V CZ 59/07

Sygn. akt V CZ 59/07 POSTANOWIENIE Dnia 22 czerwca 2007 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący) SSN Zbigniew Strus (sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote w sprawie z powództwa K. F. przeciwko K. C. o ochronę dóbr osobistych, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 22 czerwca 2007 r., zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 27 lutego 2007 r., uchyla zaskarżone postanowienie. 2 Uzasadnienie W sprawie z powództwa K. F. o ochronę czci i dobrego imienia powoda – przez zamieszczenie zakazów i nakazów o charakterze niemajątkowym oraz zasądzenie zadośćuczynienia w kwocie 20000 zł - zakończonej w sądzie pierwszej instancji wyrokiem z 21 grudnia 2006 r. oddalającym powództwo, powód reprezentowany przez kwalifikowanych pełnomocników – radców prawnych wniósł apelację, zaskarżając wyrok w całości. Wartość przedmiotu zaskarżenia określił na 20 000 zł i uiścił przelewem na rachunek Sądu Okręgowego opłatę w kwocie 1000 zł. Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny, któremu apelację przedstawiono odrzucił ją uznając, że nie została należycie opłacona (art. 1302 § 3 k.p.c. w związku z art. 373 k.p.c.), ponieważ od apelacji zawierającej żądanie zmiany wyroku w części dotyczącej roszczeń majątkowych i niemajątkowych (ustalenie, że dobra osobiste zostały naruszone, nakazanie zaniechania dalszych naruszeń i przeproszenie powoda) należna opłata wynosi 1600 złotych, tj. 1000 zł opłaty stosunkowej i 600 zł opłaty stałej. Powód zaskarżył to postanowienie zażaleniem, w którym domagał się uchylenia tego postanowienia i zasądzenia kosztów procesu postępowania zażaleniowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych mająca w sprawie zastosowanie ze względu na dzień zakończenia postępowania w sądzie pierwszej instancji i treść art. 149 ust. 1 zawiera przepis art. 26 ust. 1 pkt 3 stanowiący, że opłatę stałą w kwocie 600 złotych pobiera się od pozwu o ochronę dóbr osobistych. Ustawa nie określa bliżej treści żądań takiego pozwu, a z przepisów prawa materialnego wynika, że mogą one mieć charakter niemajątkowy lub majątkowy, przy czym nie jest to alternatywa rozłączna. Wynika to z kolejnych zdań art. 24 ust. 1 kodeksu cywilnego. Różnorodność zdarzeń powodujących naruszenie dóbr osobistych usprawiedliwia pozostawienie poszkodowanemu sposobu ochrony. Wymieniony przepis upoważnia 3 pokrzywdzonego do żądania zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny (na zasadach przewidzianych w kodeksie) oraz żądania odszkodowania na zasadach ogólnych. Zarówno żądania niemajątkowe jak i zadośćuczynienie są środkami ochrony naruszonego lub zagrożonego dobra osobistego, natomiast odszkodowania nie można wprost zaliczyć do tej kategorii, ponieważ wyrównuje uszczerbek w sferze majątkowej a nie zmierza do przyznania satysfakcji osobistej z tytułu naruszenia godności pokrzywdzonego. W obowiązującej poprzednio ustawie o kosztach sądowych w sprawach cywilnych z 1967 r. regulacja opłat w sprawie o ochronę dóbr osobistych była odmienna. W art. 31. przewidziano wpis tymczasowy od pozwu w sprawach o prawa niemajątkowe, podobnie jak od pozwu w sprawach, których wartości przedmiotu sprawy nie dało się ustalić w chwili jej wszczęcia. Art. 26 ust. 1 ustawy z 2005 r. jest zbudowany według innej zasady, określa sprawy szczegółowo (o rozwód lub separację) lub dzieli je według kryterium chronionych dóbr wymieniając prawa osobiste, autorskie, z uzyskania patentu na wynalazek, prawa ochronnego na wzór użytkowy, prawa z rejestracji wzoru przemysłowego lub zdobniczego, prawa ochronnego na znak towarowy, prawa z rejestracji na oznaczenie geograficzne, prawa z rejestracji topografii układów scalonych, prawa z rejestracji wzoru zdobniczego. W tym wypadku część z nich ma zakres ograniczony do praw niemajątkowych, a inne (dobra osobiste) takiego ograniczenia nie mają. Poza tym przepis wymienia kategorie zbiorczą pn. innych praw niemajątkowych, a w § 2 posługuje się jeszcze innym kryterium. Może zatem powstać pytanie o przyczynę i znaczenie pominięcia przez ustawodawcę kryterium rodzaju roszczenia i konsekwencje takiego formułowania przepisu; w szczególności, czy pismo podlega opłacie stałej tylko w razie zgłoszenia roszczenia niemajątkowego (zwłaszcza o złożenie odpowiedniego oświadczenia), a w razie zgłoszenia roszczeń mieszanych należy się opłata zarówno stała, jak i stosunkowa, jak orzekł Sąd Apelacyjny w rozpoznawanej sprawie. Poszukując odpowiedzi należy zwrócić uwagę na motywy zmian w przepisach o kosztach sądowych dokonane w ustawie z dnia 28 lipca 2005 r. i uwzględnić wymagania wobec aktów normatywnych nakładających ciężary 4 publiczne na osoby i inne podmioty, a taki charakter ma obowiązek uczestnictwa stron w kosztach funkcjonowania państwowych organów wymiaru sprawiedliwości. Obciążenia te muszą wynikać z ustawy, podlegają ścisłemu określaniu obowiązku, a ponadto wysokość ich nie może tamować dostępu do sądu, będącego prawem konstytucyjnym. Twórcy nowej ustawy niewątpliwie dążyli również do uproszczenia ustalania wysokości i poboru opłat sądowych. Realizacja tych założeń przejawia się w wydatnym rozszerzeniu rodzajów spraw, w których pobiera się opłatę stałą, uznawaną w piśmiennictwie nawet za regułę. Ocena taka nie jest pozbawiona podstawy, gdyż przepisy kazuistycznie wyliczające obowiązek uiszczenia opłaty stałej wypełniają niemal w całości działy 2 – 8 (art. 22-78) ustawy. Szczegółowość tych unormowań nakazuje z ostrożnością podchodzić do wykładni kontekstowej każdego z analizowanych przepisów. Zadaniem ustawodawcy było bowiem przede wszystkim stworzenie systemu kompletnego, wykluczającego pozostawienie pewnych kategorii spraw poza regulacją. Poszukiwanie podstawy do obciążenia skarżącego dwiema opłatami, stosunkową i stałą sprzeciwiałoby się wspomnianym już motywom zastąpienia ustawy z 1967 r. nową ustawą, zwłaszcza konieczności obniżenia ich wysokości. Ogólny charakter, istotny dla rozstrzygnięcia każdego wypadku mają przepisy art. 12 i 13. Pierwszy ustanawia regułę pobierania opłaty stałej w sprawach o prawa niemajątkowe oraz o niektóre prawa majątkowe wskazane w ustawie, a drugi regułę pobierania opłaty stosunkowej w sprawach o prawa majątkowe. W toku interpretacji, w pierwszej kolejności należy wyjaśnić znaczenie i kryteria podziału na sprawy o prawa majątkowe i niemajątkowe. Pojęcia te nie zostały zdefiniowane w ustawie o kosztach sądowych ani w kodeksie postępowania cywilnego, a przykłady ich użycia nie prowadzą do pewnych wyników. Np. z art. 17 pkt 1 k.p.c. zdaje się wynikać, że sprawie majątkowej nadaje się znaczenie szersze niż roszczeniu, ale w innych przepisach (np. art. 19 § 1 i 2 k.p.c.) wyrażenia: sprawa i roszczenie używane są zamiennie. 5 Orzecznictwo wyjaśniło treść pojęcia praw oraz spraw majątkowych, wiążąc je z uwarunkowaniami ekonomicznymi. Źródłem roztrząsanych wątpliwości jest zatem pytanie o relacje między sprawą o prawa majątkowe i sprawą, w której powód dochodzi roszczenia majątkowego. Jeżeli przyjmie się ich tożsamość, wówczas art. 12 i 13 uzyskają treść „w sprawach, w których powód dochodzi roszczenia majątkowego (albo niemajątkowego)” i takim lub równoważnym zdaniem zostanie poprzedzony albo uzupełniony przepis art. 26 ust. 1 pkt 3 u.k.s.c. W tym wypadku kryterium kwalifikacji sprawy będzie stanowiło żądane świadczenie (roszczenie) i jego związek z interesami ekonomicznymi powoda. Można jednak przedmiot sprawy odnieść do prawa podmiotowego, jako prawa chronionego. W takim wypadku należy wpierw ustalić na jakich stosunkach opiera się prawo powoda. Jeżeli są to prawa osobiste, to nawet w razie istnienia związku z sytuacją ekonomiczną powoda przedmiotem ochrony będzie prawo niemajątkowe. Jest oczywiste, że powództwo zawierające żądanie zadośćuczynienia roszczenia pieniężnego nie można by uznać jako majątkowej sprawy wytoczonej o ochronę np. naruszonej czci. Sąd Najwyższy rozpoznający zażalenie nie podziela interpretacji przedstawionej w pierwszej kolejności. Stawianie znaku równości między sprawą o prawa majątkowe a roszczeniem majątkowym nie byłoby zgodne z ustawą, która zawiera przepisy uzależniające wpis stały od rodzaju roszczenia (art. 68 i 69). Dowodzą one, że redakcja art. 26 nie jest przypadkowa, a użyte w tym przepisie określenia przedmiotu sprawy podkreślają, że charakter roszczenia nie stanowi kryterium kwalifikacji sprawy pod kątem rodzaju opłaty. Wniosek taki jest zgodny z regułą wykładni, która – poza wypadkami wyjątkowymi - sprzeciwia się zastępowaniu wyrażeń ustawowych innymi, nadającymi przepisowi odmienne znaczenie. Koncepcja praw podmiotowych opiera się na przekonaniu o istnieniu dóbr jednostki podlegających ochronie. Jeśli chodzi o dobra osobiste, o których powód twierdzi, że zostały naruszone, ich istnienie usprawiedliwia godność osoby. Ochrona, której w pozwie domaga się powód w razie samowolnego zagrożenia lub 6 naruszenia, dotyczy skonkretyzowanego dobra osobistego i te fakty sąd będzie ustalał oraz dobierał środki zapobiegające lub przywracające stan poprzedni. Przepis określający rodzaj i wysokość opłaty sądowej w sprawie o ochronę dóbr osobistych (art. 26 ust. 1 pkt 3) nie powtarza przymiotnika „niemajątkowy”, zamieszczonego w przepisach ogólnych (art. 12 i 13 u.k.s.c.) gdyż oczywiste jest, że godność osoby jest dobrem niemajątkowym i taki charakter ma prawo podmiotowe oparte na tej podstawie. Nie ogranicza przedmiotu pozwu do ochrony praw niemajątkowych , jak uczynił to w pktach 4-6. W związku z tym treść art. 26 ust. 1 pkt 3 jest jednoznaczna, a włączanie dodatkowego kryterium w postaci przedmiotu roszczenia byłoby niezgodne z tekstem interpretowanego przepisu. Nie można również przypuszczać, że ustawodawca nie dostrzegał istnienia praw osobistych majątkowych i niemajątkowych i odrębnej ich regulacji, a przykładem tego są prawa autorskie, spośród których prawa niemajątkowe podlegają opłacie jak inne dobra osobiste. Art. 78 ust. 1 pr. aut. przewiduje roszczenia o świadczenia osobiste (np. złożenie oświadczenia publicznego) oraz roszczenia o zapłatę zadośćuczynienia na rzecz twórcy lub na cel społeczny. Autorskie prawa majątkowe są natomiast chronione według innych reguł i na pierwsze miejsce wysuwają się roszczenia o świadczenia majątkowe choć ustawodawca nie zrezygnował z oświadczenia sprawcy publikowanego w prasie (art. 79 ust. 2 pkt 1 pr. autorskiego). Omawiane różnice znalazły odbicie w ustawie o kosztach sądowych. W art. 26 ust. 1 ochrona praw autorskich znalazła unormowanie w punkcie (4) z wyraźnym zaznaczeniem, że opłata stała należy się od pozwu w sprawach o ochronę niemajątkowych praw autorskich. Wobec tego, że podział na prawa majątkowe i niemajątkowe został dokonany w samej ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych, rodzaj prawa wskazany w art. 26 ust. 1 pkt 4 łączy się wyraźnie z systematyką ustawy regulującej te prawa, co wystarcza do przyjęcia zapatrywania, że opłata stała należy się od pozwu tylko w sprawach o ochronę niemajątkowych praw autorskich (art. 78 ust. 1) oraz konstatacji, że ustawodawca stwierdził to wyraźnie, czego nie dokonał w punkcie poprzedzającym dotyczącym dóbr osobistych. 7 W art. 26 ustawodawca przyjął także inne rozwiązanie; nie rezygnując mianowicie w sprawach o rozwód z najprostszej konstrukcji opłaty stałej, uwzględnił charakter roszczeń alimentacyjnych oraz roszczeń o eksmisję miedzy małżonkami, luźniej związanych z zasadniczym przedmiotem rozstrzygnięcia (rozwód i wina rozkładu) i obowiązek odrębnej opłaty przesunął na chwilę orzekania. Wynika to z treści ust. 2 u.k.s.c., a przepis byłby zbędny, gdyby stosować wykładnię art. 26 przyjmującą charakter roszczeń jako kryterium opłat należnych już w chwili składania w sądzie pozwu oraz środków odwoławczych (por. uchwałę SN z 19 czerwca 2007 r., III CZP 48/07 niepubl.) Pobieranie stosunkowej i stałej opłaty sądowej w jednej sprawie o ochronę naruszonych dóbr osobistych było w przeszłości akceptowane (postanowienie Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 8 grudnia 1994 r., I ACz 297/94, OSA 1997/3/14). Orzeczenie to zapadło pod rządem ustawy z 1967 r., która nie miała wymaganej obecnie szczegółowości. Poza tym jej art. 29 i 30 ustalały jako zasadę pobieranie wpisu stosunkowego obliczanego od wartości przedmiotu sprawy, a wpis stały traktowały jako wyjątek („chyba, że...”). Wysokość oraz podział rodzajów spraw pod kątem rodzaju wpisu dokonywane było dopiero w kolejnych rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości wydanych na podstawie art. 37 ustawy. W takim stanie prawnym można było dojść do wniosku, że roszczenie pieniężne zgłoszone w sprawie o ochronę dóbr osobistych podlega samodzielnie ustalanej opłacie – wpisowi stosunkowemu. Zmiana dokonana ustawą z 28 lipca 2005 r. polegająca na określeniu w ustawie rodzaju i wysokości wpisu stałego dla każdego rodzaju spraw uzasadnia ponowną interpretację wyłaniającego się zagadnienia. Wobec ustalenia, że pozew (a następnie środki odwoławcze i zaskarżenia) o ochronę dóbr osobistych podlega opłacie stałej, należy stwierdzić, że powód w rozpoznawanej sprawie uiścił obciążającą go opłatę od pozwu a następnie opłatę od apelacji z naddatkiem. Uzasadnia to uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 3941 k.p.c. w związku z art. 39815 k.p.c. jz