V KK 248/19

Sygn. akt V KK 248/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 lutego 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący) SSN Piotr Mirek (sprawozdawca) SSN Barbara Skoczkowska Protokolant Marta Brylińska w sprawie J. O. skazanego z art. 178a § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w dniu 18 lutego 2020 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego od wyroku Sądu Okręgowego w Z. z dnia 17 grudnia 2018 r., sygn. akt VII Ka (…) utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Z. z dnia 11 lipca 2018 r., sygn. akt II K (…) 1. na podstawie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy wyrok Sądu Rejonowego w Z. i sprawę przekazuje temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania; 2. zarządza zwrot oskarżonemu uiszczonej opłaty od kasacji. UZASADNIENIE 2 Wyrokiem z dnia 11 lipca 2018 r., sygn. akt II K (…), Sąd Rejonowy w Z. uznał oskarżonego J. O. za winnego dwóch czynów z art. 178a § 1 k.k. popełnionych w warunkach ciągu przestępstw w dniach 14 sierpnia 2016 r. i 6 września 2016 r. Na podstawie art. 178a § 1 k.k. w zw. z art. 91 §1 k.k. wymierzył mu karę 10 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na okres 3 lat próby, zobowiązując oskarżonego do powstrzymywania się w tym czasie od nadużywania alkoholu i oddając go pod dozór kuratora. Na podstawie art. 42 § 2 k.k. w zw. z art. 39 pkt 3 k.k. orzekł wobec oskarżonego zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, zaliczając na jego poczet okres faktycznego pozbawienia prawa jazdy od dnia 14 sierpnia 2016 r. Na podstawie art. 43a § 2 k.k. w zw. z art. 39 pkt. 7 k.k. zobowiązał oskarżonego do uiszczenia tytułem świadczenia pieniężnego kwoty 5000 zł na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. Powyższy wyrok zaskarżony został w całości apelacją obrońcy oskarżonego, który zarzucił obrazę przepisów postępowania - art. 6 k.p.k. i art. 377 § 3 k.p.k., prowadzącą do wystąpienia bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. W konkluzji apelacji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Sąd Okręgowy w Z., wyrokiem z dnia 17 grudnia 2018 r., sygn. akt VII Ka (…), zaskarżony wyrok utrzymał w mocy. Kasację od tego wyroku wniósł obrońca oskarżonego. Zaskarżając go w całości, podniósł zaistnienie bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art. 439 § 1 pkt. 11 k.p.k., tj. przeprowadzenie rozprawy w dniu 11 lipca 2018 r. pod nieobecność oskarżonego, którego obecność była obowiązkowa na mocy zarządzenia przewodniczącej składu orzekającego Sądu pierwszej instancji. Formułując taki zarzut obrońca oskarżonego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania. W odpowiedzi na kasację prokurator Prokuratury Rejonowej w Z. wniósł o oddalenie jej jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. 3 Nie ulega wątpliwości, że gdyby ograniczyć kontrolę kasacyjną jedynie do zbadania trafności podniesionego przez skarżącego zarzutu, to należałoby się zgodzić ze stanowiskiem przedstawionym przez prokuratora w odpowiedzi na kasację. Postępowanie zakończone zaskarżonym wyrokiem nie jest bowiem dotknięte uchybieniem, które należałoby oceniać w kategoriach bezwzględnej przyczyny odwoławczej wskazanej w art. 439 § 1 pkt 11 k.p.k. Prawdą jest, że treść wydawanych w postępowaniu przez Sądem pierwszej instancji postanowień i zarządzeń świadczy o tym, że obecność oskarżonego na rozprawie uznano za obowiązkową. Nie oznacza to jednak, że przeprowadzenie rozprawy pod jego nieobecność było niedopuszczalne. Przepis art. 377 § 3 k.p.k. dawał Sądowi pierwszej instancji możliwość rozpoznania sprawy mimo nieobecności oskarżonego, o ile zostały spełnione warunki określone w tym przepisie. Sąd Rejonowy z tej możliwości skorzystał, a analiza akt sprawy każe stwierdzić, że podjęta w tym zakresie decyzja nie naruszała dyspozycji wymienionego przepisu. Uchybienie podnoszone w kasacji było przedmiotem zarzutu apelacji, który w ramach kontroli odwoławczej został należycie rozpoznany. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku obszernie i przekonująco przedstawił powody swojego rozstrzygnięcia. Analizując realia sprawy, doszedł do słusznego wniosku, że oskarżony nie usprawiedliwił swojej nieobecności na rozprawie, a podejmowane przez niego czynności uznać należy jedynie za próbę instrumentalnego traktowania uprawnień procesowych. W tym zakresie Sąd Najwyższy podziela argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżanego wyroku i do niej odsyła, Niezależenie jednak od powyższego, Sąd Najwyższy, zgodnie z dyspozycją art. 536 k.p.k., był zobligowany do orzekania w sprawie oskarżonego także poza granicami zarzutów kasacji i skontrolowania prawidłowości przeprowadzonego postępowania przez pryzmat pozostałych uchybień wskazanych w treści art. 439 § 1 k.p.k. Czyniąc to w rozpoznawanej sprawie należało stwierdzić wystąpienie w toku postępowania toczącego się przed Sądem Rejonowym bezwzględnej przesłanki odwoławczej wskazanej w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Doszło bowiem na tym etapie procesu do naruszenia przepisu art. 79 § 1 pkt 3 i 4 oraz § 3 k.p.k., co jednak uszło uwagi Sądu odwoławczego. 4 Przypomnieć należy, że od dnia 1 lipca 2015 r. uległa w istotny sposób zmianie treść art. 79 k.p.k., a w tym mającego decydujące znaczenie dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie § 4. W stanie prawnym obowiązującym do dnia 30 czerwca 2015 r. stwierdzenie przez biegłych lekarze psychiatrów, że poczytalność oskarżonego zarówno w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu, jak i w czasie postępowania nie budzi wątpliwości powodowało, iż udział obrońcy w dalszym postępowaniu nie był obowiązkowy. Przepis art. 79 § 4 k.p.k. w obowiązującym wówczas brzmieniu, umożliwiał prezesowi sądu wydanie zarządzenia o cofnięciu wyznaczenia obrońcy z urzędu, ale brak takiej decyzji nie nadawał udziałowi obrońcy w rozprawie charakteru obligatoryjnego. Sytuacja ta uległa zasadniczej zmianie w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r., poz. 1247). Zgodnie z nowym brzmieniem przepisu art. 79 § 4 k.p.k. – to sąd, po dokonaniu oceny opinii biegłych lekarzy psychiatrów i uznaniu, że jest ona uzasadniona, orzeka, że udział obrońcy oskarżonego nie jest obowiązkowy. Dopiero po stwierdzeniu przez sąd, że udział nie jest obowiązkowy, prezes sądu albo sąd zwalnia obrońcę wyznaczonego z urzędu z jego obowiązków, chyba że zachodzą inne okoliczności, by oskarżony miał obrońcę z urzędu. Oznacza to, że obecnie nie treść opinii biegłych lekarzy psychiatrów opiniujących co do stanu psychicznego oskarżonego w zakresie wymienionym w art. 79 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. stanowi o istnieniu lub braku obligatoryjności obrony oskarżonego na rozprawie (art. 79 § 3 k.p.k.), lecz postanowienie sądu wydane po tym, jak opinia biegłych lekarzy psychiatrów zostanie złożona do akt sprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestia ta jest postrzegana jednolicie (por. wyroki Sądu Najwyższego np.: z dnia 16 stycznia 2018 r., V KK 450/17, OSNKW 2018, z. 4, poz. 33 i z dnia 8 stycznia 2019 r., III KK 662/18, LEX nr 260330). Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy, stwierdzić trzeba, że postanowieniem z dnia 19 października 2017 r., Sąd Rejonowy dopuścił dowód z opinii dwóch biegłych lekarzy psychiatrów na okoliczność poczytalności oskarżonego w chwili czynu, a także ustalenia aktualnego jego stanu zdrowia 5 i możliwości brania udziału a postępowaniu przed sądem (k. 255). Opinia sądowo-psychiatryczna została sporządzona przez biegłych lekarzy psychiatrów w dniu 10 maja 2018 r. (koperta - k. 297). Z opinii tej wynika, że oskarżony tempore criminis miał zachowaną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania swoim postępowaniem, a w obecnym stanie zdrowia psychicznego może uczestniczyć w postępowaniu sądowym. Po wpłynięciu opinii do Sądu Rejonowego, zarządzeniem z dnia 11 czerwca 2018 r. wyznaczono rozprawę główną na dzień 11 lipca 2018 r., nakazując wezwanie oskarżonego i zawiadomienie obrońcy (k. 307). Na wyznaczoną rozprawę nie stawił się oskarżony ani jego obrońca, który złożył wcześniej wniosek o odroczenie rozprawy. Sąd pierwszej instancji wniosku tego jednak nie uwzględnił i zdecydował o prowadzeniu rozprawy w trybie art. 377 § 3 k.p.k. pod nieobecność oskarżonego. Po otwarciu przewodu sądowego przeprowadził postępowanie dowodowe, korzystając w pełnym jego zakresie z przepisów art. 392 § 1 k.p.k. oraz art. 394 § 1 i 2 k.p.k. i wydał wyrok. Z przedstawionego przebiegu postępowania wynika, że po uzyskaniu opinii biegłych psychiatrów Sąd pierwszej instancji nie orzekł po myśli art. 79 § 4 k.p.k., a zatem – stosownie do dyspozycji art. 79 § 3 k.p.k. – udział obrońcy oskarżonego w rozprawie był obowiązkowy. Skoro rozprawa w dniu 11 lipca 2018 r. została przeprowadzona pod jego nieobecność, to wystąpiło uchybienie, o którym mowa w art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k. Sąd Okręgowy, dokonując kontroli instancyjnej powinien to uchybienie dostrzec i uwzględnić niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów. Brak takiej reakcji musi prowadzić do uznania, że zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu pierwszej instancji podlegał uchyleniu na podstawie art. 439 § 1 pkt 10 k.p.k., a sprawa musi zostać przekazania do ponownego rozpoznania w postępowaniu pierwszoinstancyjnym. W toku ponownego postępowania Sąd Rejonowy przeprowadzi przewód w sposób pozwalający uniknąć stwierdzonego uchybienia. Zwróci przy tym uwagę, że wnioski uzyskanej opinii biegłych lekarzy psychiatrów – determinowane zresztą treścią postanowienia Sądu pierwszej instancji – nie spełniają wymogów określonych w art. 79 § 4 k.p.k. Wypowiadając się o aktualnym stanie zdrowia psychicznego oskarżonego, biegli stwierdzili że może on uczestniczyć w postępowaniu sądowym, co jednak nie stanowi jednoznacznej odpowiedzi 6 na pytanie, czy stan zdrowia psychicznego pozwala mu na prowadzenie obrony w sposób samodzielny i rozsądny. Z tych wszystkich względów orzeczono jak w wyroku.