I FZ 531/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. spółka jawna w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2013 r. sygn. akt III SA/Wa 2445/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. spółka jawna w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 22 lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie określenia kwoty różnicy podatku do przeniesienia na następny miesiąc oraz kwoty podatku do zapłaty w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 grudnia 2013 r., sygn. akt III SA/Wa 2445/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania A. spółka jawna prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 22 lipca 2013 r. w przedmiocie określenia kwoty różnicy podatku do przeniesienia na następny miesiąc oraz kwoty podatku do zapłaty w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd, podkreślając wyjątkowość instytucji prawa pomocy i odwołując się do orzecznictwa NSA, wskazał, że każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien wkalkulować w ryzyko związane ze swoją działalnością konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczyć środki na ten cel. Nadto prawo pomocy nie służy ochronie czy wzbogaceniu majątku osób prywatnych, gdyż jego celem jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy zdaniem Sądu szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Odnosząc się do nadesłanej przez spółkę dokumentacji i jej oświadczeń Sąd pierwszej instancji zauważył, że nie wynika z nich, by spółka formalnie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, a choć z deklaracji VAT-7 wynika, że od marca 2013 r. dokonywana przez spółkę z każdym miesiącem sprzedaż maleje, to w samym styczniu 2013 r. przychody skarżącej ze sprzedaży towarów i usług wyniosły 1 374 763,95 zł, a zgodnie z zeznaniem podatkowym za 2012 r. przychody te wyniosły ponad 37 mln zł. Sąd wskazał też, że z rachunku zysków i strat za okres od 1 stycznia do 31 sierpnia 2013 r. wynika, że również w 2013 r. spółka osiągnęła duże przychody ze sprzedaży, tj. 2 130 481,16 zł. Nadto Sąd podkreślił, że z obliczonego na dzień 2 października 2013 r. bilansu wynika, iż skarżąca w kasie i na rachunkach posiada środki w wysokości 780 044,50 zł. W ocenie Sądu bez znaczenia dla kwestii spełnienia przesłanek przyznania spółce prawa pomocy jest fakt zaistnienia straty z prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 62 921,31 zł – Sąd zwrócił uwagę, że strata oznacza jedynie brak dochodu do opodatkowania, a nie świadczy o braku środków finansowych. Stąd zdaniem Sądu kategorią miarodajną dla oceny zdolności płatniczych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą jest nie "dochód" lecz "przychód", a w przypadku spółki uzyskiwane przychody kształtują się na znacznym poziomie, a spółka nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym. Odnosząc się do zarzutu skarżącej, że przy ocenie bilansu pominięto wysokość zobowiązań spółki w łącznej kwocie 3 205 819,58 zł, Sąd zaznaczył, że choć wielkość pasywów skarżącej określono na taką kwotę, to wpływ na taką ich wysokość miało zaliczenie pozycji "Kapitał (fundusz) własny" o wartości 872 941,66 zł oraz "Kapitał (fundusz) podstawowy" o wartości 105 000 zł. Zwracając równocześnie uwagę na wielkość środków, którymi skarżąca dysponuje w kasie i na rachunkach oraz podzielając pogląd przedstawiony w postanowieniu NSA z 19 listopada 2004 r., I FZ 463/04, Sąd pierwszej instancji uznał, że osoba prawna, która dysponuje majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu, nie mieści się w hipotezie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."). Podsumowując swoje stanowisko w sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że analiza sytuacji skarżącej w 2012 i 2013 r. daje podstawę do przyjęcia, że spółka – z uwagi na wysokie przychody w 2012 r. (ponad 37 mln zł) i w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2013 r. (2 130 481,16 zł) powinna dysponować środkami pozwalającymi na uiszczenie wpisu od skargi w niniejszej sprawie, a w konsekwencji wniosek spółki o przyznanie jej prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. W zażaleniu na to postanowienie strona wniosła o jego zmianę przez zwolnienie spółki z obowiązku poniesienia wpisu od wniesionej skargi, zarzucając Sądowi pierwszej instancji istotne błędy przy ocenie załączonych przez skarżącą dokumentów uzasadniających wniosek, w tym w szczególności załączonych zeznań podatkowych, deklaracji VAT-7 oraz bilansu spółki. Zdaniem strony ocena tych dokumentów była wyrywkowa, gdyż bezzasadne jest odnoszenie się jedynie do wysokości osiąganych przez nią przychodów w 2012 r. i w styczniu 2013 r., przy pominięciu wysokości aktualnych przychodów spółki, które są kilkaset razy mniejsze. Strona nie zgodziła się też z twierdzeniem, że z przesłanych dokumentów nie wynika zaprzestanie działalności spółki – zwrócono uwagę, że m.in. z deklaracji VAT-7 za sierpień 2013 r. wynika, że mimo formalnego istnienia wpisu spółki w KRS nie prowadzi ona działalności, gdyż nie prowadzi sprzedaży towarów. Zdaniem strony nadinterpretacją jest wskazanie, że spółka w okresie od 1 stycznia do 31 sierpnia 2013 r. osiągnęła duże przychody, gdyż nie jest to najistotniejsze. Wbrew ocenie Sądu koszty uzyskania przychodu nie stanowią dla spółki przysporzenia, lecz mogą ten przychód istotnie niwelować. Wykazana w bilansie strata to brak dochodów na prowadzenie działalności, a zatem nie można uznać, że spółka posiada środki na uiszczenie wpisu sądowego. Nadto Sąd zignorował to, że równa 2 227 877,92 zł kwota zobowiązań spółki nie wynika z jej kapitału, lecz jest wynikiem zobowiązań wobec Banku [...] oraz spółki S., na dowód czego spółka załączyła odpowiednie dokumenty. Nie do przyjęcia jest też zdaniem skarżącej argumentacja, z której wynika, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą nie może korzystać z prawa pomocy – gdyż takie wnioski są konsekwencją wskazania przez Sąd, że prowadzenie działalności gospodarczej wiąże się z przezornością i zapobiegliwością. Tymczasem w chwili obecnej skarżąca, nie prowadząc działalności i nie osiągając z tego tytułu dochodów, z wynikającą z bilansu stratą oraz zobowiązaniami na kwotę dwukrotnie przewyższającą jej kapitał zakładowy, nie jest w stanie ponieść wydatków związanych z wpisem od skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że – jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji – celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie spółka ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, osoba prawna zobowiązana jest wykazać, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno: Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi. Wyd. 2, Warszawa 2006, s. 504). Pogląd ten Naczelny Sąd Administracyjny rozpatrujący przedmiotowe zażalenie podziela, stwierdzając równocześnie, że w okolicznościach sprawy wskazany wymóg nie został spełniony. Zauważyć należy przede wszystkim, że w żaden sposób spółka nie zaprzeczyła posiadaniu znacznej wartości środków pieniężnych w kasie i na rachunkach. Zgodnie z danymi z przedstawionego bilansu jest to kwota ponad 780 000 zł, co wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu w przedmiotowej sprawie (4 781 zł). Już samo to przemawia przeciwko przyznaniu skarżącej prawa pomocy w zakresie wskazanym w zażaleniu (tj. zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi). Nie można też zgodzić się ze skarżącą, że dla celów rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy istotne są tylko aktualne przychody spółki. Choć istotnie przedłożone do akt sprawy deklaracje VAT-7 wskazują na zmniejszanie się obrotu spółki, nie można przy rozstrzyganiu, czy obciążyć kosztami wszczętego przez spółkę postępowania ogół obywateli, pominąć okoliczności, że w 2012 r. spółka ta osiągnęła ponad 140 000 zł dochodu, przy przychodach sięgających prawie 40 mln zł (39 717 682,18 zł). Należy przyjąć, że przy takiej wysokości przychodów i dochodów, wielokrotnie przewyższających należne w sprawie koszty sądowe, nie jest bezpodstawnym stwierdzenie, iż spółka jest w stanie wygospodarować środki na poniesienie tych kosztów. Nadto warto zauważyć, że z przedłożonych zeznań podatkowych nie wynika, czy faktyczne zaprzestanie działalności (na które wskazuje strona) ma charakter trwały, brak sprzedaży dotyczy bowiem wyłącznie sierpnia 2013 r., tj. ostatniego miesiąca, za który spółka przedstawiła deklarację VAT-7. Zauważenia wymaga również, że zgodnie z przedłożonym bilansem na dzień 31 sierpnia 2013 r. spółce przysługiwały należności krótkoterminowe na kwotę 2 253 698,59 zł, w większości z tytułu dostaw i usług. W takiej sytuacji to, że spółka wykazuje stratę z działalności rzędu prawie 63 000 zł, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy, zwłaszcza jeśli uwzględni się inną pozycję bilansu, tj. to, że zysk z lat poprzednich wyniósł 830 862,97 zł. Należy zgodzić się ze spółką, że Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do znacznej wielkości zobowiązań spółki wobec banku oraz spółki S., lecz dla niniejszego rozstrzygnięcia nie ma to znaczenia, gdyż utrwalone w orzecznictwie – i podzielone przez Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający przedmiotowe zażalenie – jest stanowisko, że zobowiązania prywatnoprawne (np. kredyty/pożyczki) nie mogą mieć pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Podkreślenia wymaga, że opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Takim uzasadnionym powodem nie jest wskazanie na obciążające wnioskodawcę zobowiązania prywatnoprawne. Stąd nieodniesienie się do tej kwestii przez Sąd pierwszej instancji nie ma wpływu na rozstrzygnięcie. W świetle powyższych rozważań i wyniku analizy możliwości finansowych spółki bez znaczenia pozostaje też stanowisko Sądu pierwszej instancji o konieczności zabezpieczenia przez podmioty prowadzące działalność gospodarczą środków na koszty sądowe, którego to poglądu Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający zażalenie nie podziela. Słusznie strona podnosi, że przyjęcie takiego stanowiska zbytnio ogranicza możliwość ubiegania się takich podmiotów o przyznanie prawa pomocy, jednak nie wpływa to na uznanie, że w okolicznościach sprawy spółka nie wykazała, że spełnione w jej przypadku zostały przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego przychody spółki za 2012 r. (prawie 40 mln zł), jak i wykazany w tymże roku dochód (ponad 140 000 zł), znaczna wartość środków pieniężnych znajdujących się w kasie i na rachunkach (ponad 780 000 zł) i wysokość przysługujących spółce należności krótkoterminowych (ponad 2 mln zł) przemawiają przeciwko uznaniu, że spółka nie ma i nie jest w stanie wygospodarować dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w sprawie. Ze wskazanych przyczyn, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.