III CZP 70/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz. Sędziowie SN: T. Bukowski, J. Niejadlik (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leopolda K., przeciwko Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w L. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krośnie postanowieniem z dnia 25 września 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy podlegają zwrotowi na rzecz właścicieli lokali opłaty z tytułu kosztów eksploatacyjnych oraz remontów naliczone w oparciu o pozbawiony z dniem 17 marca 1987 r. z mocy prawnej przepis § 30 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1987 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń w tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (Dz. U. Nr 47, poz. 239)?"podjął następującą uchwałę:Opłaty z tytułu kosztów eksploatacji oraz remontów domów wielomieszkaniowych zarządzanych przez państwowe jednostki organizacyjne, pobrane - na mocy § 30 ust. 1 pkt 1 i § 31 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (Dz. U. Nr 47, poz. 239; zm.: Dz. U. z 1986 r. Nr 3, poz. 17) - od właścicieli w tych domach za czas od dnia 1 stycznia 1986 r. do dnia 17 marca 1987 r., podlegają zwrotowi na ich rzecz stosownie do przepisów o nienależnym świadczeniu (art. 410-411 k.c.); zwrotu opłat zasądzonych prawomocnym orzeczeniem sądowym można dochodzić w trybie określonym w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 22, poz. 98).Uzasadnienie faktycznePowód jest właścicielem lokalu w domu wielomieszkaniowym zarządzanym przez Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w L. Pozwane przedsiębiorstwo pobrało od niego - za okres od 1 stycznia 1986 r. do 17 grudnia 1987 r. - kwotę 4.628 zł z tytułu kosztów eksploatacji oraz remontów bieżących i kapitalnych tego domu. Jako podstawę prawną wymiaru tej opłaty wskazało ono § 30 ust. 1 pkt 1 i § 31 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (Dz. U. Nr 47, poz. 239; z 1986 r. Nr 3, poz. 17). W orzeczeniu z dnia 5 listopada 1986 r. jednak Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepisy te są niezgodne z art. 67 ust. 2 Konstytucji PRL oraz z - powołanym w części wstępnej rozporządzenia - art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99). Powołując się na to, że - w każdym razie - do dnia 17 marca 1987 r. § 30 ust. 1 pkt 1 i § 31 rozporządzenia były przepisami obowiązującego prawa Sąd Rejonowy w Łasku oddalił powództwo o zwrot kwoty 4.628 zł. Przy rozpoznawaniu rewizji, w której powód - wyrażając w tej kwestii odmienny pogląd - wnosił o zmianę tego wyroku i o uwzględnienie powództwa powstało dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienie prawne sformułowane na wstępie uchwały.Przytoczone dane ujawniają, że Rady Ministrów nie dokonała - w terminie 3 miesięcy od przekazania jej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego - zmiany ani też nie uchyliła § 30 ust. 1 pkt 1 i § 31 powołanego rozporządzenia, uznanych za niezgodne z normami prawnymi wyższego rzędu. Niewykonanie orzeczenia w terminie określonym w art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 22, poz. 98) powoduje zaś ten skutek, że - jak to stanowi ust. 1 art. 9 - z upływem tego terminu akt prawny przestaje w zdyskwalifikowanej części obowiązywać z mocy samego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Zewnętrzny wyraz dał temu prezes Trybunału obwieszczając w Dzienniku Ustaw z 1987 r. Nr 9, poz. 58, że z upływem dnia 17 marca 1987 r. § 30 ust. 1 pkt 1 i § 31 rozporządzenia utraciły moc obowiązującą.To wskazuje, że od dnia 17 marca 1987 r. żaden organ powołany do stosowania prawa nie może ich stosować, jak też, że wtórni adresaci (właściciele lokali) uzyskali potwierdzenie, iż nie mają powinności podporządkowania się dyspozycjom zawartym w tych normach. Utrata - dopiero z dniem 17 marca 1987 r. - przez § 30 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia mocy obowiązującej nie jest jednak jednoznaczna z uznaniem, że do tego dnia - od 1 stycznia 1986 r. (wejścia ich w życie) - usprawiedliwiał on pobieranie podwyższonych opłat z tytułu kosztów eksploatacji i remontów od właścicieli lokali w domach wielomieszkaniowych. Wnioskowaniu z przeciwieństwa uregulowania zawartego w ust. 1 i 3 art. 9 ustawy (arg. a contrario) i uznaniu, że ten czas opłaty były - jak to sugeruje również Sąd Wojewódzki - "legalnie pobierane" przez państwowe jednostki organizacyjne sprawujące zarząd nad takimi domami, sprzeciwia się bowiem zarówno sposób orzekania przez Trybunał Konstytucyjny, jak i brzmienie art. 28 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym. Trybunał Konstytucyjny w swoich orzeczeniach stwierdza niezgodność aktu prawnego z Konstytucją lub aktem ustawodawczym, albo - gdy uznaje zakwestionowany akt za legalny - odmawia takiego stwierdzenia (art. 6 ust. 1, art. 7 ust. 1 powołanej ustawy). Pozbawienie, w wykonaniu orzeczenia Trybunału, aktu prawnego mocy obowiązującej z upływem dnia określonego w ust. 1 art. 9 ustawy, nie oznacza zatem, że po ten dzień - skoro był formalnie ogłoszony - zdyskwalifikowany akt należy traktować na równi z innymi przepisami obowiązującego prawa. Stwierdzenie niezgodności musiało tu bowiem poprzedzić ustalenie, że wskazany w nim podstawowy akt był od początku sprzeczny z normami prawnymi wyższego rzędu. Z wadliwego aktu prawnego nie wypływa zaś - w każdym razie dla jego wtórnych adresów (stron) - powinność zachowywania się w sposób zgodny z zawartymi w nim nakazami. Wykładnia tych przepisów więc prowadzi do wniosku, że ściągając - w okresie od dnia 1 stycznia 1986 r. do dnia 17 marca 1987 r. - podwyższoną opłatę z tytułu kosztów eksploatacji i remontów pobierali zarządcy nienależne świadczenia od właścicieli lokali w domach wielomieszkaniowych.Pogląd ten znajduje potwierdzenie w art. 28 ustawy, regulującym skutki zastosowania przez organy orzekające przepisu prawnego, uznanego następnie za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny. Ustęp 1 tego artykułu bowiem stanowi, że postępowanie sądowe (arbitrażowe) zakończone prawomocnym orzeczeniem, wydanym z zastosowaniem przepisu prawnego, który w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, jako sprzeczny z Konstytucją lub aktem ustawodawczym, został zmieniony lub uchylony w części lub w całości, może być - w terminie nie oznaczonym -- wznowione w trybie i na zasadach określonych w przepisach o postępowaniu sądowym (arbitrażowym). Uchylenie prowadzi do utraty mocy obowiązującej danego przepisu; uregulowanie więc zawarte w ust. 1 art. 28 obejmuje również sytuację, o której mowa w ust. 1 art. 9 tej ustawy. W wyniku wznowienia postępowania może zaś dojść do wydania orzeczenia nakazującego zarządcy domu wielomieszkaniowego, żeby zwrócił właścicielowi lokalu w takim domu opłaty ściągnięte od niego nienależnie (art. 410 k.c.) za okres do 17 marca 1987 r. (art. 412 § 2, art. 415 k.c.). W gorszej sytuacji nie można stawiać właściciela lokalu, który - przekonany o legalności § 30 ust. 1 pkt 1 i § 31 omawianego rozporządzenia - dobrowolnie do 17 marca 1987 r. odprowadzał opłaty z tytułu kosztów eksploatacyjnych i remontów na rzecz państwowej jednostki organizacyjnej sprawującej zarząd domu wielomieszkaniowego. Może więc on odrębnym pozwem dochodzić od zarządcy zwrotu tych opłat na podstawie przepisów regulujących zwrot nienależnego świadczenia (art. 410-411 k.c.).Mając na uwadze powyższe przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji uchwały (art. 391 § 1 k.p.c.).