I GZ 24/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia L. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 listopada 2015 r. sygn. akt I SA/Kr 1326/15 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. C. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 12 listopada 2015 r. o sygn. akt I SA/Kr 1326/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej powoływanej jako "p.p.s.a."), oddalił wniosek L. C. (skarżącego) o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - w sprawie ze skargi z dnia 22 lipca 2015 r. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] dnia [...] czerwca 2015 r. (nr [...]) w przedmiocie podatku akcyzowego. Sąd pierwszej instancji stwierdził na podstawie uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, akt sprawy i nadesłanych dokumentów, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną (z którą w 2010 r. zawarł umowę majątkową małżeńską), małżonkowie mają na utrzymaniu córkę (ur. w 2007 r.), a rodzina mieszka w domu, będącym - według oświadczenia skarżącego - własnością jego żony. Skarżący w 2014 r. zawiesił działalność gospodarczą z powodu problemów finansowych. Wskazał, że w 2012 r. poniósł stratę wysokości [...] zł (przy przychodzi [...] zł), w 2013 r. strata wyniosła [...] zł (przy przychodzie na poziomie [...] zł), zaś w 2014 r. wyniosła [...] zł (przy przychodzie w wysokości [...] zł). Działalność gospodarczą prowadzi natomiast żona skarżącego, uzyskując - według oświadczenia wnioskodawcy - miesięczny dochód w wysokości 2000 zł. Skarżący oszacował miesięczne koszty utrzymania na kwotę około 1900 zł. Oświadczył, że nie posiada oszczędności, nieruchomości ani przedmiotów wartościowych. Wskazał, że Dyrektor Izby Celnej wydał w stosunku do niego 45 decyzji, co po woduje, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z zaskarżeniem tych rozstrzygnięć. Ponadto w wykonaniu wezwania referendarza sądowego - wystosowanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. - skarżący przedłożył dokumenty oraz złożył oświadczenia, z których wynikało, że: 1) na jego rachunku bankowym od trzech miesięcy nie ma żadnych wpływów (saldo na dzień 30 czerwca 2015 r. wynosiło 1180 zł), 2) na dzień 16 września 2015 r. skarżący był właścicielem samochodu osobowego AUDI A6 3.0 TDI i przyczepy ciężarowej WIOLA (przy czym wnioskodawcza oświadczył jednocześnie, że nie posiada samochodów będących jego własnością), 3) skarżący nie posiada żadnych lokat bankowych. Mimo wezwania, skarżący nie przedłożył natomiast numeru księgi wieczystej nieruchomości, na której zamieszkuje z rodziną oraz dokumentów potwierdzających dochody małżonki. Orzekając w sprawie w związku ze złożeniem przez skarżącego sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 października 2015 r. (oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie), Sąd pierwszej instancji uznał, że wnioskodawca nie dość dokładnie i wyczerpująco przedstawił swoją sytuację finansową, przez co Sąd nie miał wystarczającego materiału, aby przeprowadzić dogłębną analizę sytuacji majątkowej i zdolności płatniczych strony. Sąd zaznaczył, że ocena taka nie może opierać się na niekompletnych faktach czy nieprawdziwych oświadczeniach. Tymczasem wnioskodawca mimo wystosowanego do niego wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a. nie nadesłał pełnych danych, o które był wzywany, gdyż nie wskazał numeru księgi wieczystej nieruchomości, w której zamieszkuje razem z rodziną (co uniemożliwiło analizę jego stanu posiadania) oraz nie przedłożył dokumentów wykazujących dochód uzyskiwany przez małżonkę. Wątpliwości Sądu wzbudziło również oświadczenie skarżącego, o tym, że nie jest właścicielem żadnych samochodów w kontekście przedłożonego przez stronę zaświadczenia Prezydenta Miasta [...], że na dzień 16 września 2015 r. skarżący był właścicielem samochodu osobowego i przyczepy ciężarowej, przy czym zaistniałej rozbieżności skarżący nie wyjaśnił w sprzeciwie. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył L. C. (zastępowany przez adwokata). Zaskarżył to orzeczenie w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego "postepowania" w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W uzasadnieniu autor zażalenia stwierdził w szczególności, że skarżący przedstawił w sposób wyczerpujący swoją sytuację finansową, z której per se wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów niniejszego postępowania. Zaznaczył, że łączne koszty postępowania we wszystkich kilkudziesięciu sprawach zainicjowanych przez skarżącego wyniosą kilkadziesiąt tysięcy złotych, zaś skarżący nie jest w stanie ponieść takich kosztów. Autor zażalenia stwierdził również, że skarżący posiada ze swoją żoną rozdzielność majątkową i strony prowadzą całkowicie odrębną politykę finansową, co przekłada się na brak możliwości pozyskania przez skrzącego danych, o które zwracał się do niego Sąd. Zdaniem autora zażalenia, do przyznania skarżącemu pomocy prawnej skłania również charakter niniejszej sprawy. Decyzje, na mocy których na skarżącego został nałożony obowiązek płatności podatku akcyzowego są bowiem precedensowe - zostały wydane pomimo dwóch sprzecznych ze sobą kontroli podatkowych u skarżącego, co oznacza, iż organ wystąpił wbrew domniemaniu rozstrzygania wątpliwości na korzyść podatnika. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na wstępie Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że sprawa sądowoadministracyjna, w której został złożony przedmiotowy wniosek o przyznanie prawa pomocy została wszczęta przed datą wejścia w życie nowelizacji ustawy procesowej, wprowadzonej ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na mocy której został zmieniony m.in. art. 260 p.p.s.a. Mając na uwadze tę okoliczność oraz treść art. 2 ustawy nowelizującej, przyjąć należy, że w stosunku do wniosku strony o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu dotychczasowym (sprzed nowelizacji). Oznacza to, że po wniesieniu przez stronę sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego, którego sprzeciw ten dotyczył utraciło moc, zaś wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd pierwszej instancji na posiedzeniu niejawnym, a od wydanego przez ten Sąd orzeczenia stronie przysługiwało zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący - mimo wezwania - nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową, a ponadto nie wyjaśnił rozbieżności związanych z oświadczeniami dotyczącymi kwestii bycia właścicielem samochodów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając w efekcie, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania z dnia 28 sierpnia 2015 r. (wystosowanego w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z 27 sierpnia 2015 r., wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżący nie wskazał bowiem w szczególności numeru księgi wieczystej nieruchomości, na której mieszka z rodziną, przez co uniemożliwił zweryfikowanie jego oświadczenia, że dom, w którym zamieszkuje z żoną i córką jest własnością jego małżonki. Wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, dla wykonania wezwania w tym zakresie nie miała żadnego znaczenia okoliczność, że skarżący z małżonką ustanowili rozdzielność majątkową jako umowny ustrój majątkowy w związku małżeńskim. Sąd pierwszej instancji trafnie również zwrócił uwagę na rozbieżność między treścią zaświadczenia z dnia 16 września 2015 r. wydanego przez Prezydenta Miasta [...] (k. 40 akt sądowych) oraz oświadczenia skarżącego z dnia 18 września 2015 r. (k. 41 akt sądowych). Z pierwszego z tych dokumentów wynika, że skarżący figuruje jako właściciel/współwłaściciel samochodu osobowego AUDI A6 oraz przyczepy ciężarowej WIOLA, natomiast w drugim z dokumentów skarżący oświadczył, że nie jest właścicielem żadnych samochodów. Wskazany brak w udokumentowaniu sytuacji majątkowej skarżącego oraz nieścisłości w złożonych przez niego oświadczeniach uniemożliwiły Sądowi pierwszej instancji ocenę, czy w przypadku L. C. wystąpiły przesłanki do przyznania prawa pomocy. To z kolei oznaczało, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślenia wymaga przy tym, że wspomniane mankamenty wniosku o przyznanie prawa pomocy zostały zasygnalizowane już w postanowieniu referendarza sądowego z dnia 16 października 2015 r., zaś skarżący (zastępowany w postępowaniu wpadkowym przez adwokata) zarówno w sprzeciwie, jak i w zażaleniu w ogóle nie ustosunkował się do zarzutów w tym zakresie. Z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy nie miały natomiast znaczenia argumenty autora zażalenia, odwołujące się do legalności zaskarżonej decyzji i postępowania podatkowego, które poprzedzało jej wydanie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej referendarz sądowy/sąd bada wyłącznie przesłanki wskazane w art. 246 § 1 p.p.s.a., a te nie odnoszą się do kwestii zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, bowiem ten problem podlega badaniu przez sąd dopiero w postępowaniu merytorycznym, a nie wpadkowym. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. PG