III PK 101/04

Wyrok z dnia 17 marca 2005 r. III PK 101/04 Prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu trwałego uszczerbku na zdrowiu doznanego przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą, która uległa wypadkowi w związku z tą działalnością po dniu 31 grudnia 1998 r., lecz zmarła przed dniem 1 stycznia 2003 r., nie przysługuje jej następcom praw-nym (art. 47 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu spo-łecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm.). Przewodniczący SSN Andrzej Wróbel, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Maria Tyszel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 marca 2005 r. sprawy z odwołania Ireny C., Macieja C., Mirosława C., Joanny C. i Magdaleny C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy pracy, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z dnia 20 października 2004 r. [...] z m i e n i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowe-go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z dnia 16 lipca 2004 r. [...] i oddalił odwołanie wnioskodawców od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w S. z dnia 1 września i 26 listopada 2003 r. U z a s a d n i e n i e Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Siedlcach odmówił przyznania prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku Zygmunta C., jakiemu uległ w dniu 13 maja 1999 r. przy wykonywaniu pozarolniczej działalności gospodar-czej: decyzją z dnia 1 września 2003 r. jego żonie Irenie C., a decyzją z dnia 26 listo-pada 2003 r. jego dzieciom - Maciejowi, Mirosławowi, Joannie i Magdalenie C., po- 2 nieważ lekarz orzecznik stwierdził, że śmierć ubezpieczonego w dniu 7 grudnia 2000 r. nie miała związku z tym wypadkiem. Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawców (od obydwu decyzji) Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedl-cach wyrokiem z dnia 16 lipca 2004 r. [...] zmienił zaskarżone decyzje, zasądził na rzecz odwołujących się kwotę 37.400 zł tytułem jednorazowego odszkodowania z tytułu uszczerbku na zdrowiu, jakiego Zygmunt C. doznał w wyniku wypadku z dnia 13 maja 1999 r. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych. Zygmunt C., który od 1996 r. prowadził działalność gospodarczą, udał się w dniu 12 maja 1999 r., w ramach tej działalności w podróż służbową do Holandii, podczas której 13 maja 1999 r., w wyniku kolizji drogowej doznał szeregu obrażeń ciała. W karcie wypadku sporządzonej 12 sierpnia 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S. uznał zdarzenie z dnia 13 maja 1999 r. za wypadek przy wykonywaniu rzemiosła, nie stwierdziwszy przy tym naruszenia przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i zdrowia, ani też przyczynienia się do powstania wypadku, natomiast decyzją z dnia 6 września 1999 r. odmówił Zygmuntowi C. prawa do jednorazowego odszkodowania, podnosząc, iż przepisy obowiązującej wówczas ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-wych (jednolity tekst: Dz.U. 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) nie przewidywały prawa osób prowadzących działalność gospodarczą do jednorazowego odszkodowania. Na skutek odwołania od tej decyzji Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-nych w Siedlcach wyrokiem z dnia 10 sierpnia 2000 r. [...] zmienił zaskarżoną decy-zję i zasądził na rzecz Zygmunta C. kwotę 35.616 zł tytułem jednorazowego odszko-dowania za 96% uszczerbku na zdrowiu, jakiego doznał on w związku z tym wypad-kiem. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, po rozpo-znaniu apelacji organu rentowego, wyrokiem dnia 17 listopada 2000 r. [...], zmienił zaskarżony wyroki i oddalił w całości odwołanie Zygmunta C., uznając, że istniejący stan prawny nie przewiduje prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu uszczerbku na zdrowiu w związku z wypadkiem przy pracy osób prowadzących działalność gospodarczą. Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca. Wobec jego śmierci w dniu 7 grudnia 2000 r., w spór wstąpili jego żona i dzieci. Kasację wniosko-dawcy Sąd Najwyższy odrzucił postanowieniem z dnia 4 lutego 2002 r., II UKN 153/01. 3 W dniu 1 kwietnia 2003 r. spadkobiercy Zygmunta C. (żona Irena C. i wymie-nione wyżej dzieci) wystąpili na zasadzie art. 47 ust. 1 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodo-wych (Dz.U. Nr 199, poz. 1673 ze zm., zwanej dalej ustawą wypadkową) do organu rentowego z wnioskiem o wypłatę im jednorazowego odszkodowania przysługują-cego Zygmuntowi C. z tytułu wypadku z dnia 13 maja 1999 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach, zmieniając w całości wskazanym wyżej wyrokiem z dnia 16 lipca 2004 r. decyzje organu rento-wego, zaskarżone w rozpoznawanej sprawie, zasądził na rzecz odwołujących się jednorazowe odszkodowanie za doznany przez Zygmunta C. 100% uszczerbek na zdrowiu wskutek wypadku przy prowadzeniu pozarolniczej działalności w dniu 13 maja 1999 r. Sąd ten uznał, że żądanie wnioskodawców jest uzasadnione ponieważ znajduje oparcie w art. 47 ustawy wypadkowej. Przepis ten zrównał sytuację prawną osób prowadzących działalność gospodarczą z pracownikami w zakresie prawa do jednorazowego odszkodowania. Wypadek Zygmunta C. miał miejsce w okresie ob-jętym ustawą, czyli pomiędzy dniem 31 grudnia 1998 r., a przed wejściem jej w życie 1 stycznia 2003 r. Wniosek został złożony w terminie przewidzianym ustawą, a na koncie wnioskodawcy nie było zaległości w opłacaniu składek ubezpieczeniowych. Sąd Rejonowy stanął na stanowisku, iż spadkobiercy mogą na zasadzie art. 922 § 1 k.c. dochodzić od organu rentowego roszczeń z tytułu jednorazowego odszkodowa-nia, jakie przysługiwałoby poszkodowanemu, gdyby żył. Wnioskodawcy występując z wnioskiem o jednorazowe odszkodowanie za stały i długotrwały uszczerbek na zdrowiu, jakiego doznał Zygmunt C., wyłącznie jako spadkobiercy realizowali upraw-nienie, którego nie zdążył zrealizować sam poszkodowany. W ocenie Sądu Rejono-wego, uprawnienie do świadczenia, którego nie uzyskał poszkodowany z uwagi na zgon, przysługuje również spadkobiercom jako świadczenie niezrealizowane na za-sadzie art. 136 § 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun-duszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., zwanej dalej ustawą o FUS) w związku z art. 58 ustawy wypadkowej. Rozpatrując sprawę na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach w wyroku z dnia 20 października 2004 r. [...] podzielił argumenty organu rentowego zawarte w apelacji, iż w sprawie nie istniały podstawy do zastosowania przepisów Kodeksu cywilnego. Jednak, zda-niem Sądu drugiej instancji, nie miało to wpływu na wynik rozstrzygnięcia ponieważ - 4 na zasadzie art. 136 ustawy o FUS w związku z odesłaniem art. 58 ustawy wypad-kowej - rodzina zmarłego może żądać jednorazowego odszkodowania za doznany wskutek wypadku przy pracy stały bądź długotrwały uszczerbek na zdrowiu. W oce-nie Sądu Okręgowego, art. 47 ustawy wypadkowej nie zawęża kręgu osób upraw-nionych do występowania z wnioskiem o jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałe-go lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy wyłącznie do osoby poszkodowanej. Kasację od wyroku Sądu drugiej instancji złożył Zakład Ubezpieczeń Społecz-nych Oddział w Siedlcach, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Siedlcach. Podstawę kasacji stanowił zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 136 ust. 1 i 2 ustawy o FUS w związku z art. 58 ustawy wypadkowej przez przyjęcie, że prze-pis ten pozwala spadkobiercom domagać się ustalenia praw należnych zmarłemu ubezpieczonemu, a nie wyłącznie - realizacji praw, które ubezpieczony za życia na-był, bądź o które wystąpił za życia. Zarzucił też błędną wykładnię art. 47 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy wypadkowej przez przyjęcie, że przepis ten „w żaden sposób nie zawęża kręgu osób uprawnionych do występowania z wnioskiem o jednorazowe odszkodowanie”. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji pełnomocnik organu rentowego wskazał istnienie istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzebę wykładni wyżej powołanych przepisów budzących wątpliwości i wy-wołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Stosownie do art. 39311 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w grani-cach kasacji, a granice te wyznaczają przytoczone w niej podstawy skonkretyzowane zarzutami, ich uzasadnieniem oraz jej wnioskami. Podniesiony w kasacji zarzut naru-szenia zaskarżonym wyrokiem art. 136 ust. 1 i 2 ustawy o FUS w związku z art. 58 ustawy wypadkowej jest zasadny. Przepis art. 136 ustawy o FUS dotyczy tylko takiej sytuacji, w której osoba uprawniona do uzyskania świadczenia z ubezpieczenia spo-łecznego przed swoją śmiercią złożyła stosowny wniosek do organu rentowego, a do chwili śmierci nie wydano jeszcze decyzji w sprawie wnioskowanego świadczenia, bądź też, gdy decyzja ta została co prawda wydana, lecz świadczenie nie zostało jeszcze wypłacone do rąk ubezpieczonego. Wówczas, wymienieni w tym przepisie 5 następcy prawni ubezpieczonego mają prawo udziału w dalszej części postępowania w sprawie przyznania świadczenia, o ile decyzja nie została jeszcze wydana; jeśli zaś decyzję taką wydano, to ustalone decyzją świadczenie należy im wypłacić za okres od dnia ustalonego w decyzji do dnia śmierci ubezpieczonego. Sąd Najwyższy w swoim dotychczasowym orzecznictwie, jeszcze w poprzednio obowiązującym, lecz w tym zakresie w takim samym stanie prawnym, podkreślał, że w sytuacji gdy „uprawniony do świadczeń emerytalno-rentowych nie zgłosił wniosku o ich przyzna-nie, to członkowie rodziny pozostałej po jego śmierci nie mogą - bez względu na przyczynę braku takiego wniosku - domagać się wypłacenia im świadczeń należnych uprawnionemu" (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 kwietnia 1997 r., II UKN 77/97, OSNAPiUS 1998 nr 2, poz. 55). Zagadnienie wzajemnego stosunku przepisu dotyczącego następstwa praw-nego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i prawa spadkowego od wielu lat nie budziło kontrowersji, ani w praktyce i orzecznictwie sądowym, ani też w dok-trynie. Z uwagi jednak na poglądy wyrażane w rozpatrywanej sprawie Sąd Najwyższy przypomina, że aktualnie obowiązujący art. 136 ustawy w FUS jest w stosunku do prawa spadkowego przepisem szczególnym, a więc wyklucza możliwość stosowania tego prawa. Prawo do świadczeń z zakresu ubezpieczenia (zabezpieczenia) spo-łecznego jest prawem osobistym, nie wchodzącym w skład masy spadkowej. Rosz-czenie o świadczenie przysługujące z tego tytułu wygasa wraz ze śmiercią upraw-nionego. Stanowisko Sądu Okręgowego, że w sprawie odpowiednie zastosowanie ma, stosownie do art. 58 ustawy wypadkowej - art. 136 ustawy o FUS jest nietrafne. Podkreślić należy, że przepis ten w ust. 2 (pominiętym w rozważaniach zaskarżone-go wyroku) jednoznacznie stanowi, że osoby wymienione w ust. 1 (czyli następcy prawni) mają prawo do udziału w dalszym prowadzeniu postępowania o świadczenia, nieukończonego wskutek śmierci osoby, która o te świadczenia wystąpiła." Jest to wyraźne i jednoznaczne zakreślenie granic następstwa prawnego. Przepis ten po-zwalający na realizację w tych granicach prawa osobistego, wygasłego ze śmiercią uprawnionego, jest przepisem szczególnym, którego wykładnia rozszerzająca jest niedopuszczalna. Odnosząc przedstawione powyżej rozważania do sytuacji będącej przedmio-tem analizy Sądu Okręgowego, który wydał zaskarżony kasacją wyrok, trzeba pod-kreślić, że art. 136 ustawy o FUS miał zastosowanie jedynie przy rozpoznawaniu sprawy, jaka zakończyła się wydaniem wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 6 17 listopada 2000 r. [...], gdyż tamto postępowanie zostało zainicjowane wnioskiem zmarłego Zygmunta C. W sytuacji zaś, złożenia wniosku do organu rentowego przez członków rodziny zmarłego, dyspozycja art. 136 ustawy o FUS nie może i nie mogła znaleźć zastosowania, zatem powołanie się przez Sąd Okręgowy na ten przepis w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku było ewidentnie błędne. Błędny też jest zaprezentowany w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku pogląd Sądu, że dostosowanie art. 136 ustawy o FUS „do szczególnej sytuacji prawnej wy-nikającej z treści art. 47 ustawy z dnia 30 października 2002 r. (...) pozwala na stwierdzenie, że Zygmunt C., który uległ wypadkowi przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej (...) w okresie objętym ustawą, w chwili swojej śmierci w dniu 7 grudnia 2000 r. miał prawo do jednorazowego odszkodowania." Przede wszystkim, błędny dlatego, że art. 136 ustawy o FUS - w tej sprawie - nie ma zasto-sowania do wnioskodawców, a ponadto, że skoro Zygmunt C. zmarł przed wejściem w życie ustawy wypadkowej, to nie mógł on „nabyć prawa" w niej przewidzianego. Retroaktywność art. 47, na który powołał się Sąd w zaskarżonym wyroku, polega wyłącznie na tym, że przepisy ustawy stosuje się do „wniosków o jednorazowe od-szkodowanie z tytułu wypadku (...), który nastąpił po dniu 31 grudnia 1998 r. a przed dniem wejścia w życie ustawy." Oznacza to, że przepis ten działa wstecz w tym zna-czeniu, że hipotezą tej normy prawnej są objęte zdarzenia faktyczne, jakie nastąpiły we wskazanym przedziale czasowym, natomiast nie oznacza „retroaktywności po-wstania prawa". Nie znajduje oparcia ani w doktrynie, ani w orzecznictwie pogląd, że zmiana stanu prawnego powoduje restytucję praw, które wygasły ze śmiercią osoby, która nabyłaby to prawo, gdyby żyła. Drugi z podniesionych w kasacji zarzutów, zarzut naruszenia art. 47 ust. 1 ustawy wypadkowej, także jest usprawiedliwiony mimo wadliwego postawienia go „w związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5" tej ustawy. Sąd Najwyższy jako nietrafny ocenia też przedstawiony przez Sąd Okręgowy pogląd, że ponieważ przepis art. 47 ustawy wy-padkowej „nie zawęża kręgu osób uprawnionych do występowania z wnioskiem o jednorazowe odszkodowanie", to następcy prawni w zmienionym stanie prawnym mają własne prawo, na podstawie art. 136 ustawy o FUS, do wystąpienia po śmierci ubezpieczonego z ponownym wnioskiem o przyznanie świadczenia. Ustawodawca nie miał potrzeby wymieniania w art. 47 ustawy wypadkowej „kręgu osób uprawnio-nych do występowania z wnioskiem". Skoro bowiem ustawa wypadkowa nie określa zasad wszczęcia postępowania o świadczenia w niej przewidziane, to na podstawie 7 jej art. 58 odpowiednie zastosowanie ma art. 116 ustawy o FUS, stanowiący, że postępowanie w sprawach o świadczenia wszczyna się na podstawie wniosku zain-teresowanego „chyba, że ustawa stanowi inaczej". Ponieważ, ustawa wypadkowa nie stanowi inaczej, zainteresowanym, uprawnionym do złożenia wniosku o jednorazowe odszkodowanie z tytułu uszczerbku na zdrowiu doznanego w wyniku wypadku przy pracy jest - stosownie do art. 11 ustawy wypadkowej - tylko ta osoba, która doznała tego uszczerbku. Członkom rodziny osoby, która uległa wypadkowi przy pracy przy-sługują natomiast inne świadczenia na warunkach określonych w tejże ustawie. Należy też podkreślić, że w poprzednim stanie prawnym, obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r., ustawodawca nie przewidział możliwości wypłaty jednora-zowego odszkodowania za uszczerbek na zdrowiu, powstały na skutek wypadku przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej. Możliwość ta została wprowadzona w nowej ustawie wypadkowej, obowiązującej od dnia 1 stycznia 2003 r. Chcąc zapobiec sytuacji, w której osoby, które doznały uszczerbku przed dniem 1 stycznia 2003 r., byłyby w gorszej sytuacji (pozbawione prawa do odszkodowania), aniżeli osoby poszkodowane na skutek wypadku, powstałego po dniu 1 stycznia 2003 (uprawnione do odszkodowania), ustawodawca nie naruszając zakazu retroak-cji prawa, wprowadził przepis przejściowy art. 47, zgodnie z którym osoby, które w ciągu 4 lat przed dniem wejścia w życie nowych przepisów uległy wypadkowi przy pozarolniczej działalności gospodarczej, mogły złożyć w terminie sześciomiesięcz-nym, począwszy od 1 stycznia 2003 r., wniosek o wypłatę odszkodowania z tego ty-tułu. Ponieważ wprowadzenie tego typu regulacji było wyjątkiem od generalnej zasa-dy niedziałania prawa wstecz, stosowanie rozszerzającej wykładni przepisu art. 47 ustawy wypadkowej jest niedopuszczalne i jest oczywiste, że z wnioskiem, przewi-dzianym w tym przepisie mogła wystąpić tylko i wyłącznie osoba, która uległa wy-padkowi, a nie członkowie jej rodziny. Członkowie rodziny mogliby wystąpić z takimi wnioskami jedynie wówczas, gdyby przewidywał taką ewentualność konkretny prze-pis ustawy wypadkowej. Skoro zatem Zygmunt C. nie żył w okresie między 1 stycznia 2003 r., a 30 czerwca 2003 r., nie mógł wystąpić do organu rentowego z wnioskiem o ewentualne przyznanie mu prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku zaistnia-łego przy pracy pozarolniczej, a tym samym nie powstało jego prawo do świadczenia przewidzianego w powołanym powyżej przepisie przejściowym ustawy wypadkowej. W związku z powyższym, zgodzić się należy ze skarżącym, iż Sąd Okręgowy doko- 8 nał błędnej wykładni przepisu art. 47 ustawy wypadkowej, czym spowodował niewła-ściwe jego zastosowanie w rozpoznawaniu przedmiotowej sprawy. Chybiony natomiast jest zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy wy-padkowej. Przepis art. 6 określa jej zakres przedmiotowy wymieniając świadczenia przysługujące na jej podstawie, natomiast prawo podmiotowe do jednorazowego od-szkodowania, które było przedmiotem sporu, a więc i zaskarżenia kasacyjnego, wyni-ka dla ubezpieczonego z art. 11, a dla członków jego rodziny z art. 13 tej ustawy. Wadliwość tego zarzutu nie ma jednak istotnego znaczenia dla oceny zasadności kasacji nie tylko dlatego, że pozostałe jej zarzuty są usprawiedliwione lecz i dlatego, że zaskarżony wyrok oczywiście narusza prawo. Mając powyższe na uwadze, wobec usprawiedliwienia przytoczonej podstawy kasacyjnej, na podstawie art. 39315 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wy-roku. ========================================