III CO 63/23

III CO 63/23 POSTANOWIENIE Dnia 13 lutego 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Joanna Misztal-Konecka w sprawie z wniosku D. K. z udziałem D. K., M. K. i A. K. o dział spadku, na posiedzeniu niejawnym 13 lutego 2023 r. w Izbie Cywilnej w Warszawie, na skutek wystąpienia przez Sąd Rejonowy we Włocławku postanowieniem z 18 stycznia 2023 r., sygn. akt I Ns 48/22, o przekazanie do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu, odmawia przekazania sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu. UZASADNIENIE 1. Sąd Rejonowy we Włocławku, powołując się na art. 441 § 1 k.p.c., wystąpił o przekazanie do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu sprawy z wniosku D. K. z udziałem D. K., M. K. i A. K. o dział spadku. Sąd Rejonowy wskazał, że przekazania sprawy do rozpoznania innemu sądowi wymaga dobro wymiaru sprawiedliwości. Podał, że wnioskodawczyni od lutego 2014 r. do końca 2015 r. była zatrudniona w Sądzie Rejonowym we Włocławku w wydziałach karnym i cywilnym na stanowisku asystenta i urzędnika, a od sierpnia 2018 r. jest zatrudniona w Sądzie Okręgowym we Włocławku na stanowisku asystenta sędziego i wykonuje obowiązki w wydziałach karnym i sekcji odwoławczej wydziału karnego i sekcji do spraw penitencjarnych i nadzoru nad III CO 63/23 2 wykonywaniem orzeczeń karnych. Zdaniem Sądu Rejonowego bezpośrednia praca wnioskodawczyni jako asystentki z sędziami pełniącymi obowiązki orzecznicze rodzi tego rodzaju relacje służbowe, które niezależnie od istnienia bądź nie znajomości osobistych, mogą wytworzyć w odbiorze społecznym przekonanie o braku bezstronności tego sądu w wywołanym jej wnioskiem postępowaniu sądowym, co przemawia za uznaniem za usprawiedliwione przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 2. Zgodnie z art. 441 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy może przekazać sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu z sądem występującym, jeżeli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości, w szczególności wzgląd na społeczne postrzeganie sądu jako organu bezstronnego. Nie ulega wątpliwości, że art. 441 § 1 k.p.c. dotyczy takich sytuacji, gdy rozpoznanie sprawy w konkretnym sądzie, bez względu na to przez którego sędziego, godziłoby w dobro wymiaru sprawiedliwości. Chodzi zatem, co do zasady, o tego rodzaju okoliczności, które są powiązane z danym sądem w znaczeniu ustrojowym (instytucjonalnym), a nie z konkretnym sędzią. Podkreślić przy tym należy, że art. 441 k.p.c. wprowadza wyjątek od konstytucyjnej (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) i kodeksowej zasady rozpoznawania sprawy przez sąd właściwy i z tej przyczyny powinien być interpretowany ściśle (postanowienia Sądu Najwyższego: z 5 marca 2020 r., IV CO 44/20; z 15 maja 2020 r., II CO 106/20; z 29 listopada 2022 r., III CO 1097/22). W szczególności pochopne korzystanie przez Sąd Najwyższy z możliwości przekazania sprawy do innego sądu może doprowadzić do skutku odwrotnego do zamierzonego, a wynikiem takiego działania może być nawet osłabienie zaufania do niezależności sędziów oraz ich zdolności do obiektywnego orzekania (postanowienia Sądu Najwyższego: z 28 sierpnia 2020 r., V CO 142/20; z 24 czerwca 2021 r., I CO 74/21). Równocześnie instrument ten nie może być postrzegany jako środek służący rozwiązywaniu problemów organizacyjnych sądownictwa powszechnego lub zastępujący inne instytucje procesowe, np. wyznaczenie sądu na podstawie art. 44, 442, 481 k.p.c. lub wyłączenie sędziego na podstawie art. 48 i 49 k.p.c. III CO 63/23 3 3. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że dobro wymiaru sprawiedliwości nie jest tożsame ani z dobrem (w szczególności sprawnym funkcjonowaniem) sądu rozpoznającego konkretną sprawę lub z interesami prawnymi stron, ani też ze społecznym postrzeganiem sądu jako organu bezstronnego. Wszystkie te elementy stanowią części składowe tej wartości, lecz w stosowaniu art. 441 § 1 k.p.c. trzeba mieć na uwadze, że żaden z elementów nie dominuje nad pozostałymi. Wprawdzie wymiar sprawiedliwości istnieje po to, by rozstrzygać indywidualne spory o prawo i tym samym zabezpieczać interesy prawne stron postępowań, jednak „dobro wymiaru sprawiedliwości" trzeba każdorazowo rozumieć uniwersalistycznie, mając na względzie nie tylko konkretną sprawę, ale też długofalowe konsekwencje wynikające z decyzji o zastosowaniu art. 441 § 1 k.p.c. (postanowienie Sądu Najwyższego z 7 lipca 2020 r., IV CO 153/20). 4. Z uzasadnienia postanowienia Sądu Rejonowego we Włocławku nie wynika, aby istniały obiektywne podstawy uniemożliwiające rozpoznanie sprawy przez ten sąd, wskazujące na potrzebę przekazania sprawy innemu sądowi. Sąd Rejonowy we Włocławku przeszkody w rozpoznaniu sprawy upatruje w tym, że wnioskodawczyni była zatrudniona w tym Sądzie w latach 2014-2015, zaś obecnie jest zatrudniona w Sądzie Okręgowym we Włocławku na stanowisku asystenta sędziego i jest osobą znaną osobiście sędziom. Odnosząc się do tego stwierdzenia, należy wskazać, że obawa wystąpienia w opinii społecznej przekonania, iż sprawa nie zostanie w sądzie właściwym bezstronnie rozpoznana, nie może opierać się wyłącznie na twierdzeniu jednego z uczestników postępowania (postanowienie Sądu Najwyższego z 30 kwietnia 2021 r., II CO 39/21). Z wystąpienia Sądu Rejowego nie wynikają żadne konkretne powody świadczące o tym, że aktywność zawodowa wnioskodawczyni mogłaby rzutować na możliwość bezstronnego rozpoznania sprawy przez Sąd Rejonowy we Włocławku. Okolicznością taką nie jest przecież sam fakt zatrudnienia wnioskodawczyni na stanowisku urzędnika i asystenta, zwłaszcza że zatrudnienie to zostało zakończone kilka lat temu. Wbrew założeniom i motywom działania Sądu Rejonowego przekazanie sprawy do rozpoznania innemu sądowi mogłoby w takim przypadku uderzyć w wartość, jaką jest potwierdzone obserwacjami praktyki orzeczniczej przekonanie społeczne, że sędzia potrafi podołać obowiązkowi III CO 63/23 4 bezstronnego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy w różnych warunkach - także orzekając w niewielkim środowisku i w sytuacji, w której uprzednio w praktyce zawodowej stykał się z uczestnikiem postępowania. Uchylanie się przez sąd właściwy od rozpoznania sprawy w obawie przed ewentualnymi negatywnymi komentarzami i automatyczne upatrywanie w takiej sytuacji zagrożenia dla dobra wymiaru sprawiedliwości, mogłoby być interpretowane jako zaprzeczenie niezawisłości i niezależności sądu, a w konsekwencji wręcz podważać zaufanie do wymiaru sprawiedliwości. Podkreślenia wymaga też, że do przekazania sprawy do innego sądu może dojść jedynie w razie powstania okoliczności faktycznych odnoszących się do przedmiotowych lub podmiotowych cech konkretnej sprawy, świadczących jednoznacznie o tym, że jej rozpoznanie przez sąd właściwy miejscowo i rzeczowo według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego byłoby niezgodne z interesem publicznym i sprzeciwiałoby się dobru wymiaru sprawiedliwości. Chodzi zwłaszcza o sytuacje, które mogą wywierać realny wpływ na swobodę orzekania lub stwarzać przekonanie o braku warunków do rozpoznania sprawy w sposób obiektywny (postanowienia Sądu Najwyższego: postanowienia SN: z 10 września 2020 r., II CO 203/20; z 10 marca 2022 r., III CO 64/22; z 30 sierpnia 2022 r., III CO 692/22). Sam fakt zatrudnienia wnioskodawczyni w Sądzie Okręgowym we Włocławku w charakterze asystenta sędziego takiego przekonania z pewnością budzić nie może. Dodatkowo, okoliczność, że wnioskodawczyni może być osobą osobiście znaną przez niektórych czy większość sędziów orzekających w Sądzie Rejonowym we Włocławku mogłaby powodować jedynie uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności konkretnego sędziego lub sędziów. Ewentualne indywidualne okoliczności związane z sytuacją danego sędziego lub sędziów i ich relacją z którymś z uczestników postępowania, wybiegającą poza kontakty zawodowe, powinny być natomiast rozpatrywane w drodze postępowania o wyłączenie sędziego, którego zainicjowanie leży zarówno w gestii stron, jak i sędziego (art. 49 k.p.c.). 5. Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 441 § 1 k.p.c., orzeczono III CO 63/23 5 jak w sentencji postanowienia.