I GZ 734/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia P. Spółki z o.o. z siedzibą w [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 14 września 2015 r. sygn. akt I SA/Gl 1483/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. Spółki z o.o. z siedzibą w [...] na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie zabezpieczenia zobowiązania podatkowego w opłacie paliwowej postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 14 września 2015 r. o sygn. akt I SA/Gl 1483/14 (wydanym po wniesieniu sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 czerwca 2015 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej zwanej "p.p.s.a."), odmówił P. Spółce z o.o. z siedzibą w [...] przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] października 2014 r. (nr [...]) w przedmiocie zabezpieczenia zobowiązania podatkowego w opłacie paliwowej za czerwiec 2009 r. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi spółka wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych. We wniosku o przyznanie prawa pomocy strona oświadczyła, że od lat nie prowadzi działalności gospodarczej, gdyż cały jej majątek i wszystkie rachunki bankowe zostały zabezpieczone. Spółka stwierdziła, że z tego powodu nie wykazała ani zysków, ani strat. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy załączono odpis sentencji zarządzenia nr [...] (wydanego w dniu [...] listopada 2014 r. z upoważnienia Prezesa Sądu) o umorzeniu spółce opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł, a także kopię postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego (wszczętego na wniosek Sądu w sprawie takiej opłaty) ze względu na bezskuteczność egzekucji. WSA stwierdził, że pismem doręczonym dnia 25 maja 2015 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika spółki do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie: 1) odpisu sprawozdania finansowego spółki (bilansu, rachunku zysków i strat, informacji dodatkowej) sporządzonego za 2014 r., 2) odpisu zeznania podatkowego spółki w podatku dochodowym od osób prawnych za 2014 r., 3) odpisów deklaracji spółki na podatek od towarów i usług za okres od lutego 2015 r., 4) odpisów raportów kasowych spółki za sześć ostatnich miesięcy (z wyjątkiem marca) oraz 5) wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez spółkę, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat i kont (zastrzegając, że w przypadku, gdyby rachunki te były zabezpieczone, to należy przedłożyć zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy, w tym o środkach, którymi spółka mogła dysponować). W odpowiedzi pełnomocnik spółki nie nadesłał żadnego z dokumentów objętych wezwaniem, a jedynie wniósł "o wykorzystanie pełnej i rzetelnej dokumentacji złożonej do tut. Sądu w spr. III SA/Gl 1599-1607/14". Sąd pierwszej instancji odnotował, że w przywołanych przez pełnomocnika strony sprawach o sygn. akt od III SA/Gl 1599/14 do III SA/Gl 1607/14 spółka została zwolniona od kosztów sądowych postanowieniami z dnia 29 kwietnia 2015 r. Z dokumentacji dołączonej do akt o sygn. III SA/Gl 1599/14 wynika, że w roku podatkowym 2013 spółka osiągnęła przychód w wysokości [...] zł, koszty jego uzyskania w wysokości [...] zł oraz stratę w wysokości [...] zł. W deklaracjach dla podatku od towarów i usług za miesiące od września 2014 r. do lutego 2015 r. skarżąca spółka wykazywała regularnie podstawę opodatkowania tym podatkiem oraz nabycie towarów i usług. Z raportu kasowego za marzec 2015 r. wynikało ponadto, że spółka wykazała przychody w wysokości 2706 zł i rozchody w wysokości 4204,20 zł (w ty m.in. kwota 1494,38 zł tytułem "komornik sądowy"). Stan kasy na początek miesiąca wynosił 9401,67 zł, a pod koniec miesiąca wynosił 7903,47 zł. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, w niniejszej sprawie skarżąca spółka nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w sprawie. Sąd zauważył, że wprawdzie w sprawach o sygn. akt od III SA/Gl 1599/14 do III SA/Gl 1607/14 spółkę zwolniono od kosztów sądowych, niemniej jednak nie może być tak, że rozstrzygnięcie referendarza sądowego o przyznaniu prawa pomocy w jednej sprawie zwalnia sąd od obowiązku samodzielnej oceny wniosku złożonego w innej sprawie. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącej nie wykonał wezwania referendarza sądowego. Zaznaczył, że dokumenty, o które wezwał referendarz sądowy nie były jeszcze nadesłane i stanowią uzupełnienie i uaktualnienie względem materiałów już przedłożonych w sprawach prowadzonych w Wydziale III WSA w Gliwicach. Stwierdził, że rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy powinno nastąpić w oparciu o aktualne dokumenty, obrazujące sytuację strony. Tymczasem pełnomocnik spółki nie tylko nie nadesłał tych dokumentów, ale też nie wskazał przyczyn, dla których tego nie uczynił. Dokumentów tych strona nie załączyła również do sprzeciwu. W konsekwencji Sąd pierwszej instancji uznał, że mankamenty materiału dowodowego uniemożliwiają ustalenie aktualnej sytuacji spółki, a co za tym idzie wykluczają przyznanie jej prawa pomocy. Zdaniem Sądu, również wskazywana przez pełnomocnika strony dokumentacja zgromadzona w sprawach o sygn. akt od III SA/Gl 1599/14 do III SA/Gl 1607/14 nie potwierdza oświadczeń spółki złożonych w niniejszej sprawie. Dokumentacja ta pozostaje w sprzeczności z oświadczeniem strony, że od kilku lat nie prowadzi działalności. Z zeznania podatkowego za 2013 r. oraz z deklaracji dla podatku od towarów i usług za miesiące od września 2014 r. do lutego 2015 r. wynika bowiem, że spółka funkcjonowała, osiągając określone obroty zarówno po stronie kosztów, jak i przychodów. Natomiast brak deklaracji na podatek od towarów i usług za okres od lutego 2015 r. uniemożliwił dokonanie oceny w wyżej omówionym aspekcie. Sąd zwrócił ponadto uwagę, że w świetle raportu kasowego za marzec 2015 r. stan kasy na początku miesiąca wynosił 9401,67 zł, a pod koniec miesiąca 7903,47 zł, a zatem skarżąca dysponowała gotówką, która mogła być przeznaczona na uiszczenie wpisu sądowego od skargi w tej, jak i w pozostałych sprawach prowadzonych z jej udziałem. Zdaniem Sądu, okoliczność ta nie pozwala uznać, że skarżąca spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co stanowi przesłankę przyznania prawa pomocy określoną w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożyło P. Spółka z o.o. Strona zaskarżyła to orzeczenie w całości. Wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie skarżącej od wpisu (zaś w dalszej części zażalenia - o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania). W uzasadnieniu zażalenia stwierdzono w szczególności, że zaskarżone postanowienie to klasyczny przykład nie zapewnienia stronie prawa do sądu. W orzeczeniu tym nie dokonano oceny zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego, a dokonując własnej i odrębnej oceny podjęta została polemika z własnym zarządzeniem z [...] listopada 2014 r. ([...]) oraz postanowieniem komornika sądowego z [...] listopada 2014 r. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Ponadto - wbrew zaskarżonemu postanowieniu - twierdzenie o "zajęciu rachunków bankowych" skarżącego to nie "informacja", lecz okoliczność bezsporna i znana sądowi z urzędu z tej sprawy, albowiem organy celne zabezpieczyły wierzytelność właśnie w ten sposób, a zatem należy rozróżnić "informację" od "okoliczności znanej z urzędu". Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe. W przedmiotowej sprawie Sąd pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, uznając że nie było możliwe dokonanie oceny sytuacji majątkowej strony, skoro skarżąca - mimo wezwania - nie przedstawiła dokumentów obrazujących jej aktualną sytuację majątkową. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że skarżąca spółka nie wykazała w sposób należyty, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Wprawdzie skarżąca zawarła we wniosku o przyznanie prawa pomocy szereg oświadczeń dotyczących jej sytuacji majątkowej, jednakże uniemożliwiła Sądowi dokonanie weryfikacji wiarygodności tychże oświadczeń. Mimo wezwania z dnia 5 maja 2015 r. (wystosowanego przez referendarza sądowego na podstawie art. 255 p.p.s.a.) skarżąca nie nadesłała bowiem żadnego z żądanych dokumentów, to jest: 1) odpisu sprawozdania finansowego spółki za 2014 r., 2) odpisu zeznania podatkowego spółki w podatku dochodowym od osób prawnych za 2014 r., 3) odpisów deklaracji spółki na podatek od towarów i usług za okres od lutego 2015 r., 4) odpisów raportów kasowych spółki za sześć ostatnich miesięcy (z wyjątkiem marca 2015 r.), 5) wyciągów i wykazów z wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez spółkę, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Brak wskazanych wyżej dokumentów uniemożliwiał Sądowi pierwszej instancji ocenę, czy w przypadku skarżącej wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy. Wbrew twierdzeniom skarżącej, dla oceny spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy w tej sprawie nie były wystarczające dokumenty złożone do akt sprawy o sygn. III SA/Gl 1599/14. Sąd pierwszej instancji przeanalizował wynikające z tamtych dokumentów informacje dotyczące sytuacji majątkowej skarżącej spółki, trafnie uznając że: 1) są one nieaktualne z punktu widzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w niniejszej sprawie (a zatem - że konieczne było nadesłanie aktualnych dokumentów, wskazanych w wezwaniu referendarza sądowego) oraz 2) przeczą one zawartemu w rozpoznawanym obecnie wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczeniu, że spółka od lat nie prowadzi działalności gospodarczej (skoro z dokumentów finansowych i deklaracji podatkowych wynika, że spółka stale wykazuje przychód i ponosi koszty związane z jego uzyskaniem). W konsekwencji przyjąć należy, że nienadesłanie przez stronę dokumentacji obrazującej jej aktualną sytuację finansową trafnie doprowadziło Sąd pierwszej instancji do zgodnej z prawem konkluzji, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Oceny tej nie podważają skutecznie twierdzenia zawarte w zażaleniu. Autor tego środka odwoławczego nie odnosi się do zasadniczego powodu oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, czyli niewykazania aktualnej sytuacji finansowej strony w związku z brakiem nadesłania żądanych przez referendarza sądowego dokumentów. Zamiast tego zarzuca, że Sąd pierwszej instancji nie dokonał oceny postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 czerwca 2015 r., lecz przeprowadził nieuprawnioną polemikę z zarządzeniem z dnia [...] listopada 2014 r. i postanowieniem komornika sądowego z dnia [...] listopada 2014 r. Odnosząc się do tak sformułowanego stanowiska, podkreślić należy, że przy orzekaniu w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie zastosowanie znajdował przepis art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu: "W razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie". Oznacza to, że po wniesieniu przez skarżącą sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego z dnia 16 czerwca 2015 r. upadło z mocy prawa, zaś obowiązkiem Sądu było rozpoznanie sprawy na nowo, a nie ocena trafności orzeczenia referendarza. Nietrafne są również zarzuty podważające logiczność wywodów Sądu pierwszej instancji zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. WSA prawidłowo uznał, że skoro z raportu kasowego z marca 2015 r. (załączonego do akt sprawy o sygn. III SA/Gl 1599/14) wynika, iż stan kasy spółki pod koniec tego miesiąca wynosił 7903,47 zł, to fakt umorzenia w listopadzie 2014 r. postępowania egzekucyjnego w przedmiocie opłaty kancelaryjnej nie świadczy o tym, że spółka nie posiada majątku. Ponadto - wbrew twierdzeniom zażalenia - zajęcie rachunków bankowych skarżącej nie jest "okolicznością znaną sądowi z urzędu". Informacje o tego rodzaju okoliczności powinny zostać przez stronę właściwie udokumentowane, czemu służyło m.in. wezwanie referendarza sądowego z dnia 5 maja 2015 r. (vide pkt 5 tego wezwania), którego strona nie wykonała. Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji. PG