II KK 26/21

Sygn. akt II KK 26/21 POSTANOWIENIE Dnia 13 maja 2021 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Andrzej Stępka po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2021 r. na posiedzeniu bez udziału stron sprawy D. R. skazanej z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. i innych, z powodu kasacji wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w (...) z dnia 6 sierpnia 2020 r., sygn. akt II AKa (...), zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w W. z dnia 23 maja 2019 r., sygn. akt XVIII K (...), na podstawie art. 530 § 2 k.p.k. w zw. z art. 531 § 1 k.p.k. i art. 523 § 3 k.p.k. w zw. z art. 429 in fine k.p.k., p o s t a n o w i ł I. pozostawić bez rozpoznania kasację obrońcy skazanej; II. obciążyć skazaną kosztami sądowymi za postępowanie kasacyjne. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 23 maja 2019 r., wydanym w sprawie o sygn. akt XVIII K (...), Sąd Okręgowy w W. skazał oskarżoną D. R. za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k. - i za to skazał ją na karę roku pozbawienia wolności, przy czym na podstawie art. 33 § 2 k.k. wymierzył jej karę grzywny w ilości 100 stawek dziennych, przyjmując wysokość jednej stawki na kwotę 100 zł. Na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k. i art. 70 § 1 pkt 1 k.k. wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności warunkowo zawiesił na okres 3 lat tytułem próby. 2 Po rozpatrzeniu apelacji wniesionej przez obrońcę oskarżonej Sąd Apelacyjny w (...) wyrokiem z dnia 6 sierpnia 2020 r., sygn. akt II AKa (...), zmienił zaskarżony wyrok Sądu I instancji w następujący sposób: - co do dwóch faktur ustalił prawidłowe kwoty VAT, niższe od przyjętych przez Sąd Okręgowy, zaś odnośnie do jednej faktury przyjął jej prawidłowe oznaczenie, nadto z opisu czynu wyeliminował jedną fakturę i ustalił łączną wartość uzyskanego bezpodstawnie zwrotu VAT; - w pozostałej części utrzymał w mocy zaskarżony wyrok. Kasację od wyroku Sądu odwoławczego wniósł na podstawie art. 427 § 2 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k. w zw. z art. 523 § 1 in principio k.p.k. w zw. z art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k. obrońca skazanej, który zarzucił: 1/ rażące naruszenie art. 433 § 2 k.p.k. w z art. 457 § 3 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. poprzez całkowicie błędne rozważenie zarzutu apelacji w zakresie, w jakim Sąd Okręgowy w W. po zamknięciu przewodu sądowego w sprawie, bez żadnej w tym zakresie informacji - a więc z rażącym naruszeniem prawa do obrony zarówno w ujęciu materialnym, jak i formalnym - wbrew zarzutowi zawartemu w akcie oskarżenia i uzasadnieniu aktu oskarżenia przyjął, że D. R. dopuściła się zarzuconego czynu „działając wspólnie i w porozumieniu z inną ustaloną osobą", przy czym w niniejszej sprawie jedyną oskarżoną była D. R., natomiast ujawniona dopiero w toku postępowania przed Sądem Okręgowym R. W. (nie będąca w kręgu zainteresowań Prokuratury, nieprzesłuchiwana w śledztwie jako świadek, nieskazana w zakresie przypisanego skazanej czynu, ani nawet nie objęta żadnym postępowaniem przygotowawczym w tym zakresie) zeznała jednoznacznie, że: (i) to ona przedkładała pracownikom Urzędu Skarbowego ujęte w zarzucie sfałszowane faktury VAT; (ii) to ona miała dostęp do rachunku bankowego D. R., zarówno prywatnego, jak i firmowego, i przez nią były wykonywane przelewy z tych rachunków; a niezależnie od zeznań (iii) z informacji przesłanych bezpośrednio z banków i poczynionych na ich podstawie zestawień przelewów na rachunkach bankowych za poszczególne miesiące, za okres objęty aktem oskarżenia z tytułu uzyskanych zwrotów z Urzędu Skarbowego wynika, że każdorazowym końcowym beneficjentem była pomawiająca R. W., w jednym wypadku P. S., nie zaś skazana D. R.. Powyższe prowadzi do wniosku, że ustalenia w sprawie jednoznacznie 3 wskazały na zupełnie odmienny stan niż przyjęty przez Prokuratora, a Sąd Okręgowy poprzez dodanie „działania wspólnie i w porozumieniu z inną ustaloną osobą" całkowicie zmienił wypełnienie treściowe zarzutu postawionego D. R., czym naruszył zasadę skargowości i spowodował wydanie wyroku w sytuacji braku skargi uprawnionego oskarżyciela, co w konsekwencji stanowi uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej wskazanej w art 439 § 1 pkt 9 k.p.k., której błędnie nie zidentyfikował Sąd Apelacyjny; 2/ rażące naruszenie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. poprzez zmianę zaskarżonego apelacją wyroku Sądu Okręgowego w sposób wykraczający poza skargę uprawnionego oskarżyciela i wbrew kierunkowi zaskarżenia wyroku jedynie na korzyść, a to w ten sposób, że w ramach czynu przypisanego skazanej w punkcie pierwszym wyroku odnośnie faktury o nr (...) z dnia 28.02.2013 r. Sąd Apelacyjny ustalił oznaczenie faktury na nr (...) z dnia 31.07.2013 r. i utrzymał błędnie przyjętą przez Prokuratora i Sąd Okręgowy wysokość uzyskanego zwrotu podatku VAT w kwocie 46.000,00 zł, przy czym Prokurator w akcie oskarżenia wyraźnie wskazał, że zarzucana faktura o nr (...) z dnia 28.02.2013 r., której treść wskazuje, że: - faktura ta opiewa na kwotę 3.946,52 zł, podatek VAT wynosi 737,97 zł; - została wystawiona przez I.; - nie jest sfałszowana, o czym świadczą spójne i wiarygodne w tym zakresie zeznania świadka B. S. o wykonaniu na rzecz skazanej remontu lokalu mieszczącego się przy ul. P. lok. 30, co również potwierdziła pomawiająca R. W., podczas przesłuchania na terminie rozprawy w dniu 3 sierpnia 2017 r., a zeznaniom tym Sąd a quo dał w całości wiarę; co stanowi naruszenie zasady skargowości i powoduje wydanie wyroku w sytuacji braku skargi uprawnionego oskarżyciela, a co w konsekwencji stanowi uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej wskazanej w art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. W konkluzji obrońca wniósł o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i uniewinnienie skazanej D. R. od przypisanego jej czynu. W odpowiedzi na kasację obrońcy prokurator Prokuratury Regionalnej w W. wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej, zwracając uwagę na bezzasadność zarzutów z art. 439 § 1 k.p.k. 4 W zaistniałej sytuacji procesowej zaszła potrzeba rozstrzygnięcia z urzędu, czy przedmiotowa kasacja została prawidłowo przyjęta i czy jest prawnie dopuszczalna. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. W pierwszej kolejności należy podnieść, że zgodnie z art. 519 k.p.k., stronie przysługuje kasacja od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie oraz od prawomocnego postanowienia sądu odwoławczego o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego określonego w art. 93a Kodeksu karnego. Jednocześnie przepis art. 523 § 2 k.p.k. określa przedmiotowe ograniczenia i wskazuje kategorie spraw, w których kasacja może być wniesiona przez strony. Stanowi, że kasację na korzyść oskarżonego można wnieść jedynie w razie skazania za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania. A zatem a contrario, dyspozycją tego przepisu nie są objęte przypadki prawomocnego skazania, jeżeli takiemu skazaniu nie towarzyszy jednocześnie prawomocne orzeczenie o wymierzeniu kary bezwzględnej pozbawienia wolności. Jak stanowi art. 523 § 4 pkt 1 i 2 k.p.k., ograniczenie to nie dotyczy kasacji wniesionej z powodu uchybień określonych w art. 439 k.p.k. lub przez tzw. podmiot szczególny wymieniony w art. 521 § 1 i 2 k.p.k. Zgodnie z treścią art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k., podniesienie zarzutu uchybienia określonego w art. 439 § 1 k.p.k. daje podstawę do uznania kasacji za prawnie dopuszczalną i podlegającą rozpoznaniu – jednak jedynie wówczas, gdy wskazywane uchybienie ma rzeczywiście cechę naruszenia przewidzianego w art. 439 k.p.k. Nie można bowiem pod pozorem takiego uchybienia wnosić skargi, dopatrując się naruszenia prawa w oparciu o okoliczności, które nie dają podstaw do przyjęcia jego zaistnienia, w tym po to, aby móc zarzucić także inne naruszenia, o jakich mowa w art. 523 § 1 k.p.k., ale nie ujęte już w katalogu wskazanym w art. 439 § 1 k.p.k. Kasacja, która będąc dla swej dopuszczalności ograniczona prawnie jedynie do określonych naruszeń - jak w wypadku wskazanym w art. 520 § 3 k.p.k. - przywołuje, jako takie naruszenie, okoliczności nie mające nic wspólnego z istotą owego uchybienia, jest kasacją niedopuszczalną. 5 W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że błędne nazwanie przez skarżącego zarzutu kasacyjnego nie może ani zobowiązywać, ani też uprawniać instancji kasacyjnej do badania - pod pozorem rozpoznawania zarzutu dopuszczalnego - zasadności zarzutu w danej sytuacji niedopuszczalnego. Ograniczenie możliwości wnoszenia kasacji do wyroków spełniających określone kryteria, wymienione w art. 523 § 2 k.p.k., oznacza niemożność podnoszenia w niej zarzutu dotyczącego naruszenia art. 439 § 1 k.p.k. wyłącznie pozornie. Uchybienie określone w art. 439 § 1 k.p.k., by mogło stanowić podstawę do rozpoznania kasacji, musi być rzeczywistym uchybieniem, a nie uchybieniem pozornym, tak kwalifikowanym przez stronę, aby ograniczenie to ominąć. Przy badaniu tej kwestii konieczna jest więc kontrola, czy treść postawionego zarzutu odpowiada podniesionemu naruszeniu prawa (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 1 czerwca 2016 r., IV KK 182/16, LEX nr 2142488; z dnia 4 lutego 2014 r., SDI 10/14, Biul.PK 2014, Nr 4, poz. 12-13; z dnia 11 grudnia 2013 r., IV KK 402/13, OSNKW 2014, z. 5, poz. 39; z dnia 17 lutego 2011 r., III KK 441/10, LEX nr 736763; z dnia 13 czerwca 2006 r., III KK 201/06, OSNwSK 2006, poz. 1224; z dnia 6 grudnia 2002 r., IV KK 376/02, OSNKW 2003, z. 1 - 2, poz. 18). W niniejszej sprawie wskazane w kasacji uchybienia w rzeczywistości nie wystąpiły, a zatem nie mogły stanowić bezwzględnej podstawy odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 9 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. Skrótowo rzecz ujmując, przesłanka w postaci braku skargi uprawnionego oskarżyciela wystąpiłaby – przykładowo - jedynie wtedy, gdyby skazanie dotyczyło innej osoby niż D. R., lub innych czynów niż zarzucane jej w akcie oskarżenia. Tymczasem obrońca bezpodstawnie przyjmuje, że opisanie sposobu działania skazanej jako „wspólnie i w porozumieniu z inną ustaloną osobą", czyli przez dodanie tego elementu do sposobu działania oskarżonej w stosunku do treści aktu oskarżenia, oznacza zmianę tożsamości czynu przypisanego w stosunku do zarzucanego. Nie ma potrzeby przytaczania w tym miejscu licznych poglądów doktryny, jak i judykatury dotyczących problematyki tożsamości czynu, która to materia należy do jednych z trudniejszych zagadnień prawa materialnego i procesowego. Wystarczające jest wskazanie kryteriów, jakie Sąd Najwyższy prezentował 6 wielokrotnie dla oceny, czy doszło do naruszenia zasady skargowości przez wyjście poza granice skargi uprawnionego oskarżyciela. Zgodnie z tą zasadą określoną w art. 14 § 1 k.p.k., ramy postępowania jurysdykcyjnego są określone przez zdarzenie historyczne opisane w akcie oskarżenia, a nie przez poszczególne elementy tego opisu. W konsekwencji, sąd nie jest związany ani szczegółowym opisem czynu zawartym w zarzucie aktu oskarżenia, ani kwalifikacją prawną nadaną temu czynowi przez oskarżyciela. Zasada skargowości nie ogranicza sądu w ustaleniach szczegółowych elementów faktycznych zdarzenia opisanego w akcie oskarżenia, ani w prawnej ocenie zarzucanego czynu. Dla przykładu należy podnieść, że nie jest wyjściem poza ramy oskarżenia takie postąpienie, w którym sąd w wyniku przeprowadzonego przewodu sądowego i weryfikacji ujawnionego materiału dowodowego: 1) ustali, że rozpoznawane przez niego zdarzenie miało miejsce w innym czasie, niż to przyjął prokurator w akcie oskarżenia; 2) dokona w wyroku pewnych ustaleń faktycznych odmiennie, niż to zostało przyjęte w akcie oskarżenia, popieranym przez prokuratora; przy czym ustalenia te mogą dotyczyć nie tylko strony przedmiotowej, ale także strony podmiotowej czynu; 3) przyjmie odmienne co do szczegółów, zachowanie się i sposób działania poszczególnych sprawców; 4) powiąże zachowanie oskarżonego zarzucane mu w akcie oskarżenia, z odmiennym skutkiem niż to stwierdza prokurator. Warunkiem wprowadzenia jednej, czy też nawet wszystkich zmian jest jedynie to, aby w realiach dowodowych konkretnej sprawy oczywistym było, iż sąd dokonywał oceny tego samego zachowania oskarżonego, które stanowiło przedmiot oskarżenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 października 2012 r., II KK 9/12, LEX nr 1226693; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2017 r., IV KK 85/17, LEX nr 2427177). W niniejszej sprawie Sąd odwoławczy rzetelnie i przekonująco odniósł się do podobnego zarzutu apelacji obrońcy oskarżonej. Stwierdził w tym zakresie między innymi – „wprowadzenie do opisu czynu przypisanego D. R. elementu odnoszącego się do <<działania wspólnie i w porozumieniu z inną ustaloną osobą>> w niczym nie naruszało tożsamości czynu - a to z tej przyczyny, że powyższe ustalenie dotyczyło 7 sposobu działania oskarżonej. Rozszerzenie zakresu rozpoznawania o nowy element „działania wspólnie i w porozumieniu z inną ustaloną osobą” nie może być traktowane jako przejmowanie uprawnień oskarżycielskich przez sąd, mieści się bowiem w granicach tożsamości czynu i stanowi wyłącznie dopuszczalną, a jednocześnie konieczną modyfikację ram czasownikowych popełnionego przestępstwa. (…) jeśli odpowiedzialność innych osób, z którymi współdziała sprawca nie została ustalona w danym postępowaniu (czy innym prowadzonym odrębnie i zakończonym prawomocnie) - nie jest możliwe rozszerzenie podmiotowe wniesionej skargi wszczynającej postępowanie a tym samym wskazanie tychże (czyli ustalenie ich odpowiedzialności) w wydanym w sprawie wyroku z oznaczeniem ich tożsamości (czyli wskazaniem, że sprawca działał wspólnie i w porozumieniu z konkretnie wskazaną w wyroku z imienia i nazwiska oznaczoną osobą). Stąd właśnie obowiązek takiej redakcji czynu przypisanego w wyroku, by w sytuacji braku prawomocnego rozstrzygnięcia (gdy postępowania toczyły się odrębnie), bądź braku postawienia w stan oskarżenia współsprawcy co do tego samego czynu w danym postępowaniu i ustaleniu jego sprawstwa (i to nawet gdyby w opisie czynu zarzucanego w akcie oskarżenia współsprawca został wskazany) - aby wyeliminowane były jego personalia, a zawarty zapis o „innej ustalonej osobie". Z takimi sytuacjami praktyka sądowa mierzy się notorycznie (…)” [str. 5 uzasadnienia wyroku]. Sąd Najwyższy stwierdza, że z tym stanowiskiem należy zgodzić się w pełni. Nie stanowi również naruszenia art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. dokonana przez Sąd odwoławczy zmiana zaskarżonego wyroku poprzez korektę konkretnie wskazanych faktur błędnie opisanych w zarzucie aktu oskarżenia oraz w wyroku Sądu I instancji (pkt 2 petitum kasacji). Należy zdecydowanie podkreślić, że mimo tej zmiany Sąd Apelacyjny nadal pozostał w granicach czynu zarzucanego – skoro był to ten sam czyn (jako zdarzenie historyczne) i dotyczył tych samych faktur (co wynikało z materiału dowodowego), których dane zostały jedynie błędnie przepisane przez organ procesowy. Sąd odwoławczy dostrzegł ten błąd i na stronach 17 - 18 uzasadnienia swego wyroku stwierdził: „Rację przyznać należy obrońcy, że faktura VAT nr (...) z dnia 28.02.2013 r. została wystawiona przez inny podmiot - tj. I., opiewa na inną kwotę - tj. 3946,52 zł, wskazuje podatek VAT w innej kwocie - tj. 8 77.97 zł. Zeznania świadka B. S. potwierdzają wystawienie 5 faktur VAT za wykonanie na rzecz oskarżonej prac remontowych lokalu przy ul. P. lok.30. Podkreślenia jednak wymaga, że powyższe zdarzenia udokumentowane fakturami pochodzącymi od wystawiającego je B. S., w tym fakturą opiewającą na kwotę 3946,52 zł i VAT 737.97 zł (mimo zbieżności numeru i daty wobec błędnego opisania w akcie oskarżenia i w czynie przypisanym w wyroku fikcyjnej faktury której wystawcą miał być P. S.) - nie są przedmiotem zarzutu stawianego oskarżonej. Sąd meriti poczynił w sprawie ustalenia dotyczące faktury wskazanej w punkcie 1) - niemniej powielił za aktem oskarżenia błędne jej oznaczenie co do numeru i daty wystawienia (vide str. 18-19 oraz k.36). W tym stanie rzeczy uprawnione było dokonanie przez Sąd Apelacyjny zmiany opisu czynu przypisanego oskarżonej w wyroku poprzez prawidłowe opisanie faktury będącej przedmiotem przestępstwa, tj. wskazanie prawidłowego jej oznaczenia, tj. nr (...) z dnia 31.07.2012 r. Podkreślenia wymaga, że powyższa sfałszowana faktura była przedłożona pracownikom Urzędu Skarbowego, zakwestionowana w toku postępowania przygotowawczego i załączona do akt postępowania (k.921), o jej fikcyjności świadczą zeznania P. S. oraz R. W.. W świetle zgromadzonych w sprawie dowodów brak jest podstaw do uznania, by doszło do błędnego ustalenia wysokości uzyskanego podatku VAT w kwocie zawyżonej o 46.000 zł - co postulował skarżący obrońca”. Stanowisko Sądu odwoławczego również w tej części jest logiczne i przekonujące. Sąd Najwyższy stwierdza, że skoro oczywiste jest, iż zarzuty podniesione w sprawie nie dotyczą uchybień, o których mowa w art. 439 § 1 k.p.k., to nie jest możliwe dalsze rozpoznawanie argumentów przedstawionych na ich uzasadnienie, bowiem oznaczałoby to ominięcie treści art. 523 § 2 k.p.k. w zw. z art. 523 § 4 pkt 1 k.p.k., które zobowiązują sąd kasacyjny do rozpoznania kasacji jedynie w granicach zarzutu z art. 439 § 1 k.p.k. Te zaś bezwzględne podstawy odwoławcze nie wystąpiły. Analiza treści kasacji wskazuje więc, że zarzut naruszenia art. 439 § 1 k.p.k. został tylko formalnie wskazany, w celu ominięcia ograniczenia ustawowego. W rezultacie, w przedmiotowej sprawie kasacja obrońcy skazanej D. R. została wadliwie przyjęta, pomimo tego, że była niedopuszczalna z mocy ustawy. 9 Należało zatem rozstrzygnąć w trybie art. 530 § 2 k.p.k. w zw. z art. 531 § 1 k.p.k. i art. 523 § 3 k.p.k. w zw. z art. 429 in fine k.p.k. o jej pozostawieniu bez rozpoznania. O kosztach sądowych postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 637 § 1 k.p.k. w zw. z art. 637a k.p.k., obciążając tymi kosztami skazaną.