I CR 287/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN M. Sychowicz (sprawozd.).Sędziowie SN: K. Strzępek, A. Wypiórkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 31 marca 1987 r. sprawy z powództwa Janiny P. przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie Płockiemu o należność pieniężną na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Płocku z dnia 29 października 1985 r., sygn. akt I C 129/84,uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Płocku do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach procesu za instancję rewizyjną.Uzasadnienie faktycznePowódka jest właścicielką nieruchomości o powierzchni 42 ha, położonej we wsi K. Decyzją z dnia 13 lipca 1950 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie stwierdziło, że nieruchomość podlega przejęciu przez Państwo na podstawie przepisów o reformie rolnej. Decyzja ta została przez ten sam organ uchylona decyzją z dnia 2 marca 1957 r. Z kolei decyzją z dnia 30 grudnia 1961 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Płocku przejęło nieruchomość na własność Państwa na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71). Decyzja ta utrzymana została w mocy decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie z dnia 31 stycznia 1962 r. Nieważność tej ostatniej decyzji, jako wydanej z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., stwierdził Minister Rolnictwa decyzją z dnia 18 marca 1981 r. Powódka, powołując się na tę decyzję i twierdząc, że od 1950 r. do 11 sierpnia 1981 r. pozbawiona była posiadania nieruchomości, którą władały różne jednostki państwowe i spółdzielcze, na skutek czego poniosła szkodę, zwróciła się do Ministra Rolnictwa o przyznanie jej odszkodowania. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej decyzją z dnia 8 sierpnia 1984 r., wydaną na podstawie art. 160 § 1, 2, 3 i 4 k.p.a., przyznał powódce odszkodowanie w kwocie 121.000 zł, obejmujące wartość dwóch jałówek (80.000 zł), rozebranego budynku (15.000 zł) i wyciętych drzew owocowych (26.100 zł).Powódka, niezadowolona z przyznanego jej odszkodowania, w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie Płockiemu wniosła o zasądzenie na jej rzecz odszkodowania w kwocie 10.000.000 zł.Pozwany nie uznał powództwa.Sąd Wojewódzki w Płocku wyrokiem z dnia 29 października 1985 r. oddalił powództwo. Sąd ten, powołując się na uzasadnienie pozwu, jak i stanowisko wyrażone kilkakrotnie przez powódkę w toku procesu uznał, iż dochodzi ona jedynie naprawienia szkody wyrządzonej jej na skutek wydania przez Prezydium WRN w Warszawie decyzji z dnia 13 lipca 1950 r. Roszczenie to, wobec upływu wszelkich znanych prawu cywilnemu terminów przedawnienia, nie podlega uwzględnieniu. Powódka może natomiast dochodzić odszkodowania za szkodę poniesioną na skutek wydania przez Prezydium WRN w Warszawie decyzji z dnia 31 stycznia 1962 r., ale - stosownie do art. 160 § 1 k.p.a. - tylko za "poniesioną rzeczywistą szkodę". W takim pojęciu szkody nie mieszczą się utracone korzyści na skutek nieuzyskania pożytków z nieruchomości oraz prowadzonego na niej gospodarstwa rolnego, czego właśnie dochodzi powódka. Wreszcie Sąd Wojewódzki podniósł, że roszczenie powódki należałoby ocenić w płaszczyźnie jego zgodności z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.) i wówczas trzeba by odpowiedzieć na pytanie, czy nie jest ona wyrazem nadużycia prawa, skoro powódka wywodzi je z faktu wydania przez Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej decyzji z dnia 18 marca 1981 r., która w ocenie tego Sądu była decyzją wadliwą.W rewizji od wymienionego wyżej wyroku powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego, niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy oraz uchybienia procesowe mające wpływ na wynik sprawy (art. 368 pkt 1, 3 i 5 k.p.c.) i wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie Sąd Wojewódzki uznał, iż roszczenie powódki o naprawienie szkody wyrządzonej na skutek wydania przez Prezydium WRN w Warszawie decyzji z dnia 13 lipca 1950 r. nie podlega uwzględnieniu. Pomijając inne ewentualne przyczyny jego oddalenia, roszczenia tego można bowiem było dochodzić tylko w ciągu roku od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych (Dz. U. Nr 54, poz. 243), tj. w ciągu roku od dnia 28 listopada 1956 r., przy czym możliwe to było tylko co do roszczeń, które w tym dniu nie były przedawnione przy uwzględnieniu trzyletniego terminu przedawnienia. Wynika to z nadal obowiązującego (art. VII przep. wpr. k.c.) art. 6 ust. 1 i 2 wymienionej ustawy.W uzasadnieniu pozwu powódka wskazała rok 1950 jako "moment powstania szkody". W piśmie procesowym z dnia 10 września 1985 r. podała, że "szkoda powstała wskutek decyzji z dnia 13 lipca 1950 r." i że "decyzje wydawane w latach 1957-1961 nie zmieniły nic w sytuacji faktycznej powódki". Na rozprawie w dniu 29 października 1985 r. podniosła zaś, że "skutki z decyzji z 1950 r. rzutowały do roku 1981". Te twierdzenia powódki mogły wskazywać, że dochodzi ona naprawienia szkody wyrządzonej na skutek wydania decyzji z dnia 13 lipca 1950 r., a nie na skutek wydania decyzji z dnia 31 stycznia 1962 r. Jednakże z uwagi na powoływanie się przez powódkę również na tę ostatnio wymienioną decyzję i fakt, że powództwo przez nią wytoczone jest rezultatem - co wyraźnie wynika z pozwu - niezadowolenia powódki z odszkodowania przyznanego jej przez organ administracji państwowej w następstwie stwierdzenia nieważności tejże decyzji, podstawa faktyczna powództwa nie jest w pełni jasna. W tej sytuacji stanowisko wyrażone w zaskarżonym wyroku, iż powództwo nie obejmuje żądania naprawienia szkody wyrządzonej na skutek wydania decyzji z dnia 31 stycznia 1962 r., budzi zasadnicze zastrzeżenia.Stanowisko to nie może zyskać aprobaty także i dlatego, że skarżąca zasadnie zarzuca, iż z naruszeniem art. 224 § 1 k.p.c. rozprawa prowadzona przez Sąd Wojewódzki nie została zamknięta, a wyrok wydany został po przerwie zarządzonej przez Przewodniczącego "celem narady nad sprawą", bez uprzedniego udzielenia głosu stronom. To uchybienie procesowe mogło wpłynąć na wynik sprawy, gdyż jego bezpośrednim następstwem było pozbawienie powódki możliwości sprecyzowania podstawy faktycznej powództwa, z której to możliwości w prawidłowo toczącym się procesie mogłaby ona skorzystać aż do zamknięcia rozprawy, a następstwem dalszym stało się rozstrzygnięcie sprawy bez dokonania pełnej oceny rzeczywistej podstawy faktycznej powództwa.Pozew wniesiony w sprawie nie czyni zadość warunkom przewidzianym w art. 187 § 1 k.p.c. nie tylko dlatego, że powódka nie dość jasno określiła zdarzenie, z zaistnieniem którego wiąże powstanie szkody. Domagając się zasądzenia odszkodowania, powódka powinna wskazać, w czym wyraża się poniesiona przez nią szkoda i w jakiej wysokości żąda odszkodowania. Jeżeli żądanie odszkodowania wiąże się z wyrządzeniem kilku różnych szkód - co zdaje się ma miejsce w sprawie - powódka powinna określić, w jakiej wysokości domaga się odszkodowania za wyrządzenie każdej ze szkód. Od obowiązku tego nie zwalania przepis art. 322 k.p.c., na który powołuje się powódka. Wymieniony przepis adresowany jest bowiem do sądu i gdy sąd uzna m.in. w sprawie o naprawienie szkody, że ścisłe udowodnienie żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, może w wyroku zasądzić odpowiednią sumę według swej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy. Sąd Wojewódzki powinien więc był zobowiązać powódkę do odpowiedniego uściślenia pozwu.We wniosku do Ministra Rolnictwa o przyznanie odszkodowania powódka podała, że poniesioną przez nią szkodę stanowią m.in. "przychody z sądu", "przychody z plantacji wikliny" oraz "przychody z hodowli bydła opasowego" i żądała "odszkodowania za 100.000 m2 ziemi wybranej pod budowę wałów przeciwpowodziowych". W związku z takim stanowiskiem powódki Sąd Wojewódzki wyraził zasadny pogląd, iż przepis art. 160 § 1 k.p.a., stanowiąc odstępstwo od ogólnej reguły zawartej w art. 361 § 2 k.c., przyznaje roszczenie o odszkodowanie tylko w granicach rzeczywistej szkody, a więc straty, jaką poszkodowany poniósł (damnum emergens), a nie zwrotu utraconych korzyści (lucrum cessans). Utratą korzyści jest w szczególności szkoda polegająca na nieuzyskaniu pożytków naturalnych i cywilnych, które rzecz przynosi. Pożytkami naturalnymi rzeczy są zaś jej płody (np. owoce, przychówek zwierząt hodowlanych), jak również inne odłączone od rzeczy części składowe (np. piasek pobrany z nieruchomości), o ile według zasad prawidłowej gospodarki stanowią normalny dochód z rzeczy (art. 53 § 1 k.c.). Nie jest przy tym istotne, czy pobranie pożytków spowodowało zmniejszenie substancji rzeczy. Jeżeli jednak na skutek pobrania pożytków wartość rzeczy ulegnie zmniejszeniu (np. na skutek pobrania piasku zmniejszy się wartość nieruchomości), stanowi to stratę poniesioną przez poszkodowanego. Powódce może więc - w zależności od okoliczności - przysługiwać na podstawie art. 160 § 1 k.p.a. odszkodowanie w związku z wybraniem z jej nieruchomości ziemi pod budowę wałów przeciwpowodziowych.Niewadliwe jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, iż roszczenie o odszkodowanie przewidziane w art. 160 § 1 k.p.a., jako z istoty swej roszczenie prawa cywilnego, podlega ocenie w aspekcie jego zgodności z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Podstawą oceny powinny być okoliczności związane bezpośrednio z dochodzonym roszczeniem, jak i towarzyszące jego dochodzeniu. Ocena ta nie obejmuje jednak badania zgodności z prawem decyzji administracyjnej, której wydanie spowodowało wystąpienie przez poszkodowanego z żądaniem przyznania odszkodowania decyzji stwierdzającej nieważność decyzji wydanej z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a. albo decyzji, w której organ administracji państwowej stwierdził, w myśl art. 158 § 2 k.p.a., że decyzja została wydana z naruszeniem przepisu art. 156 § 1 k.p.a. Sąd powszechny, poza wypadkami wyraźnie przewidzianymi w ustawie, nie jest bowiem powołany do badania zgodności z prawem decyzji administracyjnych. Zakaz ten dotyczy wszelkich sytuacji, w których z oceną zgodności z prawem decyzji administracyjnych wiązałyby się, czy to bezpośrednio, czy też pośrednio, jakiekolwiek konsekwencje natury prawnej.Mając na uwadze przytoczone względy, Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 i art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.Ponownie rozpoznając sprawę, Sąd Wojewódzki przede wszystkim zobowiąże powódkę do określenia podstawy faktycznej powództwa przez jednoznaczne wskazanie zdarzenia, z zaistnieniem którego wiąże powstanie szkody, podania, w czym wyrażają się poszczególne szkody przez nią poniesione, oraz w jakiej wysokości domaga się odszkodowania za wyrządzenie każdej z tych szkód i rozstrzygnie sprawę - w zależności od dokonanych ustaleń - kierując się wyrażoną wyżej oceną prawną.