I FSK 73/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Janusz Zubrzycki, Sędziowie: Sędzia NSA Danuta Oleś, Sędzia NSA Hieronim Sęk (sprawozdawca), Protokolant: Katarzyna Nowik po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej sprawy ze skargi adwokata R. S. (wcześniej: S.) o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem z punktu drugiego sentencji postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2021 r., sygn. akt I FSK 1483/21 oddalającym zażalenie R. S. na postanowienie z punktu drugiego sentencji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 9 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20 w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w sprawie ze skargi S. R. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 3 września 2020 r., nr 0401-IOA.4105.12.2019 w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: 1) wznowić postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym; 2) uchylić punkt drugi sentencji postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2021 r., sygn. akt I FSK 1483/21; 3) uchylić punkt drugi sentencji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 9 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20; 4) przyznać od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy adwokatowi R. S. kwotę 4.428 (słownie: cztery tysiące czterysta dwadzieścia osiem) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy w związku ze skargą w sprawie prowadzonej pod sygn. akt I SA/Bd 644/20. 1. Przedmiot skargi o wznowienie postępowania sądowego. 1.1. Pismem z dnia 4 czerwca 2024 r., potwierdzonym co do istoty dodatkowym pismem z dnia 3 stycznia 2025 r., adwokat R. S. (poprzednie nazwisko: S.; dalej: adwokat lub pełnomocnik z urzędu) wniósł o zmianę rozstrzygnięcia, którym przyznano mu zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w ramach zastępstwa prawnego w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji w sprawie ze skargi S. R. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 3 września 2020 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. Adwokat w powyższym zakresie wskazał na art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, z późn. zm.; dalej: P.p.s.a.), powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 lutego 2024 r., sygn. akt SK 90/22 (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631) 1.2. Ostateczne orzeczenie, do którego finalnie nawiązywał wniosek o wznowienie postępowania, zawarte było w punkcie drugim sentencji postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2021 r., sygn. akt I FSK 1483/21. Postanowieniem tym Naczelny Sąd Administracyjny oddalił bowiem jako merytorycznie niezasadne zażalenie własne pełnomocnika z urzędu na postanowienie z punktu drugiego sentencji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 9 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20. Na podstawie pierwszego z postanowień Sąd przyznał adwokatowi kwotę 2.952 zł (tj. 2.400 zł plus 552 zł jako kwota podatku VAT w stawce 23%) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej w zakresie podanym na wstępie. Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny taką wysokość kosztów uznał za prawidłowo ustaloną i oddalił zażalenia adwokata. 1.3. W skardze o wznowienie postępowania, odwołując się do motywów wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt SK 90/22 (jako wydanego w prawidłowym prawnie składzie i ogłoszonego w Dzienniku Ustaw), adwokat stwierdził, że rozstrzygnięcie o kosztach jemu należnych za zastępstwo prawne zostało wydane na podstawie przepisu jednoznacznie zakwestionowanego przez Trybunał Konstytucyjny i z tego powodu konieczne jest dokonanie zmiany tego rozstrzygnięcia. Nadto, wniósł o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. 2. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. 2.1. Skarga o wznowienie postępowania sądowego w zakresie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej okazała się dopuszczalna i zasadna. 2.2. W aspekcie oceny dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego Naczelny Sąd Administracyjny miał na uwadze w szczególności przepisy art. 280 § 1 i art. 281 P.p.s.a. Zgodnie z pierwszym z nich sąd bada na posiedzeniu niejawnym, czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. W braku jednego z tych wymagań sąd skargę o wznowienie odrzuci, w przeciwnym razie wyznaczy rozprawę. Z kolei art. 281 P.p.s.a. stanowi, że na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i jeżeli brak jest ustawowej podstawy wznowienia lub termin do wniesienia skargi nie został zachowany, odrzuca skargę o wznowienie. Sąd może jednak po rozważeniu stanu sprawy połączyć badanie dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy. Tak też się stało w niniejszej sprawie. 2.3. W zakresie wstępnej oceny na temat dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego, które było zakończone prawomocnym postanowieniem w przedmiocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, wypowiedział się już Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 31 października 2024 r., sygn. akt I FZ 161/24. Postanowienie to zostało wydane w wyniku uwzględnienia zażalenia pełnomocnika z urzędu od postanowienia orzucającego jego skargę o wznowienie postępowania obejmującego orzekanie o takich kosztach. 2.3.1. Wyrażone w postanowieniu z dnia 31 października 2024 r., sygn. akt I FZ 161/24, zapatrywania prawne odnośnie do jako takiej dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonego postanowieniem sądu we wskazanym powyżej przedmiocie skład orzekający w niniejszej sprawie podziela. Z tego powodu, jak również z uwagi na częściowe związanie tym prawomocnym orzeczeniem po myśli art. 170 P.p.s.a., nie zachodziła potrzeba ponownego prezentowania szerszego wywodu prawnego we wskazanym zakresie. Wspomnieć jedynie można było, że w ten sposób identyfikowana dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania sądowego stała się podstawą do wydania dwóch zarządzeń z dnia 29 stycznia 2025 r., a więc zarządzenia o przedstawieniu akt sprawy Przewodniczącemu Wydziału I celem wyznaczenia terminu rozprawy w składzie trzyosobowym oraz zarządzenia o wyznaczeniu rozprawy. 2.3.2. Natomiast, niezależnie od powyższego, w ramach oceny dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania sądowego stwierdzić należało, że została ona oparta na podstawie przewidzianej w ustawie, przy jednoczesnym dochowaniu terminu do jej wniesienia. Mianowicie możliwość żądania wznowienia postępowania w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie, wynika wprost z art. 272 P.p.s.a. W takim przypadku - w myśl art. 272 § 2 P.p.s.a. - skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzech miesięcy od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie zaś z art. 278 P.p.s.a., po upływie lat pięciu od uprawomocnienia się orzeczenia nie można żądać wznowienia, z wyjątkiem przypadku, gdy strona była pozbawiona możności działania lub nie była należycie reprezentowana. W powyższych uwarunkowaniach prawnych należało zatem mieć na uwadze, że pełnomocnik z urzędu w skardze o wznowienie postępowania sądowego powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 90/22, w którym stwierdzono, że § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2023 r. poz. 2631; dalej: rozporządzenie ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu) w zakresie, w jakim określa opłaty stanowiące ponoszone przez Skarb Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu w wysokości niższej niż stawki minimalne opłat określonych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2023 r. poz. 1964, z późn. zm.; dalej: rozporządzeniu ws. opłat za czynności adwokackie), jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 zdanie drugie i art. 92 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Z uzasadnienia postanowienia z dnia 27 października 2021 r., sygn. akt I FSK 1483/21, wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygając o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej orzekał na podstawie przepisów rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu objętych powyższym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. W ślad za tym należało przyjąć, że skarga o wznowienie postępowania sądowego została oparta na podstawie przewidzianej w ustawie. Jednocześnie uwzględniając, że skargę tę wniesiono do Sądu w dniu 4 czerwca 2024 r., przywołany wyrok Trybunału Konstytucyjnego został opublikowany w Dzienniku Ustaw z dnia 4 marca 2024 r. a prawomocne orzeczenie Sądu objęte wskazaną wyżej podstawą wznowienia zapadło w dniu 27 października 2021 r., stwierdzić należało, że w badanej sprawie pełnomocnik z urzędu dochował trzymiesięcznego terminu wynikającego z art. 272 § 2 P.p.s.a., przy czym nie upłynął jeszcze pięcioletni termin wynikający z art. 278 P.p.s.a. Powyższe nakazywało wznowić postępowanie sądowe, o czym orzeczono jak w punkcie pierwszym sentencji niniejszego postanowienia. 2.4. Po przesądzeniu dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania kluczowe stało się odniesienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 90/22 i jego skutków prawnych do prawomocnego orzeczenia sądowego, na mocy którego ukształtowane zostało wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu za zastępstwo prawne przed sądem pierwszej instancji. 2.5. Jak już wspomniano w wyroku w sprawie o sygn. akt SK 90/22, Trybunał Konstytucyjny stwierdził zakresową niekonstytucyjność określonych przepisów rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. 2.5.1. W pisemnych motywach orzeczenia Trybunał zwrócił natomiast uwagę, że w istocie problem konstytucyjny w zawisłej przed nim sprawie nie ograniczał się do przepisu, który ustanawia opłatę (wyrażoną w postaci konkretnej wartości liczbowej) za określoną w nim czynność dokonaną przez adwokata z urzędu, lecz dotyczy oceny całego mechanizmu wynagradzania adwokatów świadczących pomoc prawną z urzędu. Zamiarem skarżącego było poddanie kontroli trybunalskiej normy prawnej ustanawiającej ogólną zasadę określania wysokości opłaty stanowiącej koszty nieopłaconej pomocy prawnej ponoszone przez Skarb Państwa udzielonej przez adwokata z urzędu, zgodnie z którą wysokość tej opłaty jest niższa niż stawka minimalna opłat za czynności adwokatów działających w takich samych sprawach z wyboru, określonych w rozporządzeniu ws. opłat za czynności adwokackie. Zważywszy na te elementy Trybunał Konstytucyjny przyjął, że przedmiotem kontroli w sprawie ze skargi konstytucyjnej jest zgodność z Konstytucją § 2 pkt 1 w związku z § 4 ust. 1 rozporządzenie ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, tworzących normę zezwalającą na przyznanie adwokatom ustanowionym z urzędu wynagrodzenia w wysokości niższej niż stawka minimalna ustalona dla adwokatów działających w takiej samej sprawie z wyboru. Trybunał uznał zatem, że ocena zgodności z Konstytucją normy ustanawiającej ogólną zasadę określania wysokości opłat za pomoc prawną udzieloną przez adwokata z urzędu będzie miała bezpośredni wpływ na dalsze obowiązywanie nie tylko zakwestionowanego § 17 ust. 3 pkt 1 rozporządzenie ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, lecz także wszystkich pozostałych przepisów określających wysokość poszczególnych opłat, zawartych w rozdziałach 2-4 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (por. pkt III ppkt 2.1.2 i 2.1.3 uzasadnienia wyroku TK w sprawie o sygn. akt SK 90/22). 2.5.2. Mając na względzie szczególny status adwokatów jako osób wykonujących zawód zaufania publicznego - niezależnie, czy świadczą oni pomoc prawną z urzędu, czy z wyboru - oraz to, że podstawowym celem pomocy prawnej świadczonej przed organami wymiaru sprawiedliwości tak z urzędu, jak i z wyboru jest zagwarantowanie stronom dostępu do sądu dla realizacji ochrony ich praw, Trybunał Konstytucyjny doszedł do wniosku, że zróżnicowanie stawek wynagrodzeń dla adwokatów z urzędu i z wyboru za wykonywanie tych samych czynności narusza w szczególności gwarancję równej ochrony praw majątkowych (tu: wynagrodzenia za świadczoną pomoc prawną) w związku z zasadą równego traktowania przez władze publiczne (por. pkt III ppkt 6.1 uzasadnienia wyroku TK w sprawie o sygn. akt SK 90/22). 2.5.3. Określając skutki własnego wyroku Trybunał Konstytucyjny przyjął, że z chwilą publikacji jego sentencji w Dzienniku Ustaw derogowane zostaną przepisy określające wysokość opłat stanowiących koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, określone, zgodnie z odesłaniem zawartym w § 4 ust. 1 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, w rozdziałach 2-4 tego rozporządzenia /§ 8 - § 21/ oraz że od dnia jego publikacji, przy zasądzaniu kosztów pomocy udzielonej przez adwokata z urzędu, zastosowanie będą mieć stawki minimalne określone w rozdziałach 2-4 rozporządzenia ws. opłat za czynności adwokackie /§ 2 - § 14/ (por. pkt III ppkt 7 uzasadnienia wyroku TK w sprawie o sygn. akt SK 90/22). 2.6. Uwzględniając powyższe zapatrywania prawne Trybunału Konstytucyjnego stwierdzić więc należało, że skarga o wznowienie postępowania sądowego zasługiwała na uwzględnienie. Zasadnie wywiedziono w niej, że różnicowanie stawek wynagrodzenia dla adwokatów z urzędu oraz dla adwokatów z wyboru, w taki sposób jaki wynika z wyżej wymienionych rozporządzeń, narusza standardy konstytucyjne. 2.6.1. W podanych uwarunkowaniach faktycznych i prawnych należało sprawę dotyczącą przyznania adwokatowi (na jego wniosek) kosztów za udzieloną pomoc prawną z urzędu rozpoznać na nowo w granicach zakreślonych podstawą wznowienia. Następnie zaś zastosować odpowiednio przepisy o postępowaniu przed sądem, który wznowił postępowanie, a więc w pierwszej kolejności przepisy o postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, co wynika z art. 282 § 1 i § 2 P.p.s.a. Na tle art. 282 § 2 P.p.s.a., w którym zawarto odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów o postępowaniu przed sądem, który wznowił postępowanie, należało stwierdzić, że w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w określonych przypadkach zastosowanie może znaleźć także art. 188 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Istota rozpoznanej sprawy w analizowanym przypadku była dostatecznie wyjaśniona, co uzasadniało odpowiednie zastosowanie w niej art. 188 P.p.s.a. 2.6.2. Dokonując zatem ponownej oceny sytuacji prawnej pełnomocnika z urzędu, z uwzględnieniem motywów wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie o sygn. akt SK 90/22 oraz wyżej wymienionych przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny w pierwszej kolejności uznał za konieczne i celowe uchylenie postanowień: 1) z punktu drugiego sentencji postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 października 2021 r., sygn. akt I FSK 1483/21 (o oddaleniu zażalenia adwokata na postanowienie z punktu drugiego sentencji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 9 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20) oraz 2) z punktu drugiego sentencji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 9 marca 2021 r., sygn. akt I SA/Bd 644/20 (o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu kwoty 2.952 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu) - jako wydanych w oparciu o przepisy uznane za niekonstytucyjne, czemu dano wyraz w punktach drugim i trzecim sentencji niniejszego postanowienia. Przypomnienia wymagało bowiem, że Naczelny Sąd Administracyjny w przywołanym powyżej postanowieniu ocenił jako odpowiadające prawu orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu na podstawie § 8 pkt 5 w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. 2.6.3. Jak już o tym wzmiankowano na skutek przywołanego wyżej wyroku w sprawie o sygn. akt SK 90/22, stanowisko to musiało zostać zrewidowane. W realiach niniejszej sprawy, na podstawie art. 282 § 2 w związku z art. 188 P.p.s.a., ad meriti należało więc przyjąć, że przy właściwej tej sprawie wartości przedmiotu zaskarżenia mieszczącej się w przedziale powyżej 10.000 zł do 50.000 zł, podstawę prawną kształtującą wynagrodzenia pełnomocnika z urzędu powinien stanowić § 2 pkt 5 w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia ws. opłat za czynności za czynności adwokackie jako przewidujący stawkę w wysokości 3.600 zł, a nie § 8 pkt 5 w związku z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, który przewidywał stawkę 2.400 zł. Jednocześnie zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu stawkę (opłatę) w wysokości 3.600 zł należało podwyższyć o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 282 § 2 w związku z art. 188 in fine oraz w związku z art. 250 § 1 pkt 1 P.p.s.a., § 2 pkt 5 w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a rozporządzenia ws. opłat za czynności za czynności adwokackie i § 4 ust. 3 rozporządzenia ws. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, orzekł o przyznaniu od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy pełnomocnikowi z urzędu kwoty 4.428 zł (tj. 3.600 zł plus 828 zł jako kwoty podatku VAT w stawce 23%) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w zakresie wynagrodzenia za zastępstwo prawne przed sądem pierwszej instancji - Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Bydgoszczy w związku ze skargą w sprawie prowadzonej pod sygn. akt I SA/Bd 644/20 (zob. punkt czwarty niniejszego postanowienia). 2.7. O kosztach tego postępowania sądowego nie orzekano, ponieważ nie było ku temu podstaw prawnych i faktycznych. W sprawie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu stroną jest tylko pełnomocnik z urzędu i tym samym nie ma strony przeciwnej od której ów pełnomocnik mógłby otrzymać (choćby potencjalnie) dodatkowo zwrot kosztów postępowania (jeśli jakieś by poniósł). Nadto w świetle wykładni systemowej przepisów art. 243 § 1 zdanie drugie, art. 254 § 1, art. 258 § 2 pkt 8 i art. 261 w związku z art. 276 zdanie pierwsze P.p.s.a. skarga o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem dotyczącym zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (w tym przyznania wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy) pozostawała wolna od wpisu sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 31 października 2024 r., sygn. akt I FZ 161/24). Pełnomocnik z urzędu jako wnoszący tę skargę nie poniósł zatem żadnego ciężaru kosztów sądowych związanych z opłatą sądową z tego tytułu. Nie ponosił również takich opłat we własnej sprawie z zażalenia dotyczącego postanowienia o przyznaniu wynagrodzenia za zastępstwo prawne udzielone na zasadach prawa pomocy. Żadnych kosztów procesowych nie generowało również samodzielne działanie adwokata we własnej sprawie o należne jemu wynagrodzenie, w tym ze skargi o wznowienie postępowania sądowego. s. NSA D. Oleś s. NSA J. Zubrzycki s. NSA H. Sęk (spr.)