I FZ 354/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 25 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 8 sierpnia 2014 r. sygn. akt I SA/Rz 197/14 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skarg R. C. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 26 kwietnia 2012 r., nr [...], [...], [...], [...], [...], [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od lutego do lipca 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2014 r., sygn. akt I SA/Rz 197/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie oddalił wniosek R. C. o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skarg na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 26 kwietnia 2012 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od lutego do lipca 2005 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że swój wniosek skarżący motywował przewlekłą chorobą, a co za tym idzie kosztami leczenia, podając, że nie ma stałego źródła utrzymania, oszczędności ani majątku, które pozwalałyby mu na pokrycie kosztów związanych z opłatą od skargi kasacyjnej bez poniesienia uszczerbku koniecznego dla utrzymania. Skarżący powołał się na składane już oświadczenia w związku z ubieganiem się o przyznanie prawa pomocy (na etapie skargi) oraz podał, że jest rozwiedziony, mieszka w domu rodziców, nie prowadzi działalności gospodarczej, ze względu na stan zdrowia nie może podjąć zatrudnienia i nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym. Zadeklarował dochody w wysokości 1 000 zł. Wezwany do złożenia dodatkowych wyjaśnień skarżący oświadczył, że nie jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna z uwagi na stan zdrowia. Opisał szeroko swoje dolegliwości zdrowotne, podając, że pozostaje na utrzymaniu rodziców, którzy pokrywają wszelkie koszty jego utrzymania. Oświadczył, że jego miesięczne stałe wydatki przekraczają kwotę 1 500 zł, nie posiada żadnych środków transportu i nie korzysta z pomocy społecznej. Przedłożył fakturę za zakup środków medycznych na kwotę 732 zł. Nie udokumentował natomiast dochodów rodziców, nie przedłożył zeznań podatkowych i wyciągów z rachunków bankowych wszystkich domowników, rachunków związanych z utrzymaniem domu, ani jakichkolwiek innych dowodów na trudną sytuację materialną. Oddalając wniosek Sąd pierwszej instancji podkreślił wyjątkowość instytucji prawa pomocy i to, że brak środków na poniesienie kosztów postępowania powinien być wiarygodnie udokumentowany, ponieważ zwolnienie od ponoszenia ciężaru postępowania sądowego stanowi de facto przerzucenie tego ciężaru na współobywateli. Zdaniem Sądu skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie, tj. że faktycznie jego sytuacja uniemożliwia mu dostęp do sądu i bez zastosowania wobec niego instytucji prawa pomocy nie będzie on w stanie poddać zapadłego w jego sprawie rozstrzygnięcia kontroli sądu wyższej instancji. W ocenie Sądu fakt pozostawania bez pracy nie stanowi nadzwyczajnej okoliczności uniemożliwiającej skarżącemu partycypowanie w kosztach sądowych, podobnie jak choroba. Podkreślono, że skarżący przemilczał wezwanie o udokumentowanie możliwości finansowych rodziców, którzy według oświadczenia pokrywają wszelkie jego wydatki, nie przedstawił też dokumentów, w oparciu o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie może dysponować przy uwzględnieniu potrzeb rodziców i na jakim faktycznie poziomie kształtują się koszty jego utrzymania. Zdaniem Sądu uniemożliwiło to ustalenie, czy poniesienie kosztów sądowych, a na etapie sprawy jest to wyłącznie wpis od skargi kasacyjnej, będzie wiązać się z uszczerbkiem w utrzymaniu na tyle, że przyznanie prawa pomocy byłoby uzasadnione. W ocenie Sądu na podstawie wyłącznie oświadczenia skarżącego nie można przyjąć, że koszty te są na tyle wysokie, że faktycznie nie pozwalają partycypować w żadnym zakresie w ponoszeniu kosztów sądowych. Sąd wskazał, że skarżący nie po raz pierwszy stara się o przyznanie prawa pomocy w związku z postępowaniem sądowoadministracyjnym, natomiast konsekwentnie nie wywiązuje się z obowiązku współpracy w celu ustalenia możliwości ponoszenia przez niego tychże kosztów (w rozpoznawanej sprawie był dwukrotnie wzywany do złożenia dodatkowego oświadczenia majątkowego – bez rezultatu w postaci wyczerpującej odpowiedzi). Sąd podkreślił, że takie postępowanie nie może być premiowane przez przyznanie zwolnienia, a nawet więcej - brak współpracy z sądem przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładanie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd na ocenę wniosku, gdyż bez ustalenia wysokości dochodów i wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem nie można dokonać prawidłowej oceny możliwości płatniczych wnioskodawcy. Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie nie może ujść też uwadze to, że skarżący korzysta z pomocy dwóch profesjonalnych pełnomocników – choć samo korzystanie z pomocy prawnej wybranego przez siebie pełnomocnika nie jest okolicznością przesądzającą o zasadności lub bezzasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy, to opłacanie aż dwóch pełnomocników może świadczyć o większych niż deklarowane we wniosku możliwościach finansowych. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej, zarzucając zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") przez uznanie, że na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie przysługuje skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowym, mimo wykazania, że nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zdaniem skarżącego w sposób wystarczający wykazał on swoją sytuację majątkową, a warunki umowy łączącej go z pełnomocnikiem powinny pozostać bez wpływu na rozstrzygnięcie wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy – zawarte tam określenie "gdy wykaże" wskazuje, że to strona ma przekonać Sąd, iż znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uniemożliwia przeprowadzenie oceny jego stanu majątkowego w taki sposób, by można było jednoznacznie stwierdzić, że sytuacja, w której strona się znalazła, wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 1 lub 2 P.p.s.a., co z kolei należy interpretować na niekorzyść wnioskodawcy. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie odmówił skarżącemu prawa pomocy, gdyż nie wykazał on, że spełnia przesłanki konieczne do skorzystania z tej instytucji. Wynika to z tego, że skarżący nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, jaka jest jego sytuacja majątkowa. Należy przede wszystkim wskazać, że w przedmiotowej sprawie bez wątpienia został zastosowany tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., niewątpliwie też ciążącego na wnioskodawcy na mocy tego przepisu zobowiązania skarżący nie wykonał, ograniczając się do przedstawienia swojej sytuacji zdrowotnej i podania ogólnych informacji na temat swoich możliwości majątkowych. W istocie wystosowane do strony w trybie art. 255 P.p.s.a. wezwanie o przedłożenie oświadczeń i dokumentów mających zobrazować jego stan majątkowy i możliwości płatnicze zostało w przeważającej części zignorowane, a skarżący za stosowne uznał jedynie przedstawienie dowolnie i wybiórczo dobranych przez siebie informacji i dokumentów (głównie na temat swojego zdrowia). W takiej sytuacji ocena wniosku nie mogła być miarodajna, gdyż rzeczywisty stan możliwości płatniczych skarżącego pozostaje nieznany (brak jest jakiegokolwiek udokumentowania zarówno osiaganych przez skarżącego dochodów, jak i wydatków – z wyj. jednej faktury związanej z kosztami leczenia). W rozpatrywanym zażaleniu strona nie tylko nie zaprzecza, że wezwania nie wykonała, ale zupełnie nie odniosła się do większości argumentów podniesionych przez Sąd pierwszej instancji, ograniczając się do gołosłownej polemiki z zaprezentowanym w zaskarżonym postanowieniu stanowiskiem, tj. podnosząc, że jej stan majątkowy został wystarczająco wykazany, a fakt korzystania w postępowaniu z pomocy dwóch profesjonalnych pełnomocników nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia. Nie można się z tym poglądem strony zgodzić. Sąd pierwszej instancji nie dysponował żadnymi dokumentami, na podstawie których mógłby ocenić rzeczywistą sytuację majątkową strony. Skarżący wydaje się uważać, że samo ogólne podanie przez niego informacji na temat dochodów i wydatków powinno być przyjęte przez Sąd za wiarygodne i stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy, jednak postawa taka nie znajduje usprawiedliwienia w przepisach regulujących instytucję prawa pomocy, zwłaszcza przy uwzględnieniu jej wyjątkowości, obciążenia wnioskodawcy ciężarem dowodu i wyposażenia sądu w możliwość domagania się przedłożenia dalszych oświadczeń i dokumentów, jeśli sąd (a nie – co wymaga podkreślenia – strona) uzna to za konieczne do rozpoznania wniosku. Skoro ciężar wykazania wystąpienia przesłanek prawa pomocy obciąża wnioskodawcę, to nie wypełniając skierowanego do siebie wezwania skarżący powinien był mieć świadomość, że kwestie, których nie wyjaśnił, w dalszym ciągu będą budzić wątpliwości i mogą zostać uznane za przemawiające za oddaleniem wniosku. Nie sposób nie zauważyć, że mimo wskazania w zaskarżonym postanowieniu na niekompletność danych dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego, autor zażalenia nie uznał za zasadne odniesienia się do wątpliwości, na które wskazywał sąd. Co więcej, z zaskarżonego postanowienia wynika, że jest to typowe działanie ze strony skarżącego, który nie po raz pierwszy unika przedłożenia wszystkich oświadczeń i dokumentów żądanych przez sąd. Domaganie się w takiej sytuacji, by mimo wyraźnego uchylania się od współpracy z sądem w celu pełnego zobrazowania stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, prawo pomocy zostało przyznane na podstawie gołosłownych i ogólnikowych informacji, które skarżący uznał za stosowne ujawnić, nie może zostać uznane za usprawiedliwione. Skoro to do strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy należy wykazanie, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tej instytucji, a skarżący z tego zadania się nie wywiązał w sposób rzetelny, prawidłowa jest konkluzja Sądu pierwszej instancji o niewykazaniu spełnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.