I GSK 1666/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz (spr.) Sędzia NSA Barbara Mleczko-Jabłońska Sędzia del. WSA Artur Adamiec Protokolant starszy asystent sędziego Karolina Mamcarz po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej T. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 125/16 w sprawie ze skargi T. K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] listopada 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od T. K. na rzecz Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa 2700 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 2 grudnia 2016 r., sygn. akt V SA/Wa 125/16, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2016 r., poz. 718, ze zm., obecnie Dz.U. z 2019 r., poz. 2325; dalej: p.p.s.a.) oddalił skargę T. K. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] listopada 2015 r. utrzymującą w mocy decyzję Dyrektora Podlaskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] października 2015 r. ustalającą skarżącemu kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu "Ułatwiania startu młodym rolnikom" w wysokości 75.000 zł. W motywach rozstrzygnięcia Sąd podał, że organy administracji prawidłowo uznały, że w przedmiotowej sprawie podstawę prawną rozstrzygania stanowią przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz.U. z 2014 r. Nr 201 ze zm., dalej: rozporządzenie). Zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 lit. d) rozporządzenia pomoc finansowa w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" jest przyznawana osobie fizycznej, która posiada odpowiednie kwalifikacje zawodowe. Sąd podał, że skarżący składając 13 czerwca 2011 r. wniosek o przyznanie pomocy w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 zadeklarował w biznesplanie, że w ciągu 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy uzupełni kwalifikacje, ukończy naukę w Centrum Kształcenia Ustawicznego w Białymstoku do dnia 24 czerwca 2013 r. i uzyska tytuł zawodowy: technik rolnik. Decyzją z [...] czerwca 2012 r. Dyrektor Oddziału przyznał stronie pomoc finansową w wysokości 75.000 zł w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" z zastrzeżeniem dopełnienia warunków w postaci uzyskania tytułu zawodowego w specjalności technik rolnik w okresie trzech lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. W ocenie Sądu nierozpoczęcie nauki przez skarżącego we wrześniu 2012 r. nie znajduje usprawiedliwienia w świetle wymagań § 22 rozporządzenia. Złożenie przez skarżącego oświadczenia, że w roku 2012 nie podjął nauki gdyż latem i jesienią kilkakrotnie wyjeżdżał za granicę w celu doboru efektywnych maszyn do profilu swojej działalności nie daje podstaw do uznania, że były to okoliczności niezależne od niego. W ocenie Sądu gołosłowne też jest twierdzenie skarżącego, że nie znalazł w 2012 r. odpowiedniej placówki kształcącej rolnika, bowiem nie wskazał kiedy i gdzie podejmował próby poszukiwania i podjęcia nauki, a omawiane wyjaśnienia z 7 lipca 2015 r. Skarżący 19 czerwca 2015 r. przedłożył zaświadczenie o ukończeniu kwalifikacyjnego kursu zawodowego. Sąd podzielił ocenę organów administracji zgodnie z którą zaświadczenie o ukończeniu kwalifikacyjnego kursu zawodowego "Prowadzenie działalności rolniczej" nie potwierdza uzyskania wymaganych przepisami prawa kwalifikacji w zawodzie R3, oraz nie potwierdza uzyskania tytułu zawodowego technik rolnik, do którego uzyskania zobowiązał się skarżący. Ostatecznym i niezbędnym dokumentem potwierdzającym posiadanie uzupełnionego wykształcenia jest dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe, którego skarżący nie złożył. Sąd podzielił pogląd organu, że z dostarczonych dokumentów nie wynika, aby w wymaganym terminie, tj. do 21 czerwca 2015 r. skarżący dopełnił warunek związany z uzupełnieniem wykształcenia. Sąd podkreślił, że kwestie dotyczące wysokości sankcji za nieprzestrzeganie wymogu wymienionego w § 18 ust. 1 pkt 6 rozporządzenia, zostały określone w sposób jednoznaczny przez prawodawcę. Przepisy nie dają możliwości przesunięcia terminu uzupełnienia wykształcenia również ze względu na fakt, że termin ten ma charakter materialnoprawny i jako taki nie podlega zmianie. Mając na uwadze całość sprawy Sąd nie stwierdził, że organy administracji naruszyły przepisy prawa materialnego, w tym w szczególności wskazywanych w skardze przepisów § 6 ust. 3, § 22 ust. 1 pkt 2, § 22 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia, art. 21 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (tekst jednolity: Dz.U. z 2013 r. poz. 173 ze zm., dalej: ustawa o wspieraniu). W toku postępowania administracyjnego nie doszło również do naruszenia przepisów procedury w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżący złożył skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. Wyrokowi zarzucono naruszenie: prawa materialnego, tj.: art. 22 ust. 1 pkt b) rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 z dnia 20 września 2005 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz. Urz. UE L 277 z 21.10.2005, str. 1, z późn. zm., dalej rozporządzenie nr 1698/2005) i w zw. z art. 13 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz.U. UE.L. 2006 r. Nr 368 s. 15; dalej: rozporządzenie 1974/2006) w zw. z § 6 ust. 3 rozporządzenia poprzez ich błędną wykładnię polegająca na uznaniu, że ww. przepisy uwzględniają jedynie możliwość uzupełnienia samego wykształcenia do poziomu wyższego lub średniego wykształcenia rolniczego, podczas gdy z przepisów tych wynika również możliwość uzupełnienia stażu pracy w gospodarstwie rolnym, w konsekwencji czego sąd niesłusznie utrzymał w mocy decyzję organu; § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w niezasadnym przyjęciu braku możliwości wydłużenia skarżącemu terminu na uzupełnienie kwalifikacji zawodowych w okresie dodatkowych 9 miesięcy pomimo, że przeszkody we wcześniejszym podjęciu nauki miały charakter obiektywny, a skarżący dostarczył wymagane rozporządzeniem dokumenty potwierdzające, że jest w stanie uzyskać kwalifikacje w dodatkowym terminie; przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: art. 3 § 1 i § 2 ust. 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 151 p.p.s.a. polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, w konsekwencji zaakceptowania w procesie oceny legalności decyzji faktu, że organ oparł swe rozstrzygnięcie na nieprawidłowo zinterpretowanych przepisach rozporządzenia, w szczególności na zawężającej interpretacji § 22 ust. 1 pkt. 2, tj. nieuwzględnieniu uprawnienia do ukończenia przez skarżącego nauki w czasie wydłużonym o 9 miesięcy, w konsekwencji błędnego uznania, że wymóg podjęcia nauki w możliwie najbliższym terminie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy nie musi uwzględniać osobistej sytuacji beneficjenta, ale jest okolicznością obiektywną, podczas gdy z brzmienia przepisu wynika, że pojęcie "możliwy najbliższy termin" jest pojęciem nieostrym i w konkretnym przypadku powinno uwzględniać specyficzne okoliczności sprawy i być interpretowane możliwie szeroko, w wyniku czego niesłusznie utrzymano w mocy wadliwe decyzje; art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 151 p.p.s.a., w związku z art. 21 ust. 2 pkt 2 ustawy o wspieraniu poprzez akceptację dla naruszenia przez organ zasady swobodnej oceny dowodów/wybiórcze rozpatrzenie zebranego materiału dowodowego, w szczególności pominięcie w procesie oceny materiału dowodowego wyjaśnień i dokumentów uzasadniających termin podjęcia nauki przez skarżącego i jego usprawiedliwione przekonanie, że zdąży uzupełnić kwalifikacje zawodowe w wymaganym terminie, że w wyniku czego niesłusznie utrzymano w mocy wadliwą decyzję i doszło do oddalenia skargi, zamiast jej uwzględnienia; art. 3 § 1 i § 2 ust. 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c), art. 151 p.p.s.a. w zw. z § 20 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia polegające na oddaleniu zamiast uwzględnieniu skargi, w konsekwencji zaakceptowania w procesie oceny legalności decyzji błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania tego przepisu rozporządzenia i uznania, że odnosi się on do sytuacji gdy skarżący uzupełnił wymagane kwalifikacje w terminie, jaki dopuszczał § 22 ust. 2 rozporządzenia, a dodatkowo uzupełnił je uzyskując ponad trzyletni staż pracy w gospodarstwie, przez co utrzymana została w mocy wadliwa decyzja. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Stosownie do art. 183 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania określone w § 2 powołanego przepisu, co pozwoliło na rozpoznanie sprawy w zakresie wyznaczonym zarzutami skargi kasacyjnej i stosownie do art. 193 zd. drugie p.p.s.a. – przedstawienie motywów rozstrzygnięcia, w odniesieniu do tych zarzutów. Niniejsza skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych wymienionych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego i naruszeniu przepisów postępowania. Podnosząc zarzut naruszenia przepisów postępowania (art. 3 § 1 i 2 ust. 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 151 p.p.s.a. w zw. z naruszeniem § 20 ust. 3 pkt 1 i § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia oraz art. 21 ust. 2 pkt 4 ustawy o wspieraniu) wnoszący skargę kasacyjną był zobowiązany do wskazania konkretnych przepisów postępowania oraz – do wykazania na czym polega naruszenie tych przepisów, a także, że mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a więc taki, że gdyby do niego nie doszło to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej byłoby innej treści. Źródłem podniesienia tego zarzutu była odmienna, od organu i Sądu pierwszej instancji, interpretacja mającego zastosowanie w sprawie prawa materialnego. Zarzut ten należy więc rozpoznać łącznie z zrzutem naruszenia prawa materialnego. W ramach tego zarzutu wnoszący skargę kasacyjną zarzucając błędną wykładnią art. 22 ust. 1 pkt b) rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w zw. z art. 13 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 i w zw. z § 6 ust. 3 rozporządzenia, a także – § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, podniósł, że przepisy te pozwalają nie tyko na uzupełnienie wykształcenia rolniczego (wyższego, średniego), ale również – stażu pracy w gospodarstwie rolnym. Ponadto, jego zdaniem organ niezasadnie odmówił mu wydłużenia o dodatkowe 9 miesięcy terminu do uzupełnienia kwalifikacji zawodowych, mimo że dostarczył dokumenty potwierdzające możliwość zdobycia wymaganych kwalifikacji. W stanie prawnym właściwym dla sprawy zasady oraz tryb przyznawania pomocy finansowej z tytułu ułatwiania startu młodym rolnikom na poziomie unijnym regulowało rozporządzenie Rady (WE) nr 1698/2005 wraz z przepisami wykonawczymi. Z uregulowań tych wynika, że wsparcia, o którym mowa w art. 20 lit. a) ppkt ii) rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005, tj. na podejmowanie działalności przez młodych rolników, udziela się osobom, które: a) mają mniej niż 40 lat oraz po raz pierwszy podejmują działalność w gospodarstwie rolnym jako kierujący gospodarstwem; b) posiadają odpowiednie umiejętności i kwalifikacje zawodowe; c) przedkładają plan biznesowy dotyczący rozwoju ich działalności rolniczej (art. 22 ust. 1 powołanego rozporządzenia). Warunki otrzymania wsparcia na podjęcie działalności przez młodych rolników, o których mowa w art. 22 ust. 1 rozporządzenia (WE) nr 1698/2005, muszą być spełnione w chwili złożenia wniosku o wsparcie. Jednakże od daty podjęcia indywidualnej decyzji o przyznaniu wsparcia może być przyznany okres nieprzekraczający 36 miesięcy na spełnienie wymogów odnoszących się do umiejętności i kompetencji zawodowych, o których mowa w art. 22 ust. 1) lit. b) rozporządzenia (WE) nr 1698/2005, jeżeli młody rolnik potrzebuje okresu dostosowawczego, w którym założy lub zrestrukturyzuje gospodarstwo, pod warunkiem że biznesplan, o którym mowa w lit. c) tego ustępu przewiduje taką konieczność (art. 13 ust. 1 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006). Na poziomie krajowym omawiane zagadnienie regulowała natomiast ustawa o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich oraz rozporządzenie. Z przepisów tych wynika, że pomoc finansowa w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem jest przyznawana, zmieniana oraz wykluczana w drodze decyzji administracyjnej (art. 20 ust. 1 i 3 powołanej ustawy). Pomoc podlega zwrotowi w całości lub części, jeżeli beneficjent nie spełni warunków, o których mowa w § 18 ust. 1, lub nie przedłoży w Agencji dokumentów, o których mowa w § 19. W przypadku niespełnienia warunku, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 1, pkt 1a, pkt 3 lit. b, pkt 5, pkt 6, pkt 7 lub pkt 8 - zwrotowi podlega 100% kwoty pomocy (§ 20 ust. 1 i 3 pkt 1 rozporządzenia). Pomoc ta jest przyznawana osobie fizycznej, która spełnia określone warunki, m.in. posiada odpowiednie kwalifikacje zawodowe (§ 1 ust. 1 pkt 1 lit. d) rozporządzenia). Warunek dotyczący kwalifikacji zawodowych uważa się za spełniony, jeżeli osoba fizyczna posiada: 1) wykształcenie rolnicze zasadnicze zawodowe, średnie lub wyższe lub 2) tytuł kwalifikacyjny lub tytuł zawodowy, lub tytuł zawodowy mistrza w zawodzie przydatnym do prowadzenia działalności rolniczej i co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie, lub 3) wykształcenie wyższe inne niż rolnicze i co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie albo wykształcenie wyższe inne niż rolnicze i ukończone studia podyplomowe w zakresie związanym z rolnictwem, albo wykształcenie średnie inne niż rolnicze i co najmniej 3-letni staż pracy w rolnictwie, lub 4) wykształcenie podstawowe, gimnazjalne lub zasadnicze zawodowe inne niż rolnicze i co najmniej 5-letni staż pracy w rolnictwie, lub 5) kwalifikacje rolnicze wymagane przy udzielaniu pomocy młodym rolnikom w państwie, którego obywatelstwo posiada, w ramach analogicznego działania współfinansowanego przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) - jeżeli nie posiada obywatelstwa polskiego. Szczegółowy wykaz kierunków studiów, zawodów i specjalności oraz tytułów kwalifikacyjnych w zakresie rolnictwa, a także rodzaje dokumentów potwierdzających posiadanie kwalifikacji zawodowych określa załącznik do rozporządzenia. Osobie nieposiadającej kwalifikacji zawodowych, o których mowa w ust. 1, może być przyznana pomoc, jeżeli zobowiąże się do uzupełnienia wykształcenia w okresie 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. Za staż pracy w rolnictwie uznaje się okres, liczony do dnia złożenia wniosku o przyznanie pomocy, w którym wnioskodawca: 1) podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników jako domownik lub 2) był zatrudniony w gospodarstwie rolnym, na podstawie umowy o pracę lub spółdzielczej umowy o pracę, na stanowisku związanym z prowadzeniem produkcji rolnej, 3) odbył staż, o którym mowa w art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2013 r. poz. 674, z późn. zm.), obejmujący wykonywanie czynności związanych z prowadzeniem działalności rolniczej (§ 6 ust. 1 – 4 rozporządzenia). Beneficjent, który zadeklarował uzupełnienie kwalifikacji powinien uzupełnić wykształcenie w okresie 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy (§ 18 pkt 6 rozporządzenia). Beneficjent powinien również przedłożyć w Agencji dokument potwierdzający uzupełnienie wykształcenia, w terminie 60 dni od dnia upływu 3 lat od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy, z tym że w przypadku zaistnienia okoliczności, o których mowa w § 22 ust. 1 pkt 2 - w terminie 60 dni od dnia upływu 3 lat i 9 miesięcy od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy (§ 19 pkt 6 rozporządzenia). Innymi, niż wymienione w przepisach rozporządzenia nr 1974/2006, kategoriami siły wyższej lub wyjątkowymi okolicznościami, w przypadku wystąpienia których zwrot pomocy nie jest wymagany, są m.in. niezależne od beneficjenta okoliczności wynikające z cyklu nauczania w danym typie szkoły lub związane z terminem egzaminu zawodowego skutkujące nieuzupełnieniem wykształcenia w terminie, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6, jeżeli beneficjent podjął naukę w wybranej szkole, uczelni, placówce kształcenia ustawicznego, placówce kształcenia praktycznego lub ośrodku dokształcania i doskonalenia zawodowego w możliwie najbliższym terminie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy i kontynuował naukę bez nieusprawiedliwionych przerw i opóźnień, a uzupełnienie wykształcenia nastąpi nie później niż w terminie 9 miesięcy od dnia upływu terminu, o którym mowa w § 18 ust. 1 pkt 6. Dokumentami potwierdzającymi zaistnienie okoliczności, o których mowa w ust. 1 pkt 2, są w szczególności: 1) zaświadczenie wydane przez dyrektora szkoły lub zaświadczenie z uczelni o zakończeniu lub przewidywanym zakończeniu nauki i uzyskaniu świadectwa lub dyplomu; 2) kopia wniosku o dopuszczenie do egzaminu eksternistycznego zawodowego wraz z potwierdzeniem jego złożenia; 3) kopia deklaracji dotyczącej przystąpienia do egzaminu zawodowego wraz z potwierdzeniem jej złożenia (§ 22 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 rozporządzenia). Z przedstawionej powyżej regulacji wynika zatem, że jednym z warunków uzyskania wsparcia jest posiadanie przez beneficjenta odpowiednich umiejętności i kwalifikacji w zawodzie rolnika. Warunek ten, co do zasady powinien być spełniony w chwili złożenia wniosku o wsparcie, niemniej jednak prawodawca unijny dopuszcza możliwość uzupełnienia brakujących kwalifikacji, zakreślając przy tym termin. Wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej brak jest podstaw do przyznawania pomocy na podstawie samego stażu w rolnictwie (tzw. umiejętności), którego notabene wnioskodawca na moment składania wniosku nie posiadał. Kwalifikacje zawodowe są bowiem rozumiane jako zestaw wiedzy i umiejętności wymaganych do realizacji składowych zadań zawodowych (w wybranej specjalności) i jak wynika z powołanych wcześniej przepisów powinny być potwierdzone określonymi dokumentami (świadectwem, dyplomem, zaświadczeniem). Posiadanie tych dokumentów stwarza domniemanie, że legitymujący się nimi człowiek ma odpowiednie kompetencje. W okolicznościach sprawy jednym z warunków przyznania pomocy było uzupełnienie przez stronę wykształcenia, w terminie do 21 czerwca 2015 r. oraz dostarczenie dokumentacji potwierdzającej uzyskanie tytułu zawodowego – technika rolnika, w terminie do 20 sierpnia 2015 r. Strona nie wywiązała się z tego obowiązku. W dniu 19 czerwca 2015 r. przedłożyła jedynie zaświadczenie o ukończeniu kwalifikowanego kursu zawodowego z zakresu kwalifikacji "Prowadzenie produkcji rolniczej" oraz pismo z ZSR CKP w Białymstoku informujące o złożeniu deklaracji przystąpienia do egzaminu potwierdzającego kwalifikacje w zawodzie w sesji egzaminacyjnej sierpień – październik 2015 r., co było niewystarczające. Dokumenty te potwierdzały ukończenie kwalifikacyjnego kursu zawodowego w ramach kwalifikacji o symbolu R.3 i wolę przystąpienia do egzaminu w ramach tej kwalifikacji. Natomiast według załącznika do rozporządzenia MEN z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia w zawodach (Dz.U. poz. 184 ze zm.) dla uzyskania tytułu technika rolnika należy posiadać kwalifikacje oznaczone symbolem R.3, tj. "Prowadzenie produkcji rolniczej" oraz R.16, tj. "Organizacja i nadzorowanie produkcji rolniczej". Zatem w podstawowym terminie strona nie uzyskała wymaganych uprawnień. Strona nie wykazała też zaistnienia okoliczności, o których mowa w § 22 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia, które wskazywałyby na to, że wnoszący skargę kasacyjną nie mógł uzupełnić wykształcenia w podstawowym terminie z przyczyn od niego niezależnych. Jak wskazał organ strona nie podjęła nauczania w możliwie najbliższym terminie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy. Wskazywane przez nią przeszkody nie mieszczą się w pojęciu siły wyższej, wystąpienie której pozwoliłoby organowi na przedłużenie podstawowego terminu uzyskania kwalifikacji o dalsze 9 miesięcy. Powołaniu się na siłę wyższą powinny towarzyszyć okoliczności niezależne od woli i działań strony. Z akt sprawy wynika wprawdzie, że strona wystąpiła z wnioskiem o przyjęcie jej na kwalifikowany kurs zawodowy w zakresie kwalifikacji "Prowadzenie produkcji rolniczej", lecz uczyniła to dopiero w 3 czerwca 2014 r. (zajęcia rozpoczęła 28 sierpnia 2014 r.), a więc w niecałe dwa lata od otrzymania decyzji przyznającej jej pomoc (21 czerwca 2012 r.) i – roku do upływu terminu podstawowego. Mimo więc, że należy się zgodzić z autorem skargi kasacyjnej, że rozważając wydłużenie terminu o kolejne 9 miesięcy organ powinien wzięć pod uwagę zindywidualizowane okoliczności, które uniemożliwiły stronie dochowania podstawowego terminu, to jednak okoliczności sprawy nie pozwalając przyjąć, że strona dołożyła wszelkich starań, aby zdobyć wymagane kwalifikacje w podstawowym terminie, ale z przyczyn niezależnych od niej tego nie osiągnęła. Organ prawidłowo ocenił podnoszone przez stronę okoliczności. Przedłużenie podstawowego terminu do uzupełnienia kwalifikacji ma jedynie sens, gdy strona mimo dochowania należytej staranności nie mogła wykonać tego, do czego się zobowiązała. Z akt sprawy nie wynika jednak, aby wskazywane przez stronę okoliczności miały obiektywny, niezależny od działań strony charakter i których strona nie mogła uniknąć. Wręcz wskazują, że wnoszący skargę kasacyjną zwlekał z rozpoczęciem nauki bez uzasadnionej przyczyny. Za okoliczność usprawiedliwiającą podjęcie działań w kierunku uzyskania kwalifikacji nie można bowiem uznać wyjazdu za granicę (kilkakrotnie latem i jesienią 2012 r.), w celu doboru maszyn do prowadzonej działalności rolniczej. Podobnie należy ocenić poszukiwanie odpowiedniej szkoły. Wnoszący skargę kasacyjną nie wykazał bowiem realnej potrzeby wyjazdu w poszukiwaniu odpowiednich maszyn, a także – kiedy i w jakiej placówce (mającej siedzibę w rejonie zamieszkania strony) podjął próby zapisania się do szkoły. Podsumowując, skarga kasacyjna została oparta na nieusprawiedliwionych podstawach kasacyjnych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust 1 pkt 2 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r., w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).