II CSKP 1530/22

II CSKP 1530/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 8 listopada 2023 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Władysław Pawlak SSN Marta Romańska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 listopada 2023 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 10 marca 2021 r., I ACa 427/20, w sprawie z powództwa J. G. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o ustalenie, oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz powoda kwotę 5400,00 (pięć tysięcy czterysta) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia postanowienia zobowiązanej do dnia zapłaty - tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. (M.K.) II CSKP 1530/22 2 UZASADNIENIE Powód J. G. wniósł o ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego, zawartej 18 listopada 2008 r. z pozwaną Bank spółką akcyjną w W., ewentualnie o zasądzenie na jego rzecz od pozwanej kwoty 53 184,46 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu, stanowiącej sumę nadpłaconych rat kredytu. Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 20 lipca 2020 r. uwzględnił powództwo główne i zasądził od pozwanej na rzecz powoda 11 817,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu. Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego i orzekł o kosztach procesu za instancję odwoławczą. W sprawie ustalono, że 18 listopada 2008 r. powód zawarł z pozwaną umowę kredytu hipotecznego dla osób fizycznych […] w kwocie 253 000,00 zł, waloryzowanego kursem CHF, przeznaczonego m.in. na zakup lokalu mieszkalnego i sfinansowanie jego remontu, podlegającego spłacie w 456 miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych, tj. do 15 grudnia 2046 r. Kwota kredytu wyrażona w walucie waloryzacji, wyliczona wstępnie na dzień 4 listopada 2008 r. - według kursu kupna z tabeli kursowej banku (§ […] umowy) - wyniosła 110 731,79 CHF. Oprocentowanie kredytu – według stawki LIBOR 3M obowiązującej w dniu wydania decyzji kredytowej – wynosiło 2,93% w skali rocznej a marża 2,9%. Raty kapitałowo-odsetkowe miały być spłacane w złotych polskich po przeliczeniu ich według kursy sprzedaży CHF z tabeli kursowej banku, obowiązującego w dniu spłaty z godziny 14:50 (§ […] umowy). Powodowie złożyli oświadczenie o świadomości ryzyka związanego z kredytem waloryzowanym kursem waluty obcej, ale nie otrzymali w tym zakresie rzetelnych wyjaśnień oraz pouczeń ze strony banku. Kredyt został uruchomiony 26 listopada 2008 r. wypłatą pełnej kwoty kredytu. Kredyt nie został dotąd spłacony: pozwana w dalszym ciągu potrąca z rachunku powoda kolejne raty kredytu, uważając umowę za ważna i skuteczną. II CSKP 1530/22 3 Sąd Okręgowy, odwołując się do treści art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „Pr. bank.”), art. 58, art. 353 § 1 i art. 3531 k.c., uznał umowę kredytu za nieważną. Wskazał, że nie określała ona wysokości świadczenia, do którego spełnienia był zobowiązany kredytobiorca, tj. rat w jakich miał być spłacany kredyt ani obiektywnego i weryfikowalnego sposobu ich ustalenia. Umowa nie przewidywała bowiem żadnych ograniczeń w określaniu kursów walut w tabelach obowiązujących w banku i nie wskazywała kryteriów, według których kursy te miały być ustalane. Kredytodawca mógł zatem dwukrotnie wpływać w sposób dowolny na wysokość świadczenia kredytobiorcy, raz - przy wypłacie kwoty kredytu a następnie – przy ustalaniu wysokości poszczególnych rat spłaty. Sprzeczność umowy z art. 69 Pr. bank. przejawiała się również w tym, że zastosowany w niej mechanizm indeksacji umożliwiał nałożenie na kredytobiorcę obowiązku spłaty innej kwoty niż kwota udzielonego kredytu. Wskazanej wadliwości umowy nie sanowała nowelizacja art. 69 Pr. bank. dokonana ustawą z 29 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy przyjął, że powód ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy. Niezależnie od powyższej oceny Sąd Okręgowy wskazał, że przyjęta w § […] umowy kredytu klauzula indeksacyjna, określająca główne świadczenia stron, sformułowana w sposób niejednoznaczny, zawiera niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.; nie była uzgodniona z powodem (konsumentem) indywidualnie a kształtowała jego prawa oraz obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszała jego interesy. Wyeliminowanie tych postanowień z umowy prowadziłoby do przekształcenia jej w umowę o odmiennej istocie i charakterze, co wyłącza możliwość jej utrzymania. Sad Apelacyjny nie podzielił oceny Sądu Okręgowego wskazującej na nieważność umowy kredytu z uwagi na sprzeczność jej postanowień z art. 69 ust. 1 Pr. bank. I art. 3531 k.c. Wskazał, że umowa ta określała kwotę i walutę kredytu, zasady jego zwrotu oraz oprocentowania; przewidziany w niej mechanizm indeksacji nie zmieniał kwoty i waluty kredytu wyrażonej w PLN, lecz stanowił jedynie klauzulę przeliczeniową, mocą której strony ustaliły, że zobowiązanie wyrażone w walucie polskiej w dniu uruchomienia kredytu zostanie przeliczone na walutę obcą – CHF. Zawarcie takiej umowy było dopuszczalne również na gruncie art. 3531 k.c. oraz art. 3581 § 2 k.c. II CSKP 1530/22 4 Sąd Apelacyjny wskazał jednak, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, gdyż umowa zawarta przez strony zawierała niedozwolone postanowienia umowne (art. 3581 k.c.), których wyeliminowanie musiało skutkować upadkiem całej umowy. Mechanizm ustalania kursów waluty pozostawiający bankowi swobodę jego kształtowania jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta Postanowienia te odnosiły się do głównych świadczeń stron; ich wyeliminowanie prowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic walutowych, ale również pośrednio do zniknięcia ryzyka kursowego, związanego bezpośrednio z indeksacją kredytu do waluty obcej. Ocena ta uwzględnia stan rzeczy istniejący w chwili zawarcia umowy, stąd też bez znaczenia przy jej dokonywaniu pozostają okoliczności zaistniały później, w tym odnoszące się do sposobu wykonywania umowy. Sąd Apelacyjny stwierdził, że nie ma możliwości wypełnienia luki powstałej w następstwie wyeliminowania z umowy wskazanych klauzul abuzywnych przepisami prawa o charakterze dyspozytywnym. Powód nie wyraził zgody na utrzymanie tej umowy w mocy, co musiało prowadzić do uznania jej za nieważną. Interes powoda w żądaniu ustalenia nieważności umowy jest oczywisty, skoro pozwana domaga się uiszczania kolejnych rat kapitałowo-odsetkowych a ich spłata jest zabezpieczona hipoteką obciążającą nieruchomość powoda. W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i wydanie orzeczenia oddalającego powództwo bądź przekazującego sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie: art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE L 95, s. 29; dalej: „dyrektywa 93/13”); art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 1997 r. Nr 140, poz. 939), art. 65 i art. 358 § 2 k.c. i art. 6 dyrektywy 93/13 – przez ich niewłaściwe zastosowanie oraz 189 k.p.c. - przez niewłaściwą wykładnię. II CSKP 1530/22 5 Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Sąd Apelacyjny, dokonując oceny postanowień umowy kredytu zawartej przez strony pod kątem ich abuzywności, zaaprobował ustalenia i wnioski Sądu pierwszej instancji istotne z punktu widzenia tej ocenę. Wynika z nich jednoznacznie, że treść postanowień umowy dotyczących waloryzacji kredytu kursem CHF, w tym postanowień określających przeliczanie kursów walut zgodnie z tabelą kursów pozwanej, nie były przedmiotem negocjacji i uzgodnień między stronami. Pracownicy pozwanej nie wyjaśnili powodowi będącemu konsumentem w sposób rzetelny mechanizmu waloryzacji. Nie przedstawili mu, w jaki sposób wzrost kursu CHF w stosunku do kursu PLN może wpłynąć na wysokość kapitału kredytu i rat jego spłaty oraz jak mogą oni zabezpieczyć się przez negatywnymi skutkami takiej zmiany. Pozwana posłużyła się gotowym wzorce umownym. Powód podpisali oświadczenie o świadomości ryzyka walutowego, gdyż było to warunkiem zawarcia umowy; nie miał jednak wpływu na jego treść i nie rozumieli jego znaczenia. Klauzule indeksacyjne nie zostały sformułowane w sposób prosty i zrozumiały, umożliwiający powodowi oszacowanie wynikających z nich konsekwencji ekonomicznych, w szczególności całkowitego kosztu kredytu. Kształtowały prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interes, gdyż pozostawiały pozwanej pełną swobodę w ustalaniu kursy waluty, wpływającego w sposób istotny na całkowity koszt kredytu. Skarżąca podniosła, że Sąd Apelacyjny, wyrażając powyższą ocenę, naruszył art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 w dwojaki sposób. Po pierwsze, dokonał - w sposób nieuprawniony - oceny abuzywności klauzuli ryzyka walutowego oraz klauzuli spreadowej łącznie przez pryzmat przesłanek przewidzianych w art. 3851 § 1 k.c. Po wtóre, uznał bezzasadnie, że klauzula ryzyka walutowego nie została sformułowana w sposób jednoznaczny. Zarzuty te nie mogły odnieść zamierzonego skutku. W orzecznictwie Sądu Najwyższego obecnie nie budzi wątpliwości, że klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub II CSKP 1530/22 6 denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 kwietnia 2022 r. II CSKP 15/22; z 11 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 20 maja 2022 r., II CSKP 15/22 – nie publ.). Stanowisko takie prezentowane jest również w orzecznictwie TSUE (zob. m.in. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 20 września 2018 r., C-51/17; z 14 marca 2019 r., C-118/17 i z 3 października 2019 r., C-260/18). Jego aprobata nie może być uznana za przejaw naruszenia wskazanych przez skarżącą przepisów prawa materialnego. Z motywów zaskarżonego wyroku wynika wyraźnie, że postanowienia kształtujące mechanizm indeksacji, w tym określające ryzyko walutowe, nie były sformułowane w sposób jasny i zrozumiały, w związku z czym zostały poddane kontroli pod kątem abuzywności i ocenione jako nieuzgodnione indywidualnie oraz wprowadzające rażącą dysproporcję praw i obowiązków kontraktowych na niekorzyść powoda będącego konsumentem. Przesłanki uznania mechanizmu indeksacyjnego za nietransparentne zostały przy tym rozważone z uwzględnieniem – istotnych dla tej oceny - kryteriów wypracowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz TSUE. Ocena ta została wyrażona w związku z twierdzeniem skarżącej, że klauzula przeliczeniowa zawarta w umowie kredytu określa główne świadczenia stron. Skarżąca nie podjęła nawet próby wykazania, że kontrola abuzywności tej klauzuli - w istocie określającej główne świadczenia stron – powinna uwzględniać inne przesłanki niż uwzględnione przez Sąd Apelacyjny. Nie podniosła również argumentów podważających skutecznie wyprowadzonego z tej kontroli wniosku, że sporna klauzula nie została sformułowana w sposób jednoznaczny. Wbrew jej zapatrywaniu, ocena ta była wynikiem rozważenia postanowień umownych kształtujących tę klauzulę nie tylko w aspekcie przejrzystości pod względem formalnym i gramatycznym, ale również w kontekście możliwości oddziaływania na świadomość konsumenta następstw ekonomicznych jej zastosowania. Poniesione przez skarżących zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 nie mogły zatem prowadzić do uznania skargi kasacyjnej za usprawiedliwioną. Niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić II CSKP 1530/22 7 następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie, przywracając mu skuteczność z mocą wsteczną. W sprawie niniejszej powód zgody takiej nie wyraził; przeciwnie, sprzeciwił się przyjęciu takiego rozwiązania. W orzecznictwie wskazuje się, że wyeliminowanie niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm indeksacji i uznanie za wiążące pozostałych postanowień umowy prowadziłoby do przekształcenia kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej w zwykły kredyt złotowy, jednak oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR, a więc tak daleko idącej zmiany umowy kredytu, że stałaby się ona umową o odmiennej istocie i charakterze. Podkreśla się przy tym, że w rozważanym przypadku zastosowanie w umowie kredytu złotowego oprocentowania według stawki LIBOR byłoby sprzeczne z naturą stosunku prawnego zawiązanego przez strony. Skoro zaś po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzuli utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, to nie można uznać, ze strony pozostają związane umowa w pozostałej części. W takiej sytuacji zachodzi podstawa do stwierdzenia nieważności umowy kredytu (zob. m.in. uchwały z 16 lutego 2012 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40 oraz z 7 maja 2021 r. – zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9 poz. 56; wyroki: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22 i z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22). Skarżąca, kwestionując prawidłowość zastosowanej przez Sąd Apelacyjny sankcji wobec stwierdzenia abuzywności mechanizmu indeksacyjnego przyjętego w zawartej przez strony umowie, wskazała na bezzasadne pominięcie możliwość jej utrzymania przez zastosowanie do przeliczeń kursowych średniego kursu walut NBP. W braku wypełnienia we wskazany sposób luki powstałej wskutek usunięcia postanowień abuzywnych upatrywała naruszenia 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 65 i art. 358 § 2 k.c. oraz art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Zarzut naruszenia tych przepisów należało uznać za chybione. Wejście w życie tzw. ustawy antyspreadowej, którą w art. 69 Prawa bankowego dodano ustęp 3, nie wpłynęło na ocenę abuzywności postanowień umów kredytu zawartych wcześniej oraz konsekwencji prawnych wynikających z tej oceny (zob. m. in. wyroki Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC- II CSKP 1530/22 8 ZD 2021, nr B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 28 października 2022 r., II CSKP 894/22 - nie publ.). Możliwości usunięcia luki w umowie nie stwarza art. 358 § 2 k.c. Został on wprowadzony do Kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r. ustawą z dnia 23października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe, Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), a więc po zawarciu przez strony umowy. Przepis ten dotyczy zobowiązań wyrażonych w walucie obcej. W kredycie indeksowanym do waluty obcej waluta ta stanowi jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej i świadczeń spełnianych przez kredytobiorców w walucie obcej. Umowa nie przewidywała spełnienia świadczenia przez bank w walucie obcej; kwota kredytu mogła być wypłacona wyłącznie w złotych. Nie ulega też wątpliwości, że zamiarem pozwanej nie było stosowanie kursu średniego NBP lecz kursów z własnych tabel, zapewniających wyższy zysk ze spreadu walutowego. W orzecznictwa TSUE zostało już wyjaśniane, że sądy krajowe są uprawnione do eliminowania z umowy niedozwolonych postanowień umownych, jednak bez możliwości dokonywania ich redukcji utrzymującej lub zastąpienia innymi postanowieniami (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 6 marca 2019 r., C- 0 i C-197/17 oraz z 30 maja 2013 r., C-488/11). Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, powód ma interes prawny w ustaleniu nieważności umowy mimo przysługującego mu powództwa o świadczenie. Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wiążących ustaleń faktycznych wynika, że kredyt nie został przez powoda w całości spłacony. Nie można zatem zasadnie twierdzić, że spór między stronami może być rozstrzygnięty przez wniesienie powództwa o świadczenie. Ustalenie nieważności umowy usunie niepewność co do związania stron umową i konieczności realizacji wynikających z niej obowiązków. Ponadto wyrok zasądzający świadczenie restytucyjne, oparty na przesłankowej ocenie ważności umowy kredytu, nie przesądzałby tej kwestii - stosownie do art. 365 § 1 k.p.c. - .definitywnie. Trzeba też mieć na uwadze, że kredyt został zabezpieczony hipoteką na nieruchomości powoda, w związku z czym ustalenie nieważności łączącego strony stosunku prawnego ma znaczenie dla losów II CSKP 1530/22 9 tego zabezpieczenia. Zarzut naruszenia art. 189 k.c. nie mógł więc zostać uwzględniony. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. (M.K.) (r.g.)