § 1 i § 2 k.k., art. 86 § 1 k.k. i art. 90 § 2 k.k. w miejsce jednostkowych środków karnych w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym, sąd orzekł wobec oskarżonego łączny środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 8 lat, a w miejsce jednostkowych środków karnych w postaci świadczenia pieniężnego orzekł wobec oskarżonego łączny środek karny w postaci świadczenia pieniężnego w postaci 10.000 zł na rzecz Funduszu P.. W wyroku znalazło się rozstrzygnięcie o zwolnieniu oskarżonego od ponoszenia kosztów sądowych. Apelację od wyroku złożył prokurator. Zaskarżając wyrok w całości na niekorzyść oskarżonego zarzucił mu obrazę przepisów prawa materialnego, a to art. 91 § 1 k.k. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy oskarżony dopuścił się popełnienia trzech przestępstw z art. 178a § 1 k.k., które zostały zrealizowane w krótkich odstępach czasu z wykorzystaniem takiej samej sposobności, zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny co do któregokolwiek z tych przestępstw, które to ustalenia obligowały sąd do zastosowania instytucji ciągu przestępstw. Ponadto w uzasadnieniu apelacji skarżący wskazał, że sąd pierwszej instancji dopuścił się uchybienia polegającego na zastosowaniu art. 90 § 2 k.k. poprzez orzeczenie, w miejsce jednostkowych środków karnych w postaci świadczenia pieniężnego, łącznego środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego w kwocie 10.000 zł na rzecz Funduszu P.. Prokurator zastrzegł jednocześnie, że w razie uwzględnienia zarzutu obrazy przepisu prawa materialnego podniesionego w 3 petitum apelacji, to rozpoznanie powyższego uchybienia stanie się bezprzedmiotowe, gdyż skutki art. 91 § 1 k.k. są dalej idące. W konkluzji apelacji skarżący wniósł o: „uznanie A. K. winnego przestępstw z art. 178a § 1 k.k. przy przyjęciu, iż dopuścił się ich w krótkich odstępach czasu, z wykorzystaniem takiej samej sposobności w warunkach art. 91 § 1 k.k. i za to: - na podstawie art. 178a § 1 k.k. skazanie oskarżonego na karę 1 (jednego) roku pozbawienia wolności, - na zasadzie art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 k.k. warunkowe zawieszenie wobec oskarżonego A. K., wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności na okres próby lat 3 (trzech), - na zasadzie art. 42 § 2 k.k. orzeczenie wobec oskarżonego A. K. środka karnego w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym na okres 8 (ośmiu) lat, - na zasadzie art. 43a § 2 k.k. orzeczenie wobec oskarżonego A. K. środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego w kwocie 15.000,00 (piętnaście tysięcy) złotych na rzecz Funduszu P., - na podstawie art. 627 k.p.k. zasądzenie od oskarżonego kosztów i opłat sądowych.” Wyrokiem z dnia 8 września 2020 r., sygn. akt II Ka (…), Sąd Okręgowy w P. utrzymał zaskarżone rozstrzygnięcie w mocy. Kasację w tej sprawie wniósł Prokurator Generalny. Zaskarżając prawomocny wyrok na niekorzyść skazanego w zakresie utrzymania w mocy rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego w P., zawartego w punkcie XII, w części dotyczącej orzeczenia w miejsce jednostkowych środków karnych w postaci świadczeń pieniężnych na rzecz Funduszu P. jednego łącznego świadczenia na rzecz wskazanego Funduszu, zarzucił mu: „rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa karnego procesowego - art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., polegające na nienależytym dokonaniu kontroli odwoławczej zaskarżonego w całości - na niekorzyść skazanego A. K.- wyroku Sądu I instancji, w następstwie zaakceptowania błędnego, rażąco naruszającego przepis prawa materialnego - art. 90 § 2 k.k., poglądu wyrażonego przez sąd meriti, 4 że orzeczone na podstawie art. 43a § 1 k.k. świadczenia pieniężne na rzecz Funduszu P. podlegają łączeniu, przy odpowiednim zastosowaniu przepisów o karze łącznej, co doprowadziło do nieuzasadnionego utrzymania w mocy wyroku, w którym w miejsce orzeczonych 3 świadczeń pieniężnych na rzecz wskazanego Funduszu, każdego na kwotę 5.000 zł, orzeczono jedno łączne świadczenie w wysokości 10.000 zł.” Podnosząc taki zarzut, autor kasacji wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania przez Sąd Okręgowy w P., w postępowaniu odwoławczym. Kasację poparł na rozprawie prokurator Prokuratury Krajowej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja okazała się zasadna. W apelacji, a ściślej rzecz ujmując w jej uzasadnieniu, prokurator postawił alternatywny zarzut naruszenia art. 90 § 2 k.k. w odniesieniu do orzeczenia łącznego środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego (w kwocie 10000 zł). Niewątpliwie taki sposób umiejscowienia zarzutu wskazuje na pewne mankamenty warsztatowe wnoszącego apelację (skoro nie ujęto tego zarzutu, jako zarzutu alternatywnego, w petitum apelacji), ale nie pozbawiło go procesowej skuteczności w aspekcie wymogu z art. 433 § 2 k.p.k., co zresztą dostrzegł sąd odwoławczy ustosunkowując się do niego w uzasadnieniu swojego wyroku, gdy zasadniczy zarzut apelacji uznał za chybiony. Rzecz jednak w tym, że w kontekście argumentacji apelacji, a zwłaszcza przywołania przez skarżącego na poparcie tego zarzutu, orzeczeń Sądu Najwyższego, stanowisko sądu odwoławczego zapadło z rażącym naruszeniem art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. Oczywiste jest, że w ramach samodzielności jurysdykcyjnej (art. 8 § 1 k.p.k.) każdy sąd ma prawo do własnej oceny oraz rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego. W sytuacji wszakże, gdy określony przepis prawa materialnego jest interpretowany w orzecznictwie sądowym oraz piśmiennictwie w sposób jednoznaczny i utrwalony, tworząc tzw. pojęcie zastane, dokonanie odmiennej oceny prawnej może podlegać ochronie z art. 8 § 1 k.p.k. tylko wówczas, gdy sąd dostrzeże istotne lub nowe elementy normatywne, które poprzednio nie były analizowane (albowiem np. nie istniały), a które przez niego rozważone mogą prowadzić do odmiennego stanowiska prawnego. Także w sytuacji, gdy określony 5 przepis prawa (lub instytucja prawna wywodzona z kilku przepisów) jest rozbieżnie interpretowany w orzecznictwie sądowym lub w doktrynie sąd ma prawo do zajęcia własnego stanowiska w tym zakresie (i nie dopuści się wówczas naruszenia prawa materialnego), ale wówczas taka ocena musi być poprzedzona dostrzeżeniem rozbieżnych stanowisk, a następnie, dokonaniem całościowej i wnikliwej ich oceny; dopiero wówczas sąd może wskazać z jakich powodów i dlaczego opowiada się za wskazaną interpretacją i wynikającym z niej poglądem prawnym. Tymczasem, sąd odwoławczy w niniejszej sprawie nie tylko, że nie dokonał oceny odmiennego poglądu prawnego, wywodzonego z przedstawionych w apelacji orzeczeń Sądu Najwyższego, a dotyczącego braku możliwości łączenia środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego, ale odrzucił zarzut apelacji opierając się tylko na braku takiego stwierdzenia w przepisie art. 90 § 2 k.k. oraz podnosząc, że brak terminowości świadczenia nie jest negatywną przesłanką do łączenia takiego środka karnego, przywołując również to, iż kara grzywna także nie jest karą o charakterze terminowym (rubryka 3.1. formularza uzasadnienia). Taki sposób kontroli odwoławczej stanowi rażące naruszenie przepisów art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k., a uchybienie to miało oczywisty wpływ na treść zaskarżonego wyroku, albowiem doprowadziło do odrzucenia w istocie a limine tezy skarżącego – wspartej orzecznictwem Sądu Najwyższego – o niemożności orzeczenia łącznego świadczenia pieniężnego w kwocie 10000 zł, zamiast pozostawienia w obrocie prawnym trzech świadczeń pieniężnych po 5000 zł każde. Nietrudno także zauważyć, że argumenty przedstawione przez sąd odwoławczy nie tylko są niepełne i pobieżne, ale także chybione w sferze wykładni przepisu art. 90 § 2 k.k. Z jednej strony sąd odwoławczy wyraża pogląd, że przepis art. 90 § 2 k.k. nie czyni żadnego rozróżnienia w kwestii łączenia środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego, a jednocześnie nie dostrzega kluczowego argumentu, iż w tym przepisie mowa jest tylko o łączeniu pozbawienia praw publicznych, oraz środkach karnych określonych jako zakaz lub obowiązek, a przecież świadczenie pieniężne nie mieści się w żadnej z tych kategorii. Obowiązek, o którym mowa w art. 90 § 2 k.k. to przecież nakaz orzeczony jako środek karny (art. 39 pkt. 2e k.k.). Wynika to zresztą wprost z treści art. 43 § 1 a k.k. Zatem od strony wykładni językowej nie ma żadnej podstawy do łączenia środka karnego orzeczonego w formie świadczenia 6 pieniężnego. Nie ma również żadnych podstaw do uzupełnienia zakresu normowania wskazanego w przepisie art. 90 § 2 k.k. Trzeba bowiem dostrzec, że jest to szczególna instytucja prawa karnego materialnego, a zatem nie podlega wykładni rozszerzającej, a przede wszystkim ma ona zastosowanie do tych środków karnych, które są orzekane w latach (art. 43 § 1 k.k.) lub miesiącach (art. 43 §1a k.k.). Tymczasem świadczenie pieniężne nie ma takiego charakteru. Ponadto zupełnie chybiony jest argument sądu ad quem odnoszony do nieterminowego charakteru kary grzywny. Przecież podstawą do łączenia kary grzywny nie jest przepis art. 90 § 2 k.k., ale zupełnie inne przepisy, tj. art. 85 § 1 k.k. oraz art. 86 § 1 i 2 i 2a k.k. Mając na uwadze powyższe argumenty w orzecznictwie Sądu Najwyższego jest wyrażany jednolity pogląd o niemożności orzeczenia łącznego środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego (por. wyroki SN: z dnia 31 marca 2009 r., V KK 415/08; z dnia 14 czerwca 2018 r., III KK 252/18). Takie stanowisko jest również zgodnie prezentowane w doktrynie prawa karnego (por. np. P. Kozłowska-Kalisz [w:] M. Mozgawa [red.] Kodeks karny. Komentarz, Lex/el 2021, teza 3 do art. 90; J. Giezek [w:] J. Giezek [red.] Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, Warszawa 2021, s. 719-729; P. Kardas [w:] Wróbel Włodzimierz [red.], Zoll Andrzej [red.], Kodeks karny. Część ogólna. Tom I. Część II. Komentarz do art. 53-116, wyd. V, teza 10 do art. 90; J. Lachowski [w:] V. Konarska-Wrzosek [red.] Kodeks karny. Komentarz, Warszawa 2020, s. 544). Mając na względzie powyższe argumenty konieczne stało się uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie, w jakim utrzymano w mocy orzeczenie o łącznym wymiarze środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego. Przy ponownym rozpoznaniu apelacji prokuratora sąd odwoławczy wnikliwie rozważy argumenty przedstawione w apelacji jak też zapozna się ze stanowiskiem doktryny i piśmiennictwa co do zakresu normowania w art. 90 § 2 k.k. w aspekcie świadczenia pieniężnego. Dopiero po przeprowadzeniu takiej analizy rozpozna zarzut apelacji i rozstrzygnie, czy słusznie sąd pierwszej instancji orzekł łączny wymiar środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego. Z tych powodów orzeczono jak w wyroku. 7