I OSK 409/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Irena Kamińska sędzia del. WSA Iwona Kosińska Protokolant sekretarz sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. T., M. N., W. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 grudnia 2009 r. sygn. akt IV SA/Wa 1634/09 w sprawie ze skarg W. T., M. N., W. K., J. K. i B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa 1. oddala skargę kasacyjną, 2. oddala wniosek Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku o zwrot kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 1634/09, oddalił skargę J. K., W. T., M. N., B. B. i W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia [...] lipca 2008 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy: Decyzją z dnia [...] lipca 2008 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku utrzymało w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2008 r., którą umorzyło postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Dyrektora Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Wojewódzkiego w Płocku z dnia [...] kwietnia 1985 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Naczelnika Gminy w R. z dnia [...] stycznia 1985 r. w przedmiocie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa bez odszkodowania nieruchomości rolnej o ogólnej powierzchni 62,39 ha położonej we wsi Ł., gm. R. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Kolegium podniosło, iż Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu skargi W. T., J. K. i S. K. na decyzję z dnia [...] kwietnia 1985 r., wyrokiem z dnia 19 sierpnia 1985 r., sygn. akt II SA 1050/85, stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Naczelnika Gminy w R. z dnia [...] stycznia 1985 r. Jednakże po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 10 kwietnia 1986 r. sygn. akt ARN 3/86, uchylił wyrok NSA oraz oddalił skargi. Wyrok ten jest prawomocny, pozostaje w obiegu prawnym i posiada moc wiążącą na podstawie art. 365 § 1 k.p.c. Mając powyższe na uwadze Kolegium oceniło, iż ponowne postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] kwietnia 1985 r. stało się bezprzedmiotowe, albowiem wydanie decyzji przez Kolegium jest prawnie niedopuszczalne. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia [...] lipca 2008 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli J. K., W. T., B. B., W. K. i M. N. W uzasadnieniu skargi wskazali, że podjęte przez organy administracji działania były bezprawne i miały na celu stworzenie podstaw do przejęcia nieruchomości skarżących na rzecz Skarbu Państwa. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie powołanym na wstępie wyrokiem oddalił skargę uznając, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Na wstępie Sąd podkreślił, że podstawą prawną rozstrzygnięcia niniejszej sprawy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku był przepis art. 105 k.p.a., w myśl którego organ administracji ma obowiązek umorzyć postępowanie, jeżeli stało się ono bezprzedmiotowe. Przyczyny zaś, dla których sprawa będąca przedmiotem postępowania administracyjnego stała się bezprzedmiotowa mogą być różnorodnej natury. Między innymi przyczyną taką może być określone zdarzenie prawne, które uniemożliwia wszczęcie bądź dalsze prowadzenie danego postępowania. W ocenie Sądu pierwszej instancji w rozpatrywanej sprawie organ prawidłowo wywiódł, iż wydanie wyroku przez Sąd Najwyższy w dniu 10 kwietnia 1986 r. czyni bezprzedmiotowym ponowne postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] kwietnia 1985 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Naczelnika Gminy w R. z dnia [...] stycznia 1985 r. Ustalenia bowiem dokonane na podstawie prawomocnych orzeczeń sądów nie mogą być skutecznie kwestionowane na drodze administracyjnej czy sądowoadministracyjnej w kontekście brzmienia art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Istota wiążącej mocy prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego, która polega na związaniu jego treścią także innych sądów i organów państwowych, oznacza bowiem obowiązek uznania w innych postępowaniach, że dane zagadnienie prawne będące przedmiotem prawomocnego rozstrzygnięcia sądu powszechnego kształtuje się tak jak to przyjęto w tym orzeczeniu i nie może być ono ponownie badane ani podważane. Skoro w wyroku z dnia 10 kwietnia 1985 r. Sąd badał ww. decyzje pod kątem wystąpienia przesłanek nieważnościowych i nie dopatrzył się którejkolwiek z nich, to nie jest możliwe obecnie ponowne dokonywanie oceny tych decyzji w tym samym zakresie przez organ administracji publicznej, czy też inny sąd. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanego wyroku wyjaśnił stronom motywy swojego rozstrzygnięcia. Wskazując na powyższe Sąd Wojewódzki przyznał rację organowi odwoławczemu, który stwierdził, iż wyrok Sądu Najwyższego jest prawomocny, funkcjonuje w obrocie prawnym, jest wiążący, co w konsekwencji czyni bezprzedmiotowym ponowne postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] kwietnia 1985 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Naczelnika Gminy w R. z dnia [...] stycznia 1985 r., którą przejęto na rzecz Skarbu Państwa bez odszkodowania przedmiotową nieruchomość rolną o ogólnej powierzchni 62,39 ha położonej we wsi Ł., gm. R. Jako niezasadny Sąd uznał zarzut skarżących, iż wyroki Sądu Najwyższego wydane przed 29 grudnia 1989 r. powinny wiązać sądy i inne organy, o ile są zgodne z zasadą demokratycznego państwa prawnego. Konsekwencją ustanowionej w art. 365 § 1 k.p.c. zasady mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia jest to, że przesądzenie we wcześniejszym orzeczeniu danej kwestii oznacza, iż w późniejszym procesie kwestia ta nie może być już w ogóle badana. Ostateczny rezultat wcześniejszego rozstrzygnięcia danej kwestii prawnej poddanej pod osąd podlega skutkom – tak prawomocności formalnej, jak i materialnej. Omawiany przepis obowiązywał zarówno w dniu wydania wyroku przez Sąd Najwyższy, jak i obowiązuje obecnie. Nie jest dopuszczalne, w ocenie Sądu I instancji, dokonywanie weryfikacji przez strony, organ czy nawet inne sądy, który wyrok wydany przed rokiem 1989 r., jest wiążący na mocy art. 365 k.p.c., a który nie. Takie rozróżnienie właśnie – a nie jego brak – stanowiłoby naruszenie zasady demokratycznego państwa prawnego. W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku J. K., W. T., M. N., B. B. i W. K., wskazali na następujące zarzuty: I. Naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie, tj.: a) art. 2 i art. 7 w zw. z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie i uznanie, że wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1986 r., sygn. akt III ARN 3/86, ma moc wiążącą, pomimo tego że wyrok ten narusza zasadę lojalności władzy publicznej wobec obywatela i zasadę praworządności akceptując bezprawne działanie władzy publicznej i wykładnię przepisów stanowiących podstawę rozstrzygnięcia w postępowaniu administracyjnym naruszającą zasadę sprawiedliwości; b) art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie i uznanie, że wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1986 r., sygn. akt III ARN 3/86 ma moc wiążącą, pomimo tego że wyrok ten narusza zasadę ochrony własności, aprobując działania władzy publicznej pozbawiające obywatela własności bez podstawy prawnej; c) art. 21 ust. 2 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez niezastosowanie wskazanych przepisów i uznanie, że wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1986 r., sygn. akt III ARN 3/86, ma moc wiążącą, pomimo tego że wyrok ten narusza zasadę wywłaszczenia wyłącznie za słusznym odszkodowaniem; II. Naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, t.j.: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ P.p.s.a. w związku z art. 105 § 1 k.p.a. w związku z art. 365 § 1 k.p.c. w związku z art. 2, art. 7, art. 21 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP poprzez nieuwzględnienie skargi i nieuchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2008 r. w całości wobec błędnego uznania, że postępowanie przed tym organem zostało prawidłowo umorzone na skutek funkcjonowania w obrocie prawnym wyroku Sądu Najwyższego, sygn. akt III ARN 3/86, pomimo tego że wskazany wyrok Sądu Najwyższego narusza zasady konstytucyjne wskazane w przywołanych przepisach Konstytucji RP i z tego względu nie jest wiążący; b) art. 250 P.p.s.a. oraz § 18 ust. 2 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu – poprzez nieprzyznanie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika skarżących wynagrodzenia powiększonego o podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej w jakiejkolwiek części pomocy prawnej udzielonej skarżącym W. T., M. N., B. B. i W. K. z tytułu sporządzenia i wniesienia skarg kasacyjnych od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 października 2008 r., c) art. 203 pkt 1 w związku z art. 166 P.p.s.a. poprzez nieprzyznanie zwrotu na rzecz skarżących B. B. i J. K. od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku poniesionych przez wymienionych skarżących niezbędnych kosztów postępowania kasacyjnego ze skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 10 października 2008 r. Wskazując na powyższe skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Ponadto powołując się na art. 250 P.p.s.a. wnieśli o przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika skarżących wynagrodzenia powiększonego o podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącym z urzędu w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Wskazując także na art. 203 P.p.s.a wniesiono o zwrot na rzecz skarżących B. B. i J. K. od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku poniesionych przez nich kosztów postępowania kasacyjnego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku wniosło o jej oddalenie i zasądzenie od skarżących na rzecz organu kosztów postępowania według norm przepisanych. Pismem z dnia 6 stycznia 2011 r. J. K. w imieniu własnym i pozostałych skarżących nadesłał dokumenty potwierdzające własność nieruchomości rodziny K. i T. położonej w Ł. gm. R. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i w związku z tym podlegała oddaleniu. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, iż całkowicie chybione są zarzuty naruszenia przepisów Konstytucji RP w kontekście mocy wiążącej prawomocnego wyroku Sądu Najwyższego. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 8 maja 2000 r. (SN 22/90) przywołał zasadę poszanowania trwałości prawomocnych wyroków sądowych i ostatecznych decyzji administracyjnych. W wyroku tym uznano, że implikacją konstytucyjną zasady demokratycznego państwa prawnego, wyrażonej w art. 2 Konstytucji jest m.in. poszanowanie takich wartości jak pewność prawa i zaufanie do państwa, a tym samym poszanowania trwałości prawomocnych wyroków sądowych i ostatecznych decyzji administracyjnych. Bezsporne jest, iż kwestia istnienia wad nieważności przedmiotowej decyzji z dnia [...] kwietnia 1985 r. dot. przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa została rozstrzygnięta prawomocnym wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1986 r. sygn. akt ARN 3/86. W obowiązującym systemie prawnym żaden przepis nie przewiduje kompetencji sądów administracyjnych do oceny orzeczeń Sądu Najwyższego. W związku z tym Sąd ten nie mógł ustosunkować się do zarzutów skarżących co do prawidłowości tego wyroku. Konsekwencją pozostawania w obrocie prawnym prawomocnego wyroku jest jego moc wiążąca, która wyraża się w tym, że także m.in. inne sądy czy organy państwowe i organy administracji publicznej muszą brać pod uwagę fakt istnienia i treść prawomocnego orzeczenia sądu. Przy czym moc wiążąca prawomocnego wyroku sądu nie jest w żaden sposób uzależniona od oceny jego prawidłowości dokonaną przez stronę postępowania, w tym od oceny czy nie narusza ona zasad konstytucyjnych. W związku z tym Sąd I instancji nie tylko nie naruszył wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów Konstytucji RP, ale gdyby zgodnie ze stanowiskiem stron nie respektował zasady związania prawomocnym wyrokiem sądu, to właśnie naruszyłby przepisy Konstytucji. Nie są również zasadne zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania. W sytuacji gdy kwestia istnienia wad kwalifikowanych przedmiotowej decyzji została już rozstrzygnięta prawomocnym wyrokiem sądu organ administracji publicznej, związany tym wyrokiem, zasadnie umorzył postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności tej decyzji, a sąd prawidłowo uznał, że organ nie naruszył w tym zakresie żadnego przepisu prawa. Odnośnie zaś naruszenia przepisu art. 203 pkt 1 w zw. z art. 166 p.p.s.a. poprzez nieprzyznanie zwrotu kosztów na rzecz B. B. i J. K. za postępowanie kasacyjne od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 10 października 2008 r., to wskazać należy, iż zgodnie z art. 199 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. I tak w przypadku uwzględnienia skargi przez Sąd I instancji, zgodnie z art. 200, przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Ponieważ skarga B. B. i J. K. nie została uwzględniona, to Sąd I instancji nie miał podstaw do zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego prowadzonego od postanowienia tego sądu odrzucającego skargę. Natomiast zasądzenie wynagrodzenia za postępowanie kasacyjne na rzecz adwokata ustanowionego z urzędu winno być dokonane stosownym postanowieniem – po złożeniu wniosku wraz z oświadczeniem co do poniesienia kosztów udzielonej pomocy prawnej z urzędu przez stronę – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w trybie przepisów dot. pomocy. Z tych wszystkich względów uznając, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku. Jednocześnie Sąd oddalił wniosek Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku o zwrot kosztów postępowania kasacyjnego, bowiem nie wykazano aby takie niezbędne koszty w rozumieniu art. 205 p.p.s.a. zostały poniesione przez ten organ.