I GZ 48/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Czesława Socha po rozpoznaniu w dniu 20 marca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia R. K. wspólnika spółki cywilnej [...]" na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 12 lutego 2013 r., sygn. akt I SA/Rz 7/13 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. K., J. Ł. – wspólników spółki cywilnej [...] na decyzję Dyrektora Izby Celnej w P. z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości podatkowych w podatku akcyzowym postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Reszowie postanowieniem z 12 lutego 2013 r., sygn. akt I SA/Rz 7/13, po rozpoznaniu wniosku R. K. wspólnika spółki cywilnej [...] o przyznanie prawa pomocy, na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 29 stycznia 2013 r., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Sądu pierwszej instancji, Spółkę stać na uiszczenie wpisu w wysokości [...] zł wpisu sądowego. Nie udowodniła, że znajduje się w złej sytuacji finansowej i nie ma możliwości zdobycia dodatkowych środków pieniężnych na uiszczenie kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji podniósł, że Spółka dysponuje majątkiem, którego wartość wynosi [...] zł. Sąd podkreślił, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego podkreślono, że cały majątek spółki został zajęty w postępowaniu egzekucyjnym i w związku z tym nie jest możliwe jego zbycie w terminie otwartym do uiszczenia wpisu w sprawie. Okoliczność ta nie może przemawiać za przyznaniem spółce prawa pomocy. Należy, bowiem mieć na uwadze fakt, że spółka została założona celem prowadzenia działalności gospodarczej, a wolą jej wspólników jest dalsze utrzymywanie jej bytu prawnego, to ci wspólnicy powinni wyłożyć środki na sfinansowanie jej niezbędnych wydatków, do których należy zaliczyć koszty sądowe. Trudno, bowiem byłoby uzasadnić zasadność przerzucenia tych kosztów na podatników, do czego sprowadzałoby się ich pokrycie ze środków publicznych. [...] złożyła zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie w całości i zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych w części dotyczącej obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisu postępowania tj. art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 dalej: p.p.s.a.) Polegającym na jego niewłaściwym zastosowaniu wskutek uznania, że skarżącym nie przysługuje prawo pomocy w zakresie zwolnienia od opłaty od skargi. W uzasadnieniu wskazała, że dla oceny sytuacji finansowej skarżącej nie może mieć znaczenia okoliczność, że posiada nieruchomość o wartości około [...] zł. Ta ostatnia jest obciążona hipotekami, które przekraczają jej wartość. Uniemożliwiają tym samym jej spieniężenie i zbycie w terminie otwartym na uiszczenie wpisu sądowego od skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy, umożliwiająca osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności pełnomocników wynika, że strona zamierzająca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów tego postępowania. Miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa, a nie materialna w szerokim tego słowa znaczeniu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Regulując kwestię prawa pomocy dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej ustawodawca uzależnił możliwość uzyskania prawa pomocy od posiadanych środków pieniężnych. Zwrot "nie ma środków na pokrycie kosztów postępowania" zawarty w art. 246 § 2 p.p.s.a. można rozumieć dwojako: że strona nie ma w ogóle środków finansowych, albo że ma środki finansowe, ale w ilości niewystarczającej na pokrycie kosztów postępowania. Z treści omawianego przepisu, w którym użyto sformułowania "prawo pomocy może być przyznane" wynika, że sąd oceniając zasadność wniosku podmiotu niebędącego osobą fizyczną ma między innymi możliwość uwzględnienia w tej ocenie innych okoliczności, niż posiadanie środków pieniężnych. Brak takich środków nie jest czynnikiem przesądzającym o zasadności wniosku. Sąd może więc brać pod uwagę również posiadanie innych składników majątkowych, które można np. łatwo spieniężyć. Unormowanie zawarte w art. 246 § 2 p.p.s.a. przewidujące, że Sąd może przyznać prawo pomocy, nie zwalnia Sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej strony. Po dokładnej analizie Sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, że Sąd pierwszej instancji wszechstronnie ocenił możliwości finansowe skarżącej. Jedynie ogólnikowo, mało precyzyjnie i bez odniesienia się do konkretnych okoliczności rozpoznawanej sprawy stwierdził, że Spółka nie zasługuje na przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Analiza akt sprawy wskazuje, że Sąd I instancji nie wezwał skarżącej – w trybie art. 255 p.p.s.a. – do przedłożenia jakichkolwiek dokumentów źródłowych obrazujących jej aktualną (tj. na dzień złożenia wniosku) sytuację materialną. Sąd ograniczył się jedynie do wezwania skarżącej do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPPr (k. 41 akt sądowych). Samo stwierdzenie Sądu I instancji, że "z uwagi na dysonowanie majątkiem, którego wartość wynosi [...] zł nie sposób jest przyjąć, że (skarżąca) nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych" jest wadliwe gdyż pozostaje bez poparcia go zawartą w uzasadnieniu analizą sytuacji skarżącej w oparciu o dokumenty źródłowe Z uwagi na nie wezwanie przez Sąd skarżącej do złożenia dokumentów obrazujących jej sytuację materialną – w zaskarżonym postanowieniu zabrakło – z naturalnych względów wszechstronnej analizy sytuacji spółki w oparciu o ww. dane. Powyższe wskazuje, że Sąd I instancji nie dokonał wszechstronnej oceny kondycji finansowej Spółki. W rezultacie z rozważań WSA w Rzeszowie nie wynika, czy strona dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania, czy też środki te ma uzyskać i od czego to ewentualnie będzie zależało. Sąd w swych rozważaniach nie wyjaśnił dlaczego uznał, że spółkę będzie stać na zapłatę kwoty [...] zł tytułem wpisu sądowego w sprawie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, taka ocena sytuacji finansowej skarżącej nie jest wystarczająca. Oceniając zasadność zażalenia, Sąd drugiej instancji wziął pod uwagę z jednej strony szeroko rozumiane możliwości finansowe skarżącej, a z drugiej wysokość obciążeń finansowych w tym postępowaniu. Należy stwierdzić, że ocena Sądu pierwszej instancji, że skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego, nie jest trafna. Dlatego też Sąd pierwszej instancji powinien ponownie rozważyć, czy istnieją podstawy do zwolnienia skarżącej od ponoszenia kosztów postępowania. Sąd powinien wziąć pod uwagę aktualną wysokość obciążeń i możliwości finansowych skarżącej. Powyższego można dokonać na podstawie uprzednio żądanych od skarżącej dokumentów obrazujących jej aktualną sytuację materialną. Tego w zaskarżonym postanowieniu zabrakło. Należy przy tym zapewniać prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącej w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem z drugiej strony. Pojęcie prawa pomocy nie może być interpretowane wąsko i należy brać pod uwagę całokształt okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji finansowej skarżącej uwzględniając m.in. koszty ponoszone przez Spółkę w związku z innymi toczącymi się postępowaniami sądowymi bądź sądowoadministracyjnymi. Przy ponownym rozpoznaniu wniosku WSA zobowiązany jest zbadać sytuację finansową wnioskodawcy z chwili złożenia wniosku (w oparciu o przedłożone przez nią dokumenty jak choćby odpisy zeznań podatkowych spółki za rok 2011, wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy, wynik finansowy za ostatni rok obrotowy według bilansu inne) i ustalić, czy obecnie skarżąca posiada wystarczające środki na pokrycie kosztów sądowych. Jedynie na marginesie NSA zauważa, że skarżący oświadczyli (k. 44 i n akt sądowych), że nie prowadzą działalności gospodarczej. W związku z tam Sąd winien wezwać skarżącą do przedłożenia stosownego dokumentu, który potwierdzałby ten fakt. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.