I OSK 766/24

Dnia 29 maja 2026 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie sędzia NSA Mariola Kowalska sędzia del. WSA Joanna Skiba (sprawozdawca) Protokolant starszy asystent sędziego Marta Sikorska po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2026 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 18 stycznia 2024 r. sygn. akt I SA/Op 86/24 w sprawie ze skargi M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 6 października 2023 r. nr SKO.40.3293.2023.śr w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 18 stycznia 2024 r. sygn. akt I SA/Op 86/24, oddalił skargę M. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 6 października 2023 r., nr SKO.40.3293.2023.śr w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył M. R. zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzucił: 1. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7 k.p.a. w związku z art. 8 k.p.a., art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a, przejawiające się w tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie, mimo że zebrany przez organ materiał dowodowy okazał się być niewystarczający i budzący wątpliwości, a które to wady spowodowały niemożliwe do zaakceptowania skutki w postaci pozbawienia skarżącego prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy uzupełnienie materiału dowodowego w zakresie ustalenia faktycznego stanu zdrowia matki skarżącego J. R. oraz możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym synem, mogły przechylić szalę na korzyść skarżącego i doprowadzić do wydania odmiennego rozstrzygnięcia, 2. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego mający istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1-3 u.ś.r. w zw. z art. 132 k.r.o. poprzez dokonanie błędnej wykładni, tj. uznanie, iż z okoliczności sprawy nie wynikają obiektywne przesłanki uniemożliwiające spełnienie ciążącego na matce J. R. obowiązku alimentacyjnego wobec syna W. R., jednocześnie uznając, że nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności tj. skarżącego względem brata, co czyni go osobą nieuprawnioną do żądanego świadczenia pielęgnacyjnego oraz poprzez przyjęcie, że skarżący będąc bratem osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnoprawności, który zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad bratem nie jest podmiotem uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez matkę niepełnoprawnego brata i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie poprzez uznanie, że skarżącemu nie należy się świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad bratem W. R. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Skarżący kasacyjnie wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej. Stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie miała usprawiedliwionych podstaw. W niniejszej sprawie zasadniczą kwestią była prawidłowa wykładnia prawa materialnego, co uzasadniało odniesienie się w pierwszej kolejności do zagadnień materialnoprawnych. Podstawę prawną zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego stanowiły przepisy u.ś.r., regulujące warunki i zasady przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego niniejszą sprawę zawarte w zaskarżonym wyroku stanowisko Sądu I instancji jest trafne. Podkreślić trzeba, że w dniu 14 listopada 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego podjął uchwałę sygn. akt I OPS 2/22 o treści: 1. "Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej: u.ś.r.) osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.); 2. Warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.).". "VII.2. W aspekcie zewnętrznym jako kontekst systemowy wskazywane są przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w szczególności art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten określa kolejność oraz przesłanki, na podstawie których realizuje się obowiązek alimentacyjny kolejno zobowiązanych. Obowiązek alimentacyjny jest wyznaczany potrzebami uprawnionego, wobec czego zobowiązani w dalszej kolejności mają obowiązek świadczyć w granicach potrzeb nie zaspokojonych przez zobowiązanych w pierwszej kolejności (wyrok SN z 20 stycznia 2000 r., I CKN 1187/99). Obowiązek alimentacyjny dalszych krewnych określany jest z tego powodu jako "subsydiarny" lub "posiłkowy" (G. Jędrejek (w:) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, art. 132, teza 5). Nie w każdym przypadku wobec tego osoba obowiązana w dalszej kolejności świadczy w miejsce zobowiązanego w pierwszej kolejności, a świadczenie osoby zobowiązanej w dalszej kolejności nie jest tożsame ze zwolnieniem z obowiązku alimentacyjnego osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności." Powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne jest instrumentem wspierania rodzin będących w trudnej sytuacji ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Przez odesłanie do standardów określanych w ustawie, ustrojodawca w Konstytucji upoważnił ustawodawcę do przyjęcia szczegółowych form i zasad realizowania wskazanych zadań państwa. Ich katalog może być różny, a przyjęte rozwiązania ustawowe zróżnicowane. W przedmiotowej sprawie nie wykazano, aby matka osoby wymagającej opieki, legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to ze względu na brzmienie art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przyznanie świadczenia skarżącemu w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym bratem było niedopuszczalne. Tym samym tracą na znaczeniu zarzuty kasacyjne naruszenia przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. w zw. ze wskazanymi w skardze kasacyjnej przepisami Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Ani Sąd Wojewódzki, ani też organy nie kwestionowały trudnej sytuacji rodzinnej i bytowej rodziny skarżącego, jednakże sam brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki powoduje, że nie ma możliwości ustalenia, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których wobec osoby wymagającej opieki ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności. W świetle bowiem przyjętej w cytowanej wyżej uchwale wykładni prawa materialnego, to właśnie wystąpienie tej negatywnej przesłanki określonej w art. 17 ust. 1 a u.ś.r. stanowiło wystarczającą podstawę do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bratu niepełnosprawnego. Sąd I instancji zasadnie więc uznał, iż przepis ten miał w sprawie zastosowanie, wskazując jako podstawę odmowy przyznania świadczenia. Biorąc pod uwagę powyższe, zarzuty naruszenia prawa materialnego wskazane w skardze kasacyjnej należy uznać za bezzasadne. Wobec tak zebranego materiału dowodowego, jak również wobec rozważenia przez Kolegium tych okoliczności faktycznych w decyzji, nie było podstaw do stawiania Sądowi I instancji i organowi zarzutu niewyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy i nieuwzględnienia wszystkich materiałów dowodowych. Wszystkie wymagane przepisami prawa ustalenia zostały w sprawie poczynione i zgodnie z wolą ustawodawcy prawidłowo ocenione przez Kolegium, które dokonało prawidłowej ich subsumcji, co zasadnie zaaprobował Sąd I instancji. Tym samym za niezasadny należało uznać zarzut oparty na podstawie kasacyjnej, określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., w związku z art. 7 k.p.a. w związku z art. 8 k.p.a., art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i bezpodstawne przyjęcie, że zebrany przez organ materiał dowodowy okazał się być niewystarczający i budzący wątpliwości, a które to wady spowodowały niemożliwe do zaakceptowania skutki w postaci pozbawienia skarżącego prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Przy czym zasadność tego zarzutu, jak była o tym mowa na początku, jest następstwem uznania za właściwą, przeprowadzonej przez Kolegium i zaakceptowanej przez Sąd I instancji, wykładni stosowanych przepisów prawa materialnego. Z wyżej wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Zgodnie z art. 193 zdanie drugie p.p.s.a. uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organ i Sąd I instancji.