III CZP 67/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Bladowski, T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryki L. przeciwko Bogusławowi L. o odwołanie darowizny po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 24 maja 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy darowizna przedmiotu majątkowego objętego wspólnością małżeńską dokonana przez oboje małżonków może być w razie rażącej niewdzięczności obdarowanego w stosunku do jednego z darczyńców skutecznie przez niego odwołana bez zgody drugiego, w sytuacji gdy darczyńcy nadal pozostają w ustawowej wspólności majątkowej?2. Czy małżonek odwołujący darowiznę w powyższych warunkach ma pełną legitymację czynną do wystąpienia z powództwem o zwrot przedmiotu darowizny w całości bądź w części?"podjął następującą uchwałę:Darowizna przedmiotu majątkowego objętego wspólnością ustawową dokonana przez oboje małżonków może być w razie rażącej niewdzięczności obdarowanego w stosunku do jednego z darczyńców skutecznie przez niego odwołana bez zgody drugiego z darczyńców także wówczas, gdy darczyńcy nadal pozostają we wspólności ustawowej. Darczyńcy odwołującemu darowiznę w tych okolicznościach przysługuje legitymacja do wystąpienia z powództwem o zwrot przedmiotu darowizny w odpowiedniej części. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne nasunęło się na tle następujących okoliczności faktycznych i prawnych. Henryka L. (matka) w powództwie wytoczonym przeciwko Bogusławowi L. (synowi) żądała uznania za odwołaną przez nią wobec pozwanego darowiznę nieruchomości i zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli co do przeniesienia własności nieruchomości z powrotem na nią. Dla uzasadnienia tych żądań powódka przytoczyła, że wobec rażącej niewdzięczności pozwanego - jej syna odwołuje darowiznę nieruchomości uczynioną wraz z mężem w dniu 13 grudnia 1985 r.Sąd Rejonowy w Zawierciu wyrokiem z dnia 29 grudnia 1987 r. oddalił powództwo. Brak bowiem dowodów na to, że zachowanie się pozwanego było rażąco niewdzięczne i wywołane znacznym napięciem złej woli. Z materiału sprawy wynika, że mąż powódki, będący współdarczyńcą, nie znajduje podstaw do odwołania darowizny.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zasadnicze problemy prawne związane z odwołaniem darowizny z powodu rażącej niewdzięczności (art. 898 § 1 k.c.) zostały wyjaśnione przez Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej z dnia 28 września 1979 r. III CZP 15/79 (OSNCP 1980, z. 4, poz. 63). Z rozważanego punktu widzenia istotne znaczenie ma zwłaszcza wykładnia, według której w sytuacji, gdy przedmiot darowizny wszedł do majątku objętego wspólnością ustawową, odwołanie jej z powodu niewdzięczności (art. 898 § 1 k.c.), może być dokonane w stosunku do jednego z małżonków, także w stosunku do tego, który nie brał udziału w zawarciu umowy. W razie odwołania darowizny w stosunku do jednego z małżonków rzecz darowana staje się przedmiotem współwłasności obojga małżonków w częściach równych, a darczyńca może żądać przeniesienia na niego udziału należącego do małżonka, w stosunku do którego darowiznę odwołał; gdyby zaś nie było to możliwe - zwrotu wartości tego udziału (art. 405 k.c.). W uzasadnieniu tej uchwały zostało podkreślone, że rażąca niewdzięczność tylko jednego z małżonków uzasadnia odwołanie darowizny tylko względem niego. Następstwem skutecznego odwołania darowizny jest ustanie co do przedmiotu darowizny wspólności ustawowej.Z omawianej uchwały pełnego składu wynika, że odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności może w różny sposób kształtować się pod względem podmiotowym. U podstaw wykładni dokonanej w tej uchwale leży sytuacja, gdy obdarowanymi są w konsekwencji oboje małżonkowie, a rażąca niewdzięczność występuje po stronie jednego z nich. Natomiast w sprawie niniejszej występuje sytuacja, w której obdarowana jest jedna osoba, a rażąca niewdzięczność zachodzi w stosunku do jednego darczyńcy, który wraz ze swym małżonkiem uczynił darowiznę z majątku objętego małżeńską wspólnością ustawową. Otóż i w odniesieniu do takiego wypadku należy przyjąć zasadę indywidualności pod względem podmiotowym. Oznacza to, że darczyńca, który wraz ze swym współmałżonkiem dokonał darowizny z majątku objętego wspólnością ustawową, może, realizując swoje uprawnienie, samodzielnie odwołać darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności w stosunku do obdarowanego, nie zważając na stanowisko darczyńcy - współmałżonka. Odwołanie darowizny w takich okolicznościach może być skuteczne tylko w takim zakresie, w jakim odwołującemu darowiznę przypada udział we wspólności małżeńskiej majątkowej po jej ustaniu.Okoliczność, że przedmiot darowizny objęty był przedtem małżeńską wspólnością majątkową małżonków darczyńców nie przesądza w sposób pozytywny tego, że na skutek odwołania darowizny miałaby być restytuowana wspólność majątkowa. Z chwilą bowiem wyjścia przedmiotu darowizny z majątkowej wspólności małżeńskiej ustaje reżym wspólności, chyba że chodziłoby o sytuację (która nie występuje w niniejszej sprawie) w której oboje darczyńcy połączeni majątkową wspólnością małżeńską odwołują darowiznę z powodu rażącej niewdzięczności.Konkretyzując i rozwijając koncepcję przyjętą we wspomnianej już uchwale pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej, należy dojść do wniosku, że w rozważanym stanie faktycznym na skutek odwołania darowizny z powodu rażącej niewdzięczności powstaje w zakresie odpowiedniej części przedmiotu darowizny współwłasność w częściach ułamkowych między obdarowanym i darczyńcą, który skutecznie odwołał darowiznę. Sytuacja prawna osoby współdarczyńcy, który nie odwołuje w opisanych warunkach darowizny dokonanej z majątku wspólnego, nie ulega żadnej zmianie. Nie przysługuje mu zwłaszcza żadne uprawnienie do tej części darowizny, która została odwołana przez jego współmałżonka. Dlatego też jego zgoda na odwołanie darowizny nie jest potrzebna. Odnosi się to także do sytuacji, gdy małżonkowie - poza tym - pozostają nadal w majątkowej wspólności małżeńskiej. Nieuzasadnione byłoby, aby odwołana część przedmiotu darowizny wchodziła z powrotem w skład wspólności małżeńskiej z korzyścią dla współmałżonka, który darowizny nie odwołał.Legitymacja procesowa czynna jest kategorią materialnoprawną. Jest szczególnym uprawnieniem podmiotu wynikającym z określonej sytuacji materialnoprawnej. Dlatego w świetle dotychczasowych rozważań należy dojść zarazem do wniosku, że darczyńcy odwołującemu darowiznę w okolicznościach charakteryzujących niniejszą sprawę przysługuje samoistna legitymacja do wystąpienia z powództwem o zwrot przedmiotu darowizny w odpowiedniej części.