I OSK 916/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 1 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1120/23 w sprawie ze skargi A.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Siedlcach z 9 marca 2023 r. nr SKO.4000-441/2023 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi A.S. (dalej: skarżący, skarżący kasacyjnie) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Siedlcach z 9 marca 2023 r., nr SKO.4000-441/2023, w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wyrokiem z 1 grudnia 2023 r., sygn. akt I SA/Wa 1120/23, oddalił skargę. Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie złożył skarżący zastępowany przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości. W skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), tj.: przez niewłaściwe zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez przyjęcie, że ocena zasadności wniosku skarżącego mieści się w granicach tzw. uznania administracyjnego i organy pierwszej oraz drugiej instancji dokonały w sposób prawidłowy oceny sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego; 2) naruszenie przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.), tj. przez naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 k.p.a. poprzez dokonanie błędnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy – w szczególności dotyczącego sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, co skutkowało oddaleniem skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, a na wcześniejszym etapie wydaniem negatywnych w konsekwencjach dla skarżącego decyzji administracyjnych. Podnosząc powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym zasądzenie, ze źródeł Skarbu Państwa, na rzecz pełnomocnika Skarżącego kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu według norm przepisanych, bowiem nie zostały one opłacone ani w całości ani w części. Ponadto nie wniesiono o rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935; dalej: p.p.s.a.), a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą omawiany środek odwoławczy, z urzędu biorąc pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy, a które w niniejszej sprawie nie występują. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą kasacyjnie naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego czy też procesowego określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zmiana lub rozszerzenie podstaw kasacyjnych ograniczone jest określonym w art. 177 § 1 p.p.s.a. terminem do wniesienia skargi kasacyjnej. Rozwiązaniu temu towarzyszy równolegle uprawnienie strony skarżącej kasacyjnie do przytoczenia nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych sformułowanych w skardze. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Ze skargi kasacyjnej wynika, że jej autor oparł postawione w niej zarzuty na obydwu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a. W takim przypadku, pierwszeństwo rozpoznania, co do zasady, przynależy zarzutom obejmującym naruszenie norm postępowania. W analizowanym stanie faktycznym wskazywane naruszenia o charakterze procesowym powiązane są bezpośrednio z sygnalizowaną w środku zaskarżenia wadliwością materialnoprawną - z tej też przyczyny Naczelny Sąd Administracyjny uznał za zasadną łączną ich ocenę. W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1993; dalej: ustawa alimentacyjna) organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. W orzecznictwie wskazuje się, że przepis art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej ma charakter wyjątkowy. Powinien on być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający, gdyż obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców i fakt wypłaty przez Państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Co więcej, każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. W takiej sytuacji, gdy brak jest szczególnie uzasadnionej okoliczności uzasadniającej umorzenie, byłoby to sprzeczne z założeniami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i prowadziłoby do niedozwolonej, rozszerzającej interpretacji przesłanek z art. 30 ust. 2 tej ustawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 stycznia 2018 r., sygn. akt I OSK 611/16). Uzyskiwanie niskich dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja finansowa jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Państwo wypłaca należności. Stąd ich umarzanie z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą normę prawną statuującą obowiązek zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń. Wobec tego sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2432/23; z 21 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 1833/23). Przepis art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej przez zastosowanie zwrotu "organ (...) może", wskazuje, że nawet wykazanie przez dłużnika odpowiednio niekorzystnej sytuacji dochodowej czy rodzinnej nie powoduje, że organ ma obowiązek przyznania wspomnianej ulgi. Umorzenie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na podstawie tego przepisu zapada w ramach uznania administracyjnego. Oznacza to, że nawet w przypadku spełnienia przesłanek do zastosowania tej instytucji organ może, ale nie musi, tych należności umorzyć. Kontrola sądu w odniesieniu do elementu uznania administracyjnego nie obejmuje kryterium celowości, zasadniczego w przypadku uznania, lecz koncentruje się na badaniu, czy uznanie organu nie ma charakteru arbitralnego, czy zostało należycie uzasadnione rzeczowymi argumentami. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji zaakceptował ustalenia organów, że skarżący w dniu 19 września 2016 r. uległ wypadkowi komunikacyjnemu, którego skutkiem jest trwały niedowład prawej kończyny dolnej ze znacznym uszkodzeniem ruchomości stawu i chodu. Pozostaje pod stałą kontrolą lekarską ortopedy neurologa i urologa oraz wymaga stałej rehabilitacji. Źródłem dochodu skarżącego jest renta z KRUS w związku z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w łącznej wysokości miesięcznej 1.282,44 zł oraz dochód za wynajem reklamy w wysokości łącznej 46 zł, co daje łącznie miesięczny dochód w wysokości 1.328,44 zł. Jego miesięczne koszty utrzymania wynoszą 2.347,00 zł, w tym: energia elektryczna: 75,00 zł, gaz: 80,00 zł, alimenty: 662,00 zł, leki i leczenie: 1.280.00 zł, telewizor: 35,00 zł, telefon: 60,00 zł, woda: 55,00 zł, sprzątanie i pranie: 100,00 zł. Egzekucja komornicza prowadzona jest od 2005 r. i jest częściowo skuteczna. Z informacji z 19 grudnia 2022 r., sygn. sprawy Kmp 82/05, uzyskanej przez organ I instancji od Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Garwolinie wynika, że na rzecz alimentów dokonywane są potrącenia ze świadczenia pobieranego przez dłużnika tj. Skarżącego z KRUS. Z innych składników majątkowych egzekucja jest bezskuteczna. Aktualny stan zadłużenia w powyższej sprawie wynosi: alimenty zaległe na rzecz wierzyciela — 73.642,26 zł, zaległa zaliczka alimentacyjna — 2.006,21 zł, opłata egzekucyjna — 11.347,27 zł, wydatki gotówkowe - 6,65 zł. Tak więc mimo trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej skarżący posiada stały dochód (uzyskuje rentę z KRUS, która po potrąceniu komorniczym wynosi 1.328,44 zł) umożliwiający mu comiesięczną spłatę zadłużenia (aktualnie uzyskuje emeryturę). Ponadto ustalono, że skarżący osiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności orzeczonym na czas określony do 31 grudnia 2022 r. Kasator podnosi, że prawidłowo oceniona ciężka sytuacja skarżącego powinna prowadzić do uznania, iż nie ma on możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego – także w przyszłości nie będzie mógł uregulować ciążących na nim należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stanowisko kasatora opiera się więc na odmiennej ocenie ustalonych okoliczności faktycznych i ogólnikowych stwierdzeniach, że ww. należności powinny zostać umorzone na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. W ocenie kasatora skarżący nie był w stanie wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, bowiem uległ wypadkowi komunikacyjnemu. Ze względu na długi okres leczenia i konsekwencje wypadku (bardzo ciężki uraz nogi) skarżący nie miał możliwości podjęcia zatrudnienia. Obecnie jego sytuacja uległa nieznacznej poprawie – może poruszać się, ale i tak ze względu na niepełnosprawność nie jest w stanie uregulować ciążących na nim należności i nie będzie mógł tego uczynić w przyszłości. W ocenie Sądu Kasacyjnego Sąd I instancji zasadnie zaakceptował stanowisko organów, że skoro zła sytuacja finansowa i rodzinna jest cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności, to umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą normę prawną statuującą obowiązek zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych (zob. np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 25 lutego 2025 r., I OSK 615/23, z 13 grudnia 2024 r., I OSK 183/24; z 22 października 2024 r., I OSK 2247/22; z 30 sierpnia 2024 r., I OSK 2432; z 21 sierpnia 2024 r., I OSK 1833/23). Skarżący nie zakwestionował oceny organów, zaakceptowanej przez Sąd I instancji, że jego sytuacja rodzinna i dochodowa nie wyróżnia go spośród innych dłużników alimentacyjnych. W tej sytuacji rację należy przyznać rozpatrującym wniosek organom oraz Sądowi I instancji, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego same w sobie nie dają podstaw do zastosowania instytucji unormowanej w art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. Przyznana kwota świadczenia rentowego pozwalała bowiem na dokonywanie potrąceń na rzecz alimentów w wysokości umożliwiającej skarżącemu poniesienie koniecznych dla jego utrzymania opłat (m.in. gaz, prąd, woda, leki i leczenie). Również sytuacja osobista i zdrowotna skarżącego, a także jego wiek, nie przemawiają za przyznaniem prymatu jego interesowi nad interesem obywateli, przejawiającym się w egzekwowaniu od dłużników alimentacyjnych ciążących na nich należności wynikających z faktu poniesienia ciężaru alimentacyjnego przez społeczeństwo w zastępstwie osoby zobowiązanej. Analiza okoliczności sprawy prowadzi do wniosku, że Wojewódzki Sąd Administracyjny prawidłowo ocenił, iż w niniejszej sprawie nie przekroczono granic uznania administracyjnego. Wnioski organów utrwalone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jako racjonalne i uzasadniające odmowę przyznania skarżącemu ulgi w spłacie ciążących na nim długów alimentacyjnych, nie nosiły cech dowolności. W świetle zebranego w sprawie w toku postępowania administracyjnego materiału, trafnie uznały organy, a Sąd I instancji stanowisko to zaakceptował, że w aktualnym stanie nie ziściły się przesłanki uzasadniające uwzględnienie wniosku skarżącego kasacyjnie. Konkludując należy stwierdzić, że bezzasadny jest zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 k.p.a. Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że organy orzekające w sprawie należycie wyjaśniły istotne dla sprawy okoliczności związane z sytuacją dochodową i rodzinną skarżącego. Postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone przez organy z poszanowaniem zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.). W sprawie zebrano wyczerpujący materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), a jego ocena jest zgodna z prawem (art. 80 k.p.a.). Należy zaakcentować, że strona skarżąca kasacyjnie nie wskazywała dowodów, które podważałyby wiarygodność przyjętych przez organy i zaakceptowanych przez Sąd I instancji ustaleń, jak i nie podnoszono konieczności uzupełnienia zgromadzonego materiału dowodowego. Skuteczne zarzucenie naruszenia przepisu art. 80 k.p.a. wymaga natomiast wykazania, że uchybiono zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego, nie jest zaś wystarczające przekonanie o innej niż przyjęta przez Sąd I instancji doniosłości poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie. Dokonana ocena materiału dowodowego może być skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy rozumowanie wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego. Taka sytuacja nie ma jednak miejsca w niniejszej sprawie – organy wydając rozstrzygnięcie miały na względzie konkretne okoliczności charakteryzujące sytuację rodzinną i majątkową skarżącego kasacyjnie. Sąd I instancji trafnie zatem zaakceptował taką ocenę organów administracji. Sąd I instancji zasadnie również przyjął, że ocena zasadności wniosku o umorzenie, zawarta w zaskarżonej decyzji, mieści się w granicach tzw. uznania administracyjnego. Okoliczność zaś, że zaskarżony wyrok nie odpowiada oczekiwaniom skarżącego, nie może uzasadniać tezy o naruszeniu wskazanych przepisów. Z przedstawionych powyżej powodów, skoro zaskarżony wyrok odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego, gdyż należne od Skarbu Państwa wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym zgodnie z art. 182 § 2 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a, zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.