I FZ 109/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bartosz Wojciechowski, , , po rozpoznaniu w dniu 17 lipca 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. Sp. z o.o. Sp.k.a. z siedzibą w T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 4 marca 2019 r. sygn. akt I SAB/Bd 8/18 oddalające wniosek D. Sp. z o.o. Sp.k.a. z siedzibą w T. o wyłączenie sędziego WSA T. W. w sprawie ze skargi D. Sp. z o.o. Sp.k.a. z siedzibą w T. na przewlekłość Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy w przedmiocie prowadzenia postępowania w sprawie podatku od towarów i usług postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać wniosek o wyłączenie sędziego do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Bydgoszczy. Postanowieniem z dnia 4 marca 2019 r., sygn. akt I SAB/Bd 8/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w sprawie ze skargi D. Sp. z o.o. Sp.k.a. w T. (dalej: spółka, skarżąca, strona) na przewlekłość Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy w przedmiocie prowadzenia postępowania w sprawie podatku od towarów i usług oddalił wniosek spółki o wyłączenie sędziego WSA T. W. Pismem z dnia 21 lutego 2019 r. skarżąca spółka wniosła o wyłączenie sędziego WSA T. W. od rozpoznania sprawy o sygn. I SAB/Bd 8/18. W treści wniosku spółka podniosła, że w złożonej skardze, dalszych pismach oraz podczas rozprawy, jaka odbyła się w sprawie w dniu 13 lutego 2019 r. wskazywała i wyjaśniała, iż Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy nie wydał decyzji odwoławczej w obowiązującym terminie (tj. do dnia 19 września 2018 r.) pomimo faktu, iż decyzja taka była przygotowana. Informację o tym, że decyzja jest napisana, znajduje się na etapie "czytania" i będzie wydana do dnia 19 września 2018 r. przekazał oficjalnie przedstawicielowi skarżącej w rozmowach telefonicznych pracownik Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy zajmujący się sprawą - pani K. T.. Ponadto w sierpniu 2018 r. Naczelnik Kujawsko-Pomorskiego Urzędu Skarbowego w Bydgoszczy uchylił nałożony na decyzję będącą przedmiotem odwołania rygor natychmiastowej wykonalności, a także zwrócił spółce podatek VAT. Spółka podkreśliła, że decyzja odwoławcza nie została wydana na skutek wizyty w organach podatkowych funkcjonariuszy CBA w pierwszej połowie września 2018 r. Zdaniem spółki, po wizycie CBA organ rozpoczął celowe wykonywanie czynności pozornych (opisanych w skardze) w dużych odstępach czasowych i błędnie, co miało pozwolić na wydłużenie w sposób sztuczny czasu postępowania odwoławczego. Po rozprawie przed WSA w dniu 13 lutego 2019 r. skarżąca ustaliła, że sędzia sprawozdawca - T. W. bezpośrednio przed powołaniem w dniu 8 listopada 2018 r. na stanowisko sędziego, zajmował, jako radca prawny, stanowisko Kierownika Oddziału Obsługi Prawnej w Izbie Administracji Skarbowej w Bydgoszczy, czyli w organie będącym przeciwnikiem procesowym spółki. Zdaniem spółki jest bardzo prawdopodobne, iż pracownicy ww. Oddziału Obsługi Prawnej z racji swoich obowiązków i kompetencji opiniowali możliwe do zastosowania sposoby przedłużenia przez organ postępowania (poprzez wykonywanie czynności pozornych) w interesie CBA. Następnie pewnie brali oni udział w redagowaniu pism, w których organ kwestionował zasadność zarzutów spółki związanych z przewlekłością postępowania. Doświadczenie życiowe i praktyka wskazują, że powyższe czynności były podejmowane w Oddziale Obsługi Prawnej organu za wiedzą jego Kierownika - który obecnie ma rozstrzygać, czy przewlekłość miała miejsce i czy doszło do rażącego naruszenia prawa. Doświadczenie życiowe każe także przyjąć, iż to sędzia W., jeszcze jako szef działu prawnego organu, był jedną z pierwszych osób, które Dyrektor Izby poinformował o wizycie CBA celem uzyskania jego rekomendacji, co do dalszego postępowania. W ocenie skarżącej są to okoliczności, które niewątpliwie mogą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego T. W. w danej sprawie. W niniejszej sprawie związki sędziego T. W. ze sprawą i sposobem jej prowadzenia przez organ wydają się (co najmniej) prawdopodobne, a wniosek o jego wyłączenie jest jak najbardziej uzasadniony. Zdaniem skarżącej sąd powinien także rozważyć, czy nie zachodzą bezwzględne przesłanki nakazujące wyłączenie sędziego T. W. od udziału w sprawie. W sytuacji, kiedy sędzia T. W. w czasie trwania postępowania odwoławczego, o którym mowa na wstępie, jako radca prawny zajmował stanowisko Kierownika Oddziału Obsługi Prawnej w Izbie Administracji Skarbowej w Bydgoszczy, wyłączenie go od udziału w sprawie winno nastąpić już wcześniej, na jego wniosek. Pismem z dnia 25 lutego 2019 r. sędzia T. W. ustosunkował się do złożonego przez spółkę wniosku. Zaznaczył, że wskazywane przez skarżącą związki z rozpoznawaną sprawą, wbrew przyjmowanym przez nią założeniom, nie wystąpiły. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy uznał, że wniosek skarżącej spółki nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd powołał brzmienie art. 18 § 1 (wyłączenie z mocy ustawy) i art. 19 (wyłączenie sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1302), powoływanej dalej jako: P.p.s.a. Następnie przypomniał brzmienie przepisów art. 22 § 1 i 2 i art. 20 P.p.s.a. Sąd przypomniał, że wnioskodawca składając wniosek powinien wskazać fakty, które mogłyby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego. Niedopuszczalne jest natomiast formułowanie zarzutów o charakterze generalnym co do bezstronności sędziego w oderwaniu od specyfiki i okoliczności konkretnej sprawy. Należy także podnieść, że okoliczność mogąca wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego w danej sprawie musi być realna, a nie potencjalna. Nie jest zatem wystarczająca sama podejrzliwość strony, czy też utrata zaufania strony do sędziego. Nie ma przy tym znaczenia subiektywne przekonanie skarżącego o braku bezstronności sędziego, lecz konieczne jest wykazanie poważnych powodów, które obiektywnie uzasadniają utratę zaufania do bezstronności sędziego. Ewentualna wątpliwość musi być poparta konkretnymi faktami, bowiem wyłączenie sędziego ma zapewnić obiektywizm sądu i nie może być traktowane jako możliwość eliminowania w postępowaniu sędziów, których strona uznaje ze nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu swoich interesów. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszego postępowania WSA wskazał, że wniosek skarżącej nie może odnieść skutku. Skarżąca zasadniczo powołuje się na brak bezstronności sędziego z uwagi na jego poprzednie zatrudnienie w organie administracji. Jednakże z udzielonych przez sędziego wyjaśnień wynika, iż pomimo zajmowanego kierowniczego stanowiska nie był informowany ani o samej wizycie funkcjonariuszy CBA, ani też o jej rezultatach. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej nie oczekiwał też od sędziego rekomendacji co do dalszego postępowania. W organie nie było też praktyki informowania kierownika Oddziału o podobnych wydarzeniach w innych sprawach. Sędzia podkreślił, że nie wydawał opinii prawnych ani nie brał udziału w spotkaniach dotyczących przebiegu postępowania odwoławczego w sprawie skarżącej spółki z pracownikami zaangażowanymi w to postępowanie, w tym z przywołaną w treści wniosku K. T. Zatem żadna z czynności w sprawie nie była podejmowana za jego wiedzą czy przy jego udziale. Sędzia wskazał, że w czasie, w którym kierował komórką obsługi prawnej, nie było przyjęte kierowanie spraw do radcy prawnego na etapie "czytania". Opinie prawne na etapie postępowania odwoławczego wydawano na wniosek kierowany przez właściwą komórkę organizacyjną dotyczący rozwiązania konkretnego problemu, nie stanowiły zaś etapu weryfikacji prawidłowości projektu rozstrzygnięcia. Istota wykonywanych obowiązków na stanowisku kierownika Działu polegała na koordynacji pracy radców prawnych, a nie nadzorze merytorycznym (w tym np. weryfikacji sporządzanych opinii prawnych). Sędzia podkreślił, że nie świadczył w rozpoznawanej sprawie usług prawnych na rzecz jednej ze stron, ani innych usług związanych ze sprawą, tym bardziej nie brał udziału w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. W opinii sądu spółka nie przedstawiła żadnych konkretnych, popartych dowodami faktów, a jedynie wskazuje na przypuszczenia, że sędzia kierując komórką obsługi prawnej w Izbie Administracji Skarbowej w Bydgoszczy został jako jedna z pierwszych osób poinformowany o wizycie funkcjonariuszy CBA, aby udzielić porady co do dalszego postępowania. Tak rozumiane związki ze sprawą i sposobem jej prowadzenia, zdaniem WSA, nie stanowią wystarczającego uzasadnienia wniosku o wyłączenie. Okoliczność poprzedniego zatrudnienia sędziego w organie administracji publicznej nie stanowi również w świetle art. 19 P.p.s.a. uzasadnionej wątpliwości co do jego bezstronności. Ze złożonych przez sędziego wyjaśnień wynika bezsprzecznie, że nie brał on udziału przy rozstrzyganiu sprawy w organie. Strona skarżąca natomiast nie wykazała w przekonywujący sposób, aby było inaczej. Same przypuszczenia i domysły skarżącej nie są bowiem wystarczające do podważenia bezstronności sędziego. W zażaleniu skarżący wniósł o uchylenie ww. postanowienia i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od organu kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu zażalenia strona powołała się na "możliwy brak bezstronności i obiektywizmu sędziego z uwagi na jego wcześniejsze zatrudnienie w organie administracji publicznej, który jest przeciwnikiem procesowym skarżącej". Zdaniem strony wieloletnia realizacja obowiązków służbowych na rzecz strony postępowania niewątpliwie spowodowała powstanie wielu więzi i relacji (emocjonalnych, towarzyskich, lojalności etc.). Dodatkowo są one wzmocnione przez okoliczności, w jakich opracowywana była decyzja organu (naciski CBA). Jednym z powodów, które spowodowały, że spółka nabrała wątpliwości co do bezstronności sędziego był sposób prezentacji przez niego sprawozdania podczas rozprawy, w którym pominięto szereg istotnych faktów i okoliczności, "tak jakby nie chciał informować o nich pozostałych sędziów". Ponadto z całą pewnością sędzia świadczył na rzecz organu usługi prawne, co jest przesłanką wyłączającą z mocy ustawy. W piśmie procesowym z 17 kwietnia 2019 r. strona stwierdziła, że weszła w posiadanie pisma z 29 marca 2019 r. zawierającego odpowiedź Dyrektora Izby Administracji w Bydgoszczy na pytania zadane przez Pana Tomasza Lenza, posła na Sejm RP w ramach interwencji przewidzianej w art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (kopia pisma w załączeniu). Z treści tego pisma wynika, że w konsultacjach prowadzonych w Izbie na etapie prowadzonego postępowania odwoławczego brało udział 3 radców prawnych zatrudnionych w Dziale Obsługi Prawnej, którym kierował sędzia T. W. Ponieważ był on również radcą prawnym w tym dziale, nie jest wykluczone, że sam był jedną z tych 3 osób. Ponadto z pisma wynika także, że sędzia w okresie, kiedy odbywała się rozprawa był z wizytą w budynku Izby i spotkał się z osobą obecnie kierującą Działem Obsługi Prawnej oraz osobą kierującą Działem Spraw Wierzycielskich i Rachunkowości Podatkowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, choć z nieco innych względów niż wskazano w jego treści. Zgodnie z art. 18 § 1 P.p.s.a. sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach: 1) w których jest stroną lub pozostaje z jedną z nich w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki; 2) swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do drugiego stopnia; 3) osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli; 4) w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron; 5) w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą; 6) w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 6a) dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie; 7) w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Zgodnie z art. 19 P.p.s.a., niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. W opinii NSA sąd I instancji nie rozważył kwestii zasadności zastosowania instytucji wyłączenia sędziego, biorąc pod uwagę specyfikę rozpatrywanej sprawy, a więc to że przedmiotem skargi było nie merytoryczne rozstrzygnięcie, ale przewlekłe prowadzenie postępowania przez Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy. Z wyjaśnienia złożonego przez sędziego w dniu 25 lutego 2019 r. wynika, że był do dnia 7 listopada 2018 r. zatrudniony w Izbie Administracji Skarbowej w Bydgoszczy na stanowisku kierownika Działu Obsługi Prawnej (skarga zaś wpłynęła do Izby w dniu 19 listopada 2018 r.). Wymienione w piśmie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 29 marca 2019 r. (a wynikające z § 13 zarządzenia nr 96/2018 Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 15 października 2018 r. w sprawie nadania Regulaminu organizacyjnego Izbie Administracji Skarbowej w Bydgoszczy) zadania Działu Obsługi Prawnej w Izbie są na tyle szerokie, że należałoby rozważyć ewentualny wpływ nadzoru na ich wykonywaniem na bezstronność osoby kierującej wówczas pracami tego działu, a będącej obecnie sędzią sprawozdawcą w sprawie ze skargi na przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ. Wspomnianymi wyżej zadaniami są m.in. sporządzanie opinii i udzielanie porad prawnych w zakresie związanym z realizacją zadań Dyrektora i zadań naczelników podległych urzędów oraz udzielanie wyjaśnień w zakresie stosowania prawa; opiniowanie projektów aktów prawnych, reprezentowanie Dyrektora i naczelników podległych urzędów skarbowych w postępowaniu sądowym, administracyjnym i egzekucyjnym; opiniowanie pism procesowych i odpowiedzi na pisma procesowe; sporządzenie i wnoszenie skarg kasacyjnych i odpowiedzi na skargi kasacyjne do NSA i SN; opiniowanie odpowiedzi na skargi do sądów administracyjnych; koordynowanie obsługi prawnej w Izbie i podległych urzędach skarbowych. Z tego samego pisma wynika też, że w konsultacjach ustnych z zakresu spraw skarżącej spółki brało udział 3 radców prawnych zatrudnionych w Dziale Obsługi Prawnej Izby. Jednocześnie wskazać trzeba, że z wyjaśnienia sędziego wynika, że uwzględniając niezależność wykonywania zawodu radcy prawnego nie podejmował w sprawie decyzji ani nie ingerował w sposób wykonywania czynności przez współpracowników w tym zakresie. Zdaniem NSA opisane wyżej kwestie wymagają dodatkowego rozważania i szerszego omówienia przez WSA w Bydgoszczy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.