I GZ 133/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Gabriela Jyż po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J S na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w R z dnia 20 marca 2013 r., sygn. akt I SA/Rz 43/13 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J S na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P z dnia [...] października 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać J S prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi; 3. oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w R. postanowieniem z dnia 20 marca 2013 r. oddalił wniosek J. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] października 2012 r. w przedmiocie podatku akcyzowego. W uzasadnieniu Sąd podał, że J. S. w urzędowym formularzu o stanie rodzinnym i majątkowym podał, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwoma małoletnimi synami, a jedyne źródło jego dochodów stanowi wynagrodzenie za pracę w wysokości 1.600 zł brutto miesięcznie. Nie posiada żadnego majątku, jego wydatki obejmują alimenty na dzieci -1000 zł miesięcznie. Skarżący został wezwany do złożenia dodatkowego oświadczenia, między innymi poprzez wskazanie tytułu prawnego do zajmowanego lokalu mieszkalnego, określenie wysokości wydatków związanych z utrzymaniem domu, a także wydatków przeznaczanych na zakup żywności, leków, odzieży i środków czystości, złożenie wyjaśnienia co do kierowanych względem niego roszczeń alimentacyjnych, przedłożenie wyciągów z rachunków bankowych oraz rachunków kart kredytowych. W odpowiedzi skarżący oświadczył, że synowie pozostają pod jego opieką, a jego podstawowym wydatkiem są dla niego alimenty. Zaznaczył także, że nie posiada tytułu prawnego do zajmowanego lokalu mieszkalnego, a od 2 marca będzie osobą bezrobotną (dodatkowe oświadczenie w aktach sprawy o sygn. I SA/Rz 35/13). Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając wniosek skarżącego stwierdził, że złożone przez skarżącego oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym jest niepełne, a ponadto zawiera twierdzenia wzajemnie sprzeczne. Do wezwania ustosunkował się on w sposób wybiórczy, tj. nie przedłożył: zestawienia wydatków, wyciągów z rachunków bankowych, nie wskazał też tytułu prawnego do zajmowanego lokalu mieszkalnego, podając jedynie że takowego nie posiada. Sąd uznał, że skarżący nie wyjaśnił w sposób wiarygodny wątpliwości dotyczących sposobu realizacji przez niego obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, ponieważ równocześnie twierdzi on, że pozostają one pod jego opieką, a oprócz tego płaci na ich utrzymanie po 1000 zł miesięcznie. Sąd stwierdził, że rodzi się uzasadnione pytanie o pochodzenie środków finansowych, przeznaczanych przez niego na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, tj. opłacenie mieszkania, zakup żywności i odzieży, a także potrzeb dzieci. Odpowiedzi na to pytanie nie sposób się doszukać w oświadczeniach skarżącego, ani dokumentach źródłowych. W związku z powyższym Sąd uznał, że ocena spełnienia przez skarżącego przesłanek przyznania prawa pomocy jest niemożliwa. W zażaleniu na powyższe postanowienie J. S.wniósł o "ponowne zbadanie przez Naczelny Sąd Administracyjny przedstawionych okoliczności dotyczących jego sprawy". Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2012 r. poz. 270), dalej: p.p.s.a. W uzasadnieniu skarżący podał, że stracił pracę, za którą otrzymywał najniższą krajową pensję. Jego wydatki obejmowały alimenty na dzieci w kwocie 1.000 zł, a obecnie nie ma już środków finansowych, aby uiszczać taką kwotę. Na życie pozostawało mu do tej pory 200 zł. Skarżący wskazał, że Sąd wezwał go do złożenia wyjaśnień, a następnie uznał, że są one niepełne i nieprawdziwe. Oświadczył, że nie ma tytułu prawnego do lokalu i zamieszkuje obecnie u byłej partnerki. Dlatego też, mimo że oświadczył, iż płaci alimenty na dzieci, pozostają one pod jego opieką. Wbrew temu, co wynika z uzasadnienia Sądu skarżący odniósł się do tej kwestii w sprzeciwie. Odnośnie twierdzenia Sądu, że nie sposób doszukać się w dokumentach źródłowych ani wyjaśnieniach skarżącego, skąd bierze on środki finansowe na opłacenie mieszkania, zakup żywności i odzieży, skarżący podał, że Sąd nie uwzględnił jego oświadczenia oraz uzasadnienia sprzeciwu, w którym podał, że gdy jeszcze pracował pozostawało mu na życie 200 zł i stawał przed dylematem czy zapłacić rachunek za prąd czy za gaz. W sprzeciwie wyjaśnił, że żyje na skraju nędzy, brakuje mu na podstawowe potrzeby, musi pożyczać na chleb. Skarżący krytycznie odniósł się do stwierdzenia Sądu, zgodnie z którym nie spełnia on przesłanek przyznania prawa pomocy, bowiem nie przedstawił jakim sposobem udaje mu się przeżyć za taką kwotę. Wyjaśnił, że nie kupuje odzieży i pożycza niewielkie kwoty od rodziny i znajomych. Próbował uzyskać kredyt ale odmówiono mu. Wskazał, że odmowa przyznania prawa pomocy spowoduje konieczność cofnięcia wniesionych skarg. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z brzmienia powołanego przepisu wynika, że wykazanie przez wnioskodawcę spełnienia przesłanki określonej w powyższym przepisie obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, ustawodawca posługuje się bowiem sformułowaniem: "[...] następuje.... gdy wykaże [...]". Na wstępie należy wskazać, że istotne znaczenie w rozpoznawanej sprawie przypisać należy chronologii poszczególnych czynności procesowych. W dniu 4 lutego 2013 r. skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. W dniu 14 lutego 2013 r. została z nim rozwiązana umowa o pracę z zachowaniem dwutygodniowego terminu wypowiedzenia. Następnie, w dniu 18 lutego 2013 r. otrzymał on wezwanie do złożenia dodatkowego oświadczenia. W dniu 26 lutego 2013 r. skarżący, w wykonaniu wezwania, złożył oświadczenie w którym wyjaśnił, że: synowie pozostają pod jego opieką; jest rozwiedziony; nie posiada tytułu prawnego do zajmowanego lokalu; jego podstawowym wydatkiem jest ugoda alimentacyjna w wysokości 1.000 zł; na inne wydatki nie pozwala mu stan jego zarobków; została mu wypowiedziana umowa o pracę i od 2 marca 2013 r. będzie bezrobotny; nie posiada majątku, nieruchomości ani ruchomości. Do oświadczenia załączył: dwa formularze PIT- 11 za 2012 r.; protokół z posiedzenia Sądu Rejonowego dokumentujący ugodę, na podstawie której J. S.zobowiązał się do uiszczania rat alimentacyjnych w kwocie po 500 zł na rzecz każdego z dwóch małoletnich synów; umowę o pracę oraz dokument rozwiązujący tę umowę o pracę za dwutygodniowym wypowiedzeniem. Skarżący nie przedstawił jednak "miesięcznych wydatków" na zakup żywności, odzieży, leków i środków czystości, tytułu do zajmowanego lokalu, oraz wyciągu bankowego. Sąd I instancji podając motywy oddalenia wniosku wskazał, że nie kwestionuje faktu, iż skarżący jest bez pracy, jednakże w jego ocenie rodzi się pytanie o pochodzenie środków finansowych przeznaczonych na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, a odpowiedzi na nie, nie sposób się doszukać w oświadczeniach skarżącego, ani dokumentach źródłowych. W związku z tym uznał, że ocena spełnienia przez skarżącego przesłanek przyznania prawa pomocy jest niemożliwa. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko Sądu I instancji sformułowane zostało bez gruntownego odniesienia się do wszystkich okoliczności tego konkretnego stanu faktycznego, co z kolei nie pozostaje bez wpływu na treść wydanego rozstrzygnięcia. Skarżący w momencie składania oświadczenia (26 lutego 2013 r.) był w trakcie okresu wypowiedzenia, a w momencie orzekania przez Sąd I instancji był już bezrobotny. Przedstawił on sytuację finansową istniejącą w momencie, kiedy posiadał jeszcze pracę, przy czym niewątpliwie, jak wynika z załączonych dokumentów, sytuacja ta była trudna. Uwzględniając aspekt czasowy czynności procesowych należy uznać, że w chwili składania oświadczenia skarżący znajdował się w o tyle specyficznej sytuacji, że nie był w stanie przedstawić aktualnych informacji dotyczących tego, jakie kwoty i na jakie cele przeznacza comiesięcznie. Dotychczasową sytuację rzeczywiście opisał lakonicznie, wyjaśniając jedynie, że uzyskiwał wynagrodzenie w kwocie 1.600 zł brutto, 1.000 zł przeznaczał na alimenty, ok. 200 zł pozostawało mu na miesięczne utrzymanie. Takie działanie należy jednak wiązać z faktem, że miał on świadomość, iż wypowiedzenie umowy o pracę kształtuje jego sytuację w zupełnie nowy sposób. W chwili składania oświadczenia, nie wiedział czy i ewentualnie kiedy znajdzie pracę, ile będzie zarabiał, ani w jaki sposób będą się kształtować jego wydatki. Nie negując zasady, że badanie przesłanek przyznania prawa pomocy wymaga analizy aktualnej sytuacji finansowej wnioskodawcy i tego, że składając wniosek skarżący był jeszcze zatrudniony, nie można jednak w tym konkretnym przypadku pominąć kwestii, iż w momencie składania wyjaśnień skarżący był w okresie wypowiedzenia i za pięć dni stracił dotychczasowe zatrudnienie. Sąd I instancji uznał, że wobec oświadczeń skarżącego rodzi się pytanie o pochodzenie środków finansowych przeznaczonych na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, a odpowiedzi na nie, nie sposób się doszukać w oświadczeniach skarżącego. Trudno jednak wymagać uzyskania precyzyjnych informacji na ten temat od osoby, która właśnie straciła pracę i nie wie czy w najbliższym czasie uzyska zatrudnienie. Nie jest także w stanie z góry powiedzieć w jaki sposób będzie się utrzymywała, do kogo konkretnie zwróci się o pomoc, ewentualnie pożyczkę i jaki będzie efekt tych starań. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stwierdzenie przez WSA, wobec powyższych ustaleń, że "ocena spełnienia przez skarżącego przesłanek przyznania prawa pomocy jest niemożliwa" było zbyt daleko idące. Analiza uzasadnienia Sądu I instancji prowadzi do wniosku, że Sąd ten skupił się jedynie na tym, czego wnioskodawca nie przedstawił i na tej podstawie odmówił przyznania prawa pomocy, a w ogóle nie przeprowadził analizy tego materiału, który został nadesłany przez skarżącego. WSA wytykając skarżącemu niekompletne wypełnienie wezwania starał się zwolnić od oceny spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy podając, że ocena taka jest niemożliwa. Ustawodawca mając na uwadze wielorakość potencjalnych stanów faktycznych przewidział w art. 245 § 3 p.p.s.a. różne zakresy przyznania prawa pomocy, dając sądowi możliwość jak najpełniejszego dostosowania przyznawanej pomocy do sytuacji materialnej skarżącego, tak aby umożliwić stronie niemającej wystarczających środków finansowych dochodzenie praw przed sądem ale jednocześnie nie narażać budżetu państwa na nieuzasadnione obciążenie. Sąd I instancji uznając, że przedstawione przez skarżącego informacje są niewystarczające do przyznania prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem powinien był ocenić, czy może uzasadniają one przyznanie prawa pomocy w mniejszym zakresie. Ocena taka nie została jednak dokonana. W merytorycznej części uzasadnienia Sąd I instancji ograniczył się do powołania mających zastosowanie przepisów i wskazania nieprawidłowości w działaniu wnioskodawcy. W tym zakresie po pierwsze Sąd wskazał, że skarżący nie przedstawił zestawienia wydatków, wyciągów i tytułu do zajmowanego lokalu. Po drugie, że wnioskodawca nie wyjaśnił dlaczego uiszcza świadczenia alimentacyjne skoro pisze, że dzieci pozostają pod jego opieką. Po trzecie Sąd wskazał, że z oświadczeń skarżącego nie sposób ustalić skąd skarżący bierze środki na utrzymanie. Na tych trzech okolicznościach Sąd I instancji poprzestał, co sprawia, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia charakteryzuje się daleko idącym deficytem. Odnośnie tytułu do zajmowanego lokalu skarżący w oświadczeniu nadesłanym na wezwanie sądu wskazał, że nie posiada tytułu do lokalu, w którym zamieszkuje, a następnie w zażaleniu wyjaśnił dodatkowo, że na razie zamieszkuje jeszcze w mieszkaniu należącym do jego byłej konkubiny. Jeśli chodzi o wątpliwości Sądu dotyczące wysokości świadczeń alimentacyjnych, to wskazać należy, że skarżący na wezwanie skierowane do niego przez referendarza sądowego przedłożył protokół z posiedzenia Sądu Rejonowego dokumentujący ugodę, na podstawie której J. S.zobowiązał się do uiszczania rat alimentacyjnych w kwocie po 500 zł na rzecz każdego z dwóch małoletnich synów, a poza tym skarżący wyjaśnił, że w związku z tym, że znajduje się w trudnej sytuacji nadal jeszcze zamieszkuje z byłą konkubiną i tym samym synowie pozostają pod jego opieką. Odnośnie do wskazanych przez Sąd I instancji wątpliwości o pochodzenie środków finansowych przeznaczonych na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił już na wstępie specyfikę sytuacji skarżącego, z którym cztery dni przed otrzymaniem wezwania do złożenia dodatkowych wyjaśnień rozwiązano umowę o pracę. Biorąc pod uwagę powyżej omówione aspekty dotyczące wyjątkowej sytuacji skarżącego w momencie składania wniosku, przedstawione przez niego dokumenty oraz oświadczenia, jego sytuację rodzinną i zawodową, nie pomijając przy tym jednak okoliczności, że skarżący nie w pełni wykonał skierowane do niego wezwanie, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wnioskodawca wykazał, że aktualnie nie jest w stanie uiścić wpisu od skargi i z tych względów, na podstawie art. 188 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 193 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.