I CSK 331/08

Sygn. akt I CSK 331/08 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 5 lutego 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący) SSN Barbara Myszka SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca) Protokolant Ewa Krentzel w sprawie z powództwa B. U. G. przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Finansów o zapłatę, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 lutego 2009 r., skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w […] z dnia 5 marca 2008 r., oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powódki kosztami postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 marca 2008 r. oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 18 grudnia 2006 r., oddalającego powództwo o zapłatę kwoty 7 423 339,46 zł, dochodzonej na podstawie art. 354 § 1, art. 471 i 417 k.c. w związku z niewykupieniem obligacji skarbowych emitowanych w okresie międzywojennym. Z ustaleń stanowiących podstawę obu wyroków wynika, że powódka jest właścicielką obligacji 4% pożyczki państwowej o łącznej nominalnej wartości 71 250 zł oraz obligacji 4 ½% pożyczki państwowej o łącznej wartości nominalnej 18 300 zł. Obligacje 4% pożyczki zostały wyemitowane w dniu 15 maja 1936 r. na mocy dekretu Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 14 stycznia 1936 r. o konwersji państwowych pożyczek wewnętrznych (Dz. U. nr 3, poz. 10) oraz rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 17 lutego 1936 r. o wypuszczeniu 4% pożyczki konsolidacyjnej i warunkach konwersji państwowych pożyczek wewnętrznych (Dz. U. nr 12, poz. 114). Podlegały one umorzeniu w drodze losowania w terminie do dnia 15 maja 1982 r. Ich wykup miał następować w złotych polskich według równowartości 900/5332 grama czystego złota za jednego złotego z nadpłatą w wysokości 20% wartości nominalnej w ciągu pierwszych 10 lat okresu umorzenia i 15% w ciągu następnych lat okresu umorzenia. Obligacje 4 ½% pożyczki zostały wyemitowane na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 1937 r. o konwersji i zamianie papierów emisyjnych państwowych, samorządowych i gwarantowanych przez Skarb Państwa, wypuszczonych w walutach obcych (Dz. U. nr 28, poz. 207) i na podstawie rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 15 maja 1937 r. o warunkach konwersji i zamiany papierów emisyjnych państwowych i samorządowych wypuszczonych w walutach obcych, oraz o wypuszczeniu 4 ½% wewnętrznej pożyczki państwowej (Dz. U. nr 37, poz. 248). Ich umorzenie miało następować do dnia 1 lutego 1958 r. w drodze losowania lub skupu z wolnej ręki. Do czasu wylosowania przynosiły one odsetki, 4 ½% w stosunku rocznym, płatne za zwrotem kuponów odsetkowych. 3 Obligacje będące własnością powódki, podarowane jej przez ojca w 1947 r., nie zostały wylosowane do umorzenia, ani wykupione przez Skarb Państwa. Losowania przewidziane w warunkach emisji obligacji nie odbywały się ani podczas drugiej wojny światowej, ani po jej zakończeniu. Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego o zasadności podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia roszczenia o wykup obligacji, jak też roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym strony pozwanej. Poza tym uznał – powołując się m.in. na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2005 r., III CZP 82/05 (OSNC 2006, nr 9, poz. 148), że w sprawie nie było podstaw do przyjęcia odpowiedzialności deliktowej strony pozwanej. Samo niewykonanie zobowiązania nie może stanowić czynu niedozwolonego, a bezczynność legislacyjna przed wejściem w życie obowiązującej obecnie Konstytucji nie uzasadniała odpowiedzialności deliktowej państwa. Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego powódka jako podstawy kasacyjne przytoczyła: - naruszenie art. 277 pkt 4 kodeksu zobowiązań, art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. – przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. nr 34, poz. 311) w związku z art. XXXV p.w.k.c. oraz art. 121 pkt 4 k.c. przez przyjęcie, że uwarunkowania polityczne lat 1944-1989 nie stanowiły siły wyższej, powodującej zawieszenie biegu przedawnienia; - naruszenie art. 5 k.c. przez przyjęcie, że zgłoszenie zarzutu przedawnienia przez stronę pozwaną nie stanowiło nadużycia prawa podmiotowego; - naruszenie art. 316 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie wszystkich zarzutów apelacji; - naruszenie art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 21 oraz art. 2 Konstytucji przez uchybienie zasadzie ochrony prawa własności i praw majątkowych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W skardze kasacyjnej trafnie podniesiono, że obligacje skarbowe wyemitowane przed wybuchem drugiej wojny światowej utraciły w wyniku regulacji dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. nr 45, poz. 332 ze zm.) oraz regulacji ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego (Dz. U. nr 4 50, poz. 459 ze zm.) realną wartość ekonomiczną. Według art. 15 dekretu, mającego z mocy art. 17 zastosowanie także do zobowiązań Skarbu Państwa, wysokość należności wynikającej z obligacji ulegała zmianie: wyznaczały ją przepisy art. 6, 7 i 8 dekretu. Oznaczało to w szczególności, że obligacje opiewające na złote będące w obiegu w chwili emisji obligacji wyrażały, zgodnie z art. 6 ust. 1 w związku z art. 4 dekretu, należność w złotych będących w obiegu w chwili wejścia w życie dekretu; podobnie w przypadku obligacji opiewających na złote w złocie jeden złoty w złocie równał się, zgodnie z art. 6 ust. 2 w związku z art. 4 dekretu, jednemu złotemu mającemu obieg w chwili wejścia w życie dekretu. Z kolei na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy o zmianie systemu pieniężnego wszelkie zobowiązania pieniężne opiewające na złote dotychczasowe uległy przeliczeniu z dniem 30 października 1950 r. na nowe złote według stosunku: 100 złotych dotychczasowych – 1 jeden nowy złoty (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 2009 r., I CSK 482/08, niepubl.); tylko wyjątkowo stosowany był przelicznik: 100 złotych dotychczasowych – 3 złote nowe (por. art. 8 ust. 3 ustawy oraz wydane na jego podstawie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 października 1950 r. w sprawie określenia stosunku przeliczenia niektórych zobowiązań (Dz. U. nr 50, poz. 461). Kolejne przeliczenie - już jednak wyłącznie o charakterze „technicznym”, tj. bez przyświecającego mu zamiaru obniżenia wartości zobowiązań pieniężnych - nastąpiło na podstawie ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o denominacji złotego (Dz. U. nr 84, poz. 386 ze zm.). Przedstawiona, daleko idąca ingerencja w zobowiązania pieniężne, także właścicieli obligacji, dokonana na podstawie wskazanych przepisów dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego, ma zasadniczy wpływ na ocenę przytoczonych podstaw kasacyjnych. Gdyby powódka z upływem 1 lutego 1958 r. – tj. z upływem dnia zamykającego okres, w którym miało nastąpić umorzenie obligacji 4 ½% pożyczki, będącego zarazem dniem, od którego w okolicznościach sprawy należało liczyć, jak trafnie przyjęły sądy orzekające w sprawie (por. także uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 2000 r., III CZP 37/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 56), bieg dziesięcioletniego terminu przedawnienia roszczeń wynikających z tych obligacji (zob. art. 105 przepisów ogólnych prawa cywilnego w związku z art. III i XIX ustawy 5 z dnia 18 lipca 1950 r. – przepisy wprowadzające przepisy ogólne prawa cywilnego, Dz. U. nr 34, poz. 312, oraz w związku z art. XXXV pkt 2 p.w.k.c. i art. 108 przepisów ogólnych prawa cywilnego) – zażądała zapłaty kwot wynikających z obligacji po przeliczeniu zgodnie z przepisami powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego, kwoty te mogłyby zapewne być dochodzone bez żadnych przeszkód. Podobnie gdyby powódka z upływem 15 maja 1982 r. – będącego ostatnim dniem okresu, w którym miało nastąpić umorzenie obligacji 4 % pożyczki, i zarazem dniem, od którego w okolicznościach sprawy należało liczyć, jak zasadnie przyjęły sądy orzekające w sprawie, bieg dziesięcioletniego terminu przedawnienia roszczeń wynikających z tych obligacji (art. 118 k.c. w związku z art. III przepisów wprowadzających przepisy ogólne prawa cywilnego i art. 120 k.c.) – zażądała zapłaty kwot wynikających z obligacji po przeliczeniu zgodnie z przepisami powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego, również te kwoty mogłyby zapewne być dochodzone bez żadnych przeszkód. Zwrócono by co najwyżej uwagę na osobliwość takiego żądania związaną z nieracjonalnością domagania się zapłaty sumy pieniężnej pozbawionej realnej wartości. Jeżeliby zatem przy ocenie zarzutów skargi kasacyjnej podnoszących niemożność dochodzenia przez powódkę roszczeń wynikających z obligacji w okresie biegu przedawnienia tych roszczeń uwzględniać treść nadaną tym roszczeniom przez przepisy powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego, zarzuty te należałoby uznać za nieuzasadnione. Powódka podnosząc wspomniane zarzuty pomija jednak treść nadaną rozpatrywanym obligacjom przez przepisy powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego. Uznając, że przepisy te były niezgodne z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 21 oraz art. 2 Konstytucji, uważa, iż nie mogły one kształtować roszczeń pieniężnych wnikających z obligacji, i zarazem podkreśla, że w okresie biegu przedawnienia tych roszczeń nie mogła ich dochodzić w kształcie wolnym od wpływu tych przepisów. Przy tym założeniu wspomniane zarzuty należałoby uznać za zdecydowanie uzasadnione. Nie wdając się w szczegółowe rozważania, wystarczy wskazać, że fundamentalnym założeniem biegu wszelkich terminów, których upływ ogranicza wykonywanie prawa lub powoduje utratę prawa, jest możność dochodzenia prawa podczas biegu terminu 6 przez osobę uprawnioną przy zastosowaniu środków przymusu państwowego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 31 stycznia 2002 r., III CZP 72/01, OSNC 2002, nr 9, poz. 107, z dnia 9 maja 2003 r., V CK 24/03, LEX nr 157310, z dnia 16 stycznia 2004 r., III CZP 101/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 58, z dnia 13 października 2005 r., I CK 162/05, OSP 2006, z 9, poz. 107, oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 października 2003 r., P 3/03, OTK-A 2003, nr 8, poz. 82), a nie ulega wątpliwości, że w okresach, na które, według sądów orzekających w sprawie, przypadał bieg terminów przedawnienia roszczeń wynikających z rozpatrywanych obligacji, roszczeń tych w kształcie wolnym od wpływu przepisów powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego nie można było dochodzić na drodze sądowej. Założenie przyświecające zarzutom powódki nie ma jednak uzasadnionych podstaw. Kompetencję do kontroli zgodności z Konstytucją norm zawartych w aktach o mocy ustawy zarówno wydanych po, jak i przed wejściem w życie Konstytucji, ma – zgodnie z art. 188 w związku z art. 7 Konstytucji – jedynie Trybunał Konstytucyjny (zob. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 16 kwietnia 2004 r., I CK 291/03, OSNC 2005, nr 5, poz. 71,oraz z dnia 8 stycznia 2009 r., I CSK 482/08). O ocenę zgodność art. 6, 7 i 8, jak też art. 5 i 11 powoływanego dekretu, oraz art. 8, a także 6, ustawy o zmianie systemu pieniężnego z art. 2, 21 i 64 ust. 1 i 2 Konstytucji zwrócili się do Trybunału Konstytucyjnego właściciele przedwojennych obligacji w skargach konstytucyjnych, na skutek których zapadł wyrok z dnia 24 kwietnia 2007 r. w sprawie o sygnaturze SK 49/05 (OTK-A 2007, nr 4, poz. 39). W sprawie tej w zakresie dotyczącym zgodności wymienionych przepisów dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego z wskazanymi normami Konstytucji Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie na podstawie art. 39 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. nr 102, poz. 643 ze zm.) ze względu na niedopuszczalność orzekania. Umarzając postępowanie w tym zakresie Trybunał Konstytucyjny przyjął, nawiązując do koncepcji znajdującej wyraz w wielu innych jego orzeczeniach, że kwestionowane przepisy nie spełniają warunku uzależniającego kognicję Trybunału od obowiązywania kontrolowanego aktu normatywnego w chwili dokonywania kontroli, gdyż ich moc obowiązująca 7 wyczerpała się wraz z jednorazowym uregulowaniem oznaczonych stosunków prawnych (por. postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 listopada 2008 r., P 5/07, OTK-A 2008, nr 9, poz. 163, oraz powołane w nim orzeczenia); stało się to przy tym na długo przed wejściem w życie Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny nie znalazł zarazem, mimo bardzo krytycznej oceny wspomnianych przepisów, zwłaszcza rozwiązań zawartych w art. 5-8 i 11 dekretu, podstaw do merytorycznej ich kontroli w drodze wyjątku przewidzianego w art. 39 ust. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym; dozwala on na wydanie przez Trybunał Konstytucyjny merytorycznego orzeczenia o pozbawionych mocy obowiązującej przepisach ze względu na konieczność ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Odrzucając zastosowanie tego ostatniego przepisu w sprawie zakończonej wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2007 r., SK 49/05, Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że wymienione przepisy dekretu wywołały nieodwracalne skutki prawne i ekonomiczne. Trybunał Konstytucyjny nie dysponuje bowiem środkami pozwalającymi mu tak ukształtować prawa właścicieli przedwojennych obligacji skarbowych, aby z jednej strony, została zapewniona rzeczywista realizacja praw właścicieli obligacji, a z drugiej - możliwość miarkowania należnych im świadczeń ze względu na doniosłe racje społeczno-ekonomiczne. Konsekwencją stanowiska Trybunału Konstytucyjnego jest konieczność stosowania przepisów powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego w sytuacjach objętych hipotezami tych przepisów. Dotyczy to oczywiście także sprawy wytoczonej przez powódkę, jeżeli bowiem norma zawarta w akcie o mocy ustawy nie została wyeliminowana z porządku prawnego na podstawie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, sąd nie może odmówić jej stosowania w sytuacjach objętych jej hipotezą z powołaniem się na jej niezgodność z wzorcami wywiedzionymi z Konstytucji. W związku z tym nie może być uznany za trafny podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 21 oraz art. 2 Konstytucji. Poza tym - jak już była o tym mowa wyżej - przy założeniu oddziaływania przepisów powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego na treść roszczeń wynikających z przedwojennych obligacji skarbowych nie mogą odnieść zamierzonego skutku także wszystkie te zarzuty skarżącej, które 8 powołując się na naruszenie art. 277 pkt 4 kodeksu zobowiązań, art. 109 pkt 4 przepisów ogólnych prawa cywilnego w związku z art. XXXV p.w.k.c. oraz art. 121 pkt 4 k.c. i art. 5 k.c., zmierzają do wykazania niemożności dochodzenia przez skarżącą roszczeń wynikających z obligacji w okresie ustalonego biegu ich przedawnienia. Właściciele przedwojennych obligacji w okresach: 1 lutego 1958 r. – 1 lutego 1968 r. i 15 maja 1982 r. – 15 maja 1992 r., zapewne mogliby dochodzić roszczeń o treści ukształtowanej przez przepisy powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego, a jeżeli takich działań nie podejmowali to – podobnie jak i obecnie – tylko dlatego, że nie miałoby to rzeczywistego znaczenia ze względu na nieposiadanie przez tak ukształtowane roszczenia realnej wartości ekonomicznej. Innymi słowy, przyczyną niedochodzenia roszczeń z przedwojennych obligacji we wskazanych okresach było w istocie „wywłaszczenie” osób uprawnionych z inkorporowanych w nich roszczeń przez przepisy powoływanego dekretu i ustawy o zmianie systemu pieniężnego, który to skutek, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nie może być w żadnym zakresie podważony przez orzeczenie niezgodności tych przepisów z Konstytucją, gdyż nie mogą one podlegać jego kontroli merytorycznej. W tej sytuacji bezprzedmiotowe byłoby również rozpatrywanie zawartego w skardze kasacyjnej twierdzenia o naruszeniu art. 316 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. przez nierozpoznanie wszystkich zarzutów apelacji, gdyż skarżąca ma tu na względzie zarzuty, przy formułowaniu których pominięto zastosowania w sprawie przepisów powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego. Powyższej oceny skargi kasacyjnej powódki nie podważa orzeczenie przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 kwietnia 2007 r., SK 49/05, że art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r., o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. nr 55, poz. 321 – dalej: „ustawa nowelizująca”) w zakresie, w jakim ogranicza dostęp do waloryzacji sądowej na podstawie art. 3581 § 3 k.c. w odniesieniu do zobowiązań pieniężnych powstałych przed dniem 30 października 1950 r., wynikających z obligacji skarbowych, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. 9 Można by przypuszczać, że orzeczona przez Trybunał Konstytucyjny niezgodność art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej z Konstytucją, nie powinna otwierać możliwości sądowej waloryzacji świadczeń pieniężnych w zakresie, w którym ich wartość uległa obniżeniu na skutek ingerencji przepisów powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego. Ponieważ skutki tej ingerencji zostały w omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego uznane za nieodwracalne i tym samym niemożliwe do pominięcia przez sądy w sytuacjach objętych hipotezami wspomnianych przepisów, należałoby konsekwentnie przyjąć, że wskutek utraty mocy obowiązującej art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej sądowa waloryzacja powinna być dopuszczona jedynie w takim zakresie, w jakim wartość świadczenia pieniężnego wynikająca z tych przepisów uległa następnie dodatkowemu obniżeniu wskutek zjawisk inflacyjnych. Przy takiej interpretacji wynikła z wyroku Trybunału Konstytucyjnego zmiana art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej nie miałaby jednak żadnej praktycznej doniosłości. Ale zawarta w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 kwietnia 2007 r., SK 49/05, motywacja niezgodności art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej z Konstytucją wyraźnie sugeruje możliwość waloryzacji świadczeń pieniężnych także z powodu utraty ich wartości wskutek oddziaływania przepisów powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego. Dokonywanie waloryzacji w tym zakresie pozostawałoby jednak, jak już wspomniano, w zdecydowanej sprzeczności z zajętym w omawianym wyroku stanowiskiem o nieodwracalności skutków oddziaływania wspomnianych przepisów, a ta, tkwiąca w tym wyroku sprzeczność, mogłaby być źródłem bardzo poważnych trudności przy rozstrzyganiu przez sądy o waloryzacji świadczeń pieniężnych na żądanie właścicieli przedwojennych obligacji. W pewnym wszelako stopniu sprzeczność tę łagodzi i ogranicza wynikające z niej niekorzystne konsekwencje adresowanie przez Trybunał Konstytucyjny orzeczenia o niezgodności art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej z Konstytucją przede wszystkim do ustawodawcy. Odraczając częściową utratę mocy obowiązującej art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej do dnia 11 maja 2008 r., Trybunał Konstytucyjny zmierzał w pierwszej kolejności do stworzenia ustawodawcy możliwości ustanowienia przepisów normujących we właściwy sposób sytuację prawną właścicieli przedwojennych obligacji skarbowych. 10 Jeszcze silniej Trybunał Konstytucyjny podkreślił, z jednej strony, definitywność skutków wejścia w życie przepisów powoływanego dekretu oraz ustawy o zmianie systemu pieniężnego, a z drugiej to właśnie, że jedynym w zasadzie właściwym sposobom złagodzenia tych skutków i przywrócenia stanu pożądanego z punktu widzenia obecnych standardów konstytucyjnych jest – z czym należy się w pełni zgodzić – odpowiednie ustawodawstwo, w postanowieniu z dnia 6 listopada 2008 r., P 5/07. Bez względu jednak na to, jakie stanowisko zajmie się co do zakresu możliwej waloryzacji sądowej na skutek orzeczenia o częściowej niekonstytucyjności art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej, utrata przez ten przepis mocy obowiązującej w zakresie oznaczonym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 kwietnia 2007 r., SK 49/05, nie dawała podstaw do uznania, choćby częściowo tylko, zasadności rozpatrywanej skargi kasacyjnej. W chwili orzekania przez Sąd Apelacyjny wyrok Trybunału w części dotyczącej art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej nie wywarł jeszcze skutku (w związku z tym por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2008 r., III CZP 151/07, OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 121). Wywołana wyrokiem Trybunału zmiana w stanie prawnym nie podlegała także uwzględnieniu przez Sąd Najwyższy, pomimo iż orzekał on już po wejściu w życie tej zmiany (co do kwestii konieczności uwzględnienia przez Sąd Najwyższy zmian w stanie prawnym wynikających z orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2004 r., III CK 266/02, LEX nr 163999), ponieważ Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w wyniku zaskarżenia kasacyjnego w granicach podstaw kasacyjnych (art. 39813 § 1 k.p.c.), a skarżąca nie zarzuciła naruszenia art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej, ani art. 3581 § 3 k.c. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 39814 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego orzekł zgodnie z art. 102 k.p.c. (eb)