I GZ 70/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Zofia Przegalińska po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia L. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 stycznia 2017 r., sygn. akt V SA/Wa 1339/16 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi L. L. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 27 stycznia 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił L. L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd I instancji wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że jedynym składnikiem jego majątku jest mieszkanie o pow. 62 m² (zajęte w postępowaniu egzekucyjnym), którego jest właścicielem. Wynajmowanie tego mieszkania stanowi jego jedyny miesięczny dochód - w wysokości 1000 zł. Obecnie jest on osobą bezrobotną. Gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, gdyż nie mieszka z żoną (pozostają w "faktycznej separacji"). Ponadto wskazał, iż ma dwóch synów, którzy mieszkają z żoną, zaś on stara się uczestniczyć w ich wychowaniu, w tym poprzez "łożenie na ich utrzymanie", na co nie pozwala mu jednak obecny stan jego dochodów. Rachunki bankowe skarżącego zostały zamknięte, on zaś mieszka w mieszkaniu, do którego nie posiada tytułu prawnego, przy czym właściciel tego mieszkania żąda by je opuścił. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego, pismem z dnia 15 listopada 2016 r. wnioskodawca wyjaśnił, iż od listopada nie będzie już otrzymywał czynszu z najmu, bowiem najemca zakończył umowę z końcem października. Z tego powodu nie przedstawił umowy najmu. Oświadczył, że nie zrejestrował się w urzędzie pracy, nie korzysta i nigdy nie korzystał z pomocy społecznej. Nie otrzymuje środków finansowych od żony, nie ma wiedzy na temat jej dochodów i majątku. Miesięczne wydatki skarżącego związane z mieszkaniem, wyżywieniem i ubraniem wynoszą 600-700 zł, zaś pozostałą kwotę przeznacza na dojazdy do miejsca zamieszkania synów oraz na ich utrzymanie. Wskazał także, iż nie może przedstawić zaświadczenia bankowego w przedmiocie zamkniętych rachunków bankowych, z uwagi na to, że jest ono odpłatne. Nadto wyjaśnił, iż jego pełnomocnik reprezentuje go nieodpłatnie. Do pisma załączył kopie aktów wydanych w toku prowadzonych wobec skarżącego postępowań podatkowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd I instancji, po przeanalizowaniu znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji, wskazał, że na jej podstawie nie można dokonać rzetelnej oceny możliwości poniesienia przez niego kosztów sądowych. Uznał, że złożone wyjaśnienia są nieprecyzyjne i mało wiarygodne. Składając kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy w sprawach zarejestrowanych w tym Sądzie skarżący podnosił tożsame argumenty, modyfikując je jednak w zakresie sytuacji majątkowej i uzyskiwanych dochodów. I tak, w sprawie o sygn. akt V SA/Wa 1862/15 wskazał, że żona przekazuje mu kwotę około 1.200 zł – 1.500 zł, by później wskazać, że są to kwoty 100 zł – 200 zł., gdy w sprawie o sygn. akt V SA/Wa 1727/15 było to 50 zł – 100 zł w miesiącu. Obecnie Skarżący twierdzi, że nie otrzymuje żadnych pieniędzy od żony. Te same rozbieżności dotyczą czynszu jaki otrzymywał skarżący z tytułu wynajmowania należącego do niego mieszkania. W niniejszej sprawie jest to 1 000 zł. W sprawie V SA/Wa 1862/15 w dniu 8 sierpnia 2016 r. Skarżący nie wykazał żadnego dochodu. W żadnej sprawie Skarżący nie przedstawił umowy najmu. Odwołując się do oświadczenia skarżącego o rozdzielności majątkowej oraz faktycznej z żoną, Sąd zwrócił uwagę na niewykazanie żadnym dokumentem, że rozdzielność taka w ogóle została przeprowadzona. Skarżący nie przedstawił dokumentów potwierdzających podział majątku oraz sposób podziału majątku. Tym samym nie wymienił on składników majątkowych, które w związku z podziałem majątku wspólnego weszły w skład majątku odrębnego jego żony. Strona nie wskazała również co wchodziło w skład majątku, który według ustaleń organów podatkowych (postanowienie z [...] kwietnia 2014 r., nr [...]) przedstawiał wartość około 6.250.000 zł. Sąd wskazał, że z ustaleń organów podatkowych wynika (pismo nr [...]), że w okresie od października 2012 r. do lutego 2013 r. Skarżący dokonał czynności majątkowych, polegających na zbywaniu majątku o znacznej wartości: darowiznę gotówki w kwocie 1.400.000,00 zł. (data darowizny 17.05.2012 r.), darowiznę środków pieniężnych w kwocie 3.100.000,00 zł (data darowizny 29.10.2012 r.), sprzedaż udziałów - wartość czynności 50.000,00 zł (akt notarialny z dnia 5.11.2012 r.), czy sprzedaż nieruchomości - wartość czynności 1.700.000,00 (akt notarialny z dnia 17.05.2012 r.). Również suma bilansowa przedsiębiorstwa wzrosła z kwoty 9.814.310,33 zł w 2010 r. do wartości 35.329.211,13 zł w 2012 r., przy czym wartość aktywów trwałych spadła z wysokości 1.077.535,81 zł w 2010 r. do kwoty 426.722,83 zł w 2012 r., a wartość aktywów obrotowych wzrosła z wysokości 8.736.774.52 zł w 2010 r. do wartości 34.902.488,30 zł w 2012 r. Organ podatkowy zwrócił również uwagę, że w roku 2012 Skarżący pozbył się gruntów, zaprzestał prowadzenia inwestycji w środki trwale, a wartość tych środków zmniejszyła się trzykrotnie. Ponadto Skarżący przekazał darowizny na łączną kwotę 10.500.000 zł osobom trzecim, obniżając tym samym wartość swojego majątku. Za mało wiarygodne uznał również twierdzenia wnioskodawcy o niemożliwości przedstawienia zaświadczenia bankowego oraz wyciągów z rachunków. Skarżący nie podał bowiem ile rachunków posiadał i w jakiej dacie zostały one zamknięte. W zażaleniu na powyższe postanowienie L. L. wniósł o jego zmianę poprzez przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie WSA do ponownego rozpoznania. Skarżący nie podzielił stanowiska Sądu o konieczności wykazania sytuacji majątkowej dokumentami wskazując, że głównym środkiem dowodzącym jego sytuacji są składane przez niego oświadczenia. Ponownie podkreślił, że nie jest w stanie przedstawić wyciągów z rachunków bankowych gdyż ich nie posiada. Wskazał, że choć aktywnie poszukuje pracy, to nie jest zobowiązany do rejestrowania się w Powiatowym Urzędzie Pracy. Tym samym nie jest w stanie przedstawić żadnego zaświadczenia o dochodach. Nie ma w zwyczaju przechowywać paragonów i tym samym nie może udokumentować wydatków związanych ze swoim utrzymaniem. Odnosząc się do sytuacji finansowej żony, podkreślił, że sprawa jej nie dotyczy, nie ma informacji o jej dochodach i nie może żądać od niej pomocy finansowej, nigdy też nie była mu ona udzielana. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej rzeczywistej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przedmiotowej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając przede wszystkim, że nie było możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej strony, bowiem skarżący mimo wezwania nie przedstawił wszystkich dokumentów obrazujących jego aktualną sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy, uznając, że skarżący nie wykazał w sposób należyty braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wprawdzie skarżący zawarł we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jego sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwił Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności niektórych z tych oświadczeń. Mimo wezwania skarżący nie przedłożył bowiem w szczególności wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych oraz kont i lokat w tym dewizowych, bądź w przypadku ich likwidacji dokumentu potwierdzającego ten fakt wraz z historią rachunku z ostatnich 3 miesięcy. Złożone przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczenia, że nie ma środków na bieżące utrzymanie i że jego rachunki bankowe zostały zajęte przez organy egzekucyjne, mogło budzić wątpliwości, skoro z oświadczeń tych wynikało, że skarżący - mieszkając w Warszawie - utrzymuje się z miesięcznego dochodu w wysokości 1000 zł, a z treści akt administracyjnych wynika, że kontrolowane decyzje zostały wydane w związku z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą generującą co do zasady znaczne przychody (związaną z obrotem paliwami). W takiej sytuacji całkowicie zasadne i uprawnione było wezwanie skarżącego na podstawie art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia określonych dokumentów źródłowych, które pozwalałyby na zweryfikowanie oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Brak nadesłania tych dokumentów (przede wszystkim wyciągów zawierających historię operacji na rachunkach bankowych z ostatnich miesięcy oraz dokumentu potwierdzającego oświadczenie o zamknięciu tychże rachunków) uniemożliwiał ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Wobec tego trafnie Sąd I instancji uznał, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wbrew twierdzeniom zawartym w zażaleniu, jako wykazanie wystąpienia przesłanki przyznania prawa pomocy nie mogły zostać uznane wyłącznie oświadczenia skarżącego o jego trudnej sytuacji finansowej i niektóre z dokumentów, do złożenia których został wezwany, skoro w kontekście okoliczności wynikających z akt spraw, jak również oświadczeń złożonych w innych sprawach skarżącego o przyznanie prawa pomocy (jak choćby faktu wypracowania przez skarżącego w 2014 r. przychodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości ponad 4 mln zł) oświadczenia te budziły wątpliwości, zaś wyjaśnienie tych wątpliwości poprzez przedłożenie stosownych dokumentów leżało w interesie skarżącego. W takich okolicznościach sprawy Sąd I instancji zgodnie z prawem uznał, że skarżący nie wykazał, że w jego przypadku wystąpiła przesłanka przyznania prawa pomocy określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Na koniec zauważyć należy, że trafna jest konkluzja zażalenia, że w sytuacji, gdy koszty sądowe miałyby stanowić tamę do sądowego rozpatrzenia sprawy, to obowiązkiem sądu jest takie rozstrzygniecie o kosztach sądowych, które zapewni stronie realny dostęp do sądu. Podkreślić jednak trzeba, że do naruszenia prawa do sądu mogłoby dojść wówczas, gdyby sąd odmówił stronie przyznania prawa pomocy mimo ustalenia, że strona nie ma środków finansowych niezbędnych dla wypełnienia wymogów formalnych warunkujących dostęp do sądu. Tymczasem w niniejszej sprawie do takiego ustalenia nie doszło, bowiem skarżący nie przedstawił Sądowi I instancji wszystkich dokumentów niezbędnych dla weryfikacji składanych przez niego oświadczeń o trudnej sytuacji finansowej, a przez to nie wykazał skutecznie, że w takiej trudnej sytuacji rzeczywiście się znajduje. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.