I FZ 572/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 1 października 2012 r. sygn. akt III SA/Gl 965/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi T. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 22 marca 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 1 października 2012 r., sygn. akt III SA/Gl 965/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania T. B. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że wniosek swój skarżący uzasadnił zaprzestaniem prowadzenia działalności i nieuzyskiwaniem żadnych dochodów, a także brakiem majątku i pozostawaniem we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwójką małoletnich dzieci. Sąd zwrócił uwagę, że skarżący został wezwany o uzupełnienie danych zawartych we wniosku w trybie przewidzianym w art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "P.p.s.a.") poprzez przedłożenie szeregu dokumentów i złożenie stosownych oświadczeń, jednak wezwanie w tym zakresie nie zostało wypełnione w całości, wnioskodawca nie przesłał bowiem dokumentów dotyczących: 1) działalności gospodarczej, tj. zaświadczenia potwierdzającego, że w chwili obecnej ani skarżący, ani jego żona nie figurują w ewidencji działalności gospodarczej (przedłożone zaświadczenie było wystawione jeszcze dnia 25 stycznia 2011 r. i nie wynika z niego, że działalność została wykreślona lub zawieszona), 2) dochodów i wydatków, tj.; - zeznań żony za 2010 r. i 2011 r. lub zaświadczeń organu podatkowego, że zeznania takie nie zostały złożone z uwagi na brak dochodów, - rachunków lub dowodów wpłat obrazujących wysokość miesięcznych wydatków z tytułu opłat za wodę, gaz, energię elektryczną, telefon, podatek od nieruchomości, - dowodów wskazujących źródła dochodu, z których pokrywane są koszty bieżącego utrzymania w sytuacji, gdy pełnomocnik złożył oświadczenie, że rodzina nie korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej, ani z zasiłków dla bezrobotnych, gdyż skarżący i jego żona nie są zarejestrowani jako bezrobotni, - zaświadczenia o odprowadzaniu składek na ubezpieczenie społeczne przez okres ostatnich sześciu miesięcy (wniosek o wydanie tego zaświadczenia został złożony w ZUS dopiero w dniu, w którym sporządzone zostało pismo przewodnie o przesłaniu niektórych dokumentów, tj. 28 czerwca 2012 r.; mimo upływu ponad 30 dni od tego momentu do sprzeciwu z dnia 30 lipca 2012 r. takie zaświadczenie również nie zostało dołączone), 3) majątku, tj.; - dokumentów wskazujących, kto jest właścicielem nieruchomości podanej jako miejsce zamieszkania, jej powierzchni ewentualnie prawa do korzystania z niej i kto pokrywa wydatki związane z jej utrzymaniem, - wyciągów lub wykazów z wszystkich posiadanych przez skarżącego lub jego żonę rachunków bankowych obrazujących operacje dokonywane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy (nie złożone zostało też oświadczenie o braku takich rachunków), 4) pomocy rodziny, tj. oświadczenia, czy korzysta z takiej pomocy (złożono tylko oświadczenie żony z dnia 27 czerwca 2012 r., że uczestniczy finansowo w utrzymaniu wspólnego gospodarstwa). Sąd zaznaczył, że w tym stanie faktycznym zawarte we wniosku oświadczenia o braku jakiegokolwiek majątku i dochodów nie zostały potwierdzone lub uprawdopodobnione odpowiednimi okolicznościami wynikającymi ze złożonych dokumentów znajdujących się w aktach postępowania. Mimo stosownego szczegółowego wezwania i możliwości odpowiedzi na nie dodatkowo do momentu złożenia sprzeciwu, brak jest dokumentacji niezbędnej do oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych osób tworzących wspólne gospodarstwo domowe, a także składu osobowego tego gospodarstwa i przyjęcia, że w tym stanie zachodzą podstawy do przyznania wnioskowanego zwolnienia od kosztów sądowych. Strona nie wykazała, a nawet nie podała, ile wynoszą miesięcznie wydatki czteroosobowej rodziny i z jakiego źródła są one pokrywane, dlatego w ocenie Sądu nie można uwzględnić stanowiska zaprezentowanego w sprzeciwie, że można ocenić między innymi wielkość "stałych miesięcznych wydatków" i uznać, że wystąpiły przesłanki do udzielenia prawa pomocy. Wnioskodawca nie wyjaśnił też kwestii własności nieruchomości, gdzie znajduje się jej miejsce zamieszania. Z przedłożonych zeznań dotyczących tylko strony wynika duża skala prowadzonej przez nią działalności gospodarczej (w 2010 r. przychód wynosił 13 559 735,86 zł, a w 2011 r. 762 375,16 zł). Nie ma też dowodu świadczącego o zaprzestaniu jej prowadzenia w całości lub w części. Odpowiednie dane nie zostały przedstawione, jeśli chodzi o wysokość dochodów uzyskiwanych przez żonę, która wchodzi w skład gospodarstwa domowego mimo zawartej umowy o rozdzielności majątkowej. Istnieją również wątpliwości co do tego, czy wspólne gospodarstwo tworzą tylko cztery osoby, gdyż z nadesłanych dokumentów wynika, że pod tym samym adresem zamieszkują również rodzice skarżącego. Podkreślając przede wszystkim, że w świetle art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. to na stronie ciąży obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd pierwszej instancji uznał, że przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w przypadku wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej danego wnioskodawcy, gdyż brak jest prawnych podstaw do prowadzenia przez Sąd z urzędu postępowania w zakresie ustalenia aktualnej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli po wezwaniu w trybie art. 255 P.p.s.a. on sam nie wykazuje w pełni istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. W konsekwencji prezentowanego stanowiska Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że brak było przesłanek do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przez przyjęcie, że nie zachodzą okoliczności uzasadniające zwolnienie skarżącego od ponoszenia kosztów sądowych w całości, gdy tymczasem z zebranego materiału dowodowego w sprawie niezbicie wynika, że nie może on ponieść tych kosztów bez znacznego uszczerbku dla siebie i swojej rodziny. W uzasadnieniu strona podniosła, że oceniając oświadczenie majątkowe, a w szczególności przychody i stałe miesięczne wydatki skarżącego należy dojść do uzasadnionego wniosku, że spełnia on przesłanki do udzielenia prawa pomocy w całości. Pełnomocnik skarżącego wskazał, że cała żądana dokumentacja została dostarczona. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że wniosek o udzielenie prawa pomocy jest ogólnikowy, jednak strona nie była wzywania do doprecyzowania wniosku, lecz wyłącznie zażądano dokumentacji, a skarżący wypełnił stosowne oświadczenie i załączył ostatecznie wymagane dokumenty. W takiej sytuacji skarżący wykazał w sposób dostateczny niemożność uiszczenia opłaty. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy złożonego na formularzu PPF wniosku i zawartych w nim oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania skarżącego do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony. Tryb, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a. niewątpliwie został w przedmiotowej sprawie wykorzystany, nie ulega też wątpliwości, że ciążącego na wnioskodawcy na mocy tego przepisu zobowiązania skarżący nie wykonał w pełni, co spowodowało, że dane co do sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy pozostały w dalszym ciągu niewystarczające do oceny zasadności wniosku. Co prawda w rozpatrywanym obecnie zażaleniu (podobnie zresztą, jak we wcześniej złożonym sprzeciwie, niemal identycznym treściowo z zażaleniem) pełnomocnik skarżącego podnosi, że cała żądana dokumentacja została dostarczona, jednak akta przedmiotowej sprawy nie potwierdzają tego gołosłownego twierdzenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny szczegółowo wymienił zarówno dokumenty, o których przedłożenie skarżący został wezwany, dokumenty rzeczywiście przez stronę doręczone, jak i wynikające jednoznacznie z porównania obu tych list niewypełnienie wezwania w całości. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji, strona nie podała żadnych danych dotyczących ponoszonych wydatków i źródła ich finansowania, stąd nie można się zgodzić z argumentacją zażalenia, że porównanie przychodów i stałych miesięcznych wydatków skarżącego prowadzi do wniosku o zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z akt sprawy wynika niezbicie nie – jak wskazuje pełnomocnik strony – niemożność poniesienia kosztów postępowania bez znacznego uszczerbku dla wnioskodawcy i jego rodziny, a to, że skarżący przedstawia dane i dokumenty dotyczące swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej (nie jest nawet w istocie pewna liczba osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącym) w sposób wybiórczy i jednostronny, a nie taki, który ma zobrazować w pełni jego sytuację w sposób umożliwiający jej ocenę w świetle przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Ze względu na to, że to na skarżącym ciążył ciężar wykazania, że spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie, uchylenie się od uczynienia w pełni zadość wezwaniu, a tym samym brak współpracy z Sądem w celu wykazania, że w istocie skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jak stanowi art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.), skutkuje uznaniem, że nie wykazał on, iż te przesłanki spełnia. Uchylając się (i to bez żadnego wyjaśnienia) od przedstawienia wszystkich żądanych dokumentów potwierdzających rzeczywisty stan majątkowy i rodzinny oraz możliwości płatnicze wnioskodawcy, w tym tak podstawowych jak wyciągi z posiadanych rachunków bankowych, czy dowody na ponoszenie wydatków z tytułu tzw. mediów, strona musi liczyć się z tym, że gołosłowne wskazanie na brak jakiegokolwiek majątku i dochodów zostanie uznane za niewystarczające do uznania stwierdzenia wystąpienia przesłanek, o których mowa w art. 246 P.p.s.a. Skoro argumentacja zażalenia w istocie sprowadza się do bezpodstawnego utrzymywania, że kierowane do skarżącego wezwanie zostało wypełnione w całości, podczas gdy akta sprawy tego nie potwierdzają, i w dalszym ciągu brak jest szeregu informacji, które umożliwiłyby miarodajną ocenę sytuacji majątkowej i rodzinnej strony, należy zgodzić się z Sądem pierwszej instancji, że wnioskodawca nie wykazał, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym przez siebie zakresie. Wybiórczość zaprezentowanych informacji i dostarczonej dokumentacji słusznie zostały uznane przez Sąd pierwszej instancji za niemogące przemawiać za zasadnością wniosku. Brak współdziałania skarżącego w wyjaśnianiu jego sytuacji majątkowej doprowadził do sytuacji, w której rzeczywiste możliwości płatnicze wnioskodawcy pozostają nieznane. W związku z tym należy uznać, że skarżący nie wykazał skutecznie, że błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.