I OZ 1065/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Barbara Adamiak po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z 27 października 2014 r., sygn. akt II SA/Rz 1186/14 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z [...] lipca 2014 r. nr [...] w przedmiocie zgody na wykonanie zjazdu z drogi publicznej postanawia: oddalić zażalenie. W sprawie o sygn. akt II SA/Rz 1186/14 M. B. wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika. Postanowieniem z 27 października 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie: I. przyznał M. B. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w ½ części; II. odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, między innymi, że z informacji przedstawionych przez M. B. wynika, że mieszka on sam w domu o powierzchni 25 m2, a pozostałe budynki posadowione na działce nr 636 są pozostałością po rodzicach i należą do spadkobierców. Jego jedynym źródłem utrzymania jest renta w kwocie 1297 zł netto. Jest właścicielem zalesionej nieruchomości rolnej o pow. 1,34 ha, z której nie uzyskuje żadnych korzyści; do gruntu tego nie pobiera dopłat ze środków Unii Europejskiej. Nie posiada pojazdów mechanicznych. Comiesięczne przeznacza na: – zakup żywności – 900 zł; – gaz – 100 zł; – energię elektryczną - 100 zł; – telefon – 100 zł; – zakup środków pierwszej potrzeby w postaci ubrań, środków czystości, biletów czy kserokopii dokumentów - około 100 zł. Ponadto rocznie przeznacza na zakup opału 2000 zł i 200 zł na podatek rolny z ubezpieczeniem nieruchomości. 200 zł pochłaniają koszty leczenia. Poniósł także wydatek na zabieg operacyjny w kwocie 5000 zł, choć na żądanie Sądu nie przedstawił dowodu uiszczenia tej należności. Z kolei w piśmie z 20 października 2014 r. podał, że korzystał z usług prawnika: adwokata J. M. we wrześniu 2012 r. ponosząc wydatek na ten cel w kwocie 984 zł oraz biura prawnego S., zobowiązując się do przedłożenia rachunku w terminie późniejszym. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Ocena okoliczności przedstawionych na uzasadnienie żądania przez pryzmat przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 ppsa wykazała, że skarżący ich nie spełnia. Brak bowiem podstaw do przyjęcia, że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania skoro osiąga comiesięczny dochód, z którego się utrzymuje, a nawet musi czynić oszczędności na ujawnione wydatki, w tym pomoc prawną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie ocenił, czy skarżący spełnia kryteria przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym uznając, że żądanie to mieści się we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Analiza przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej: p.p.s.a.) wykazała, że wniosek mógł zostać uwzględniony w pewnym zakresie. Sąd pierwszej instancji wskazał, że suma zadeklarowanych przez stronę wydatków przekracza ujawniony dochód. Może to sugerować zatajenie przez wnioskodawcę dodatkowych dochodów bądź zawyżenie wydatków, np. na artykuły żywnościowe, aczkolwiek może też sugerować posiadanie oszczędności. Ponadto strona nie przedstawiła dowodu na zapłatę kwoty 5000 zł za zabieg operacyjny, a także nie wyjaśniła ewentualnego sposobu zgromadzenia takiej kwoty, skoro całość osiąganego dochodu ma przeznaczać na bieżące utrzymanie. Wskazano jedynie, że stosowne dowody znajdują się w aktach spraw prowadzonych przez inne sądy, co jednak nie czyni zadość wezwaniu z 9 października 2014 r. To na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że spełnia on kryteria przyznawania prawa pomocy, a rolą Sądu jest ich ocena, a nie poszukiwanie stosownych dowodów, zwłaszcza jeżeli złożone wyjaśnienie o stanie majątkowym budzi wątpliwości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zwrócił uwagę, że z posiadanych środków skarżący wydatkował na zasięgniętą pomoc prawną, w tym w sprawie o sygn. II SA/Rz 344/14, w której przyznano mu prawo pomocy obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych, choć domagał się wówczas również ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W niniejszym postępowaniu zobowiązał się nawet do przedłożenia w późniejszym terminie rachunku za uzyskaną pomoc prawną. Już więc tylko te okoliczności przemawiały za niezasadnością wniosku w pełnym zakresie. Skarżący dysponuje bowiem środkami pozwalającymi na czynienie pewnych oszczędności, m.in. na pokrycie wydatków związanych z zasięganymi poradami prawnymi. Niemniej, wysokość tych środków nie jest na tyle wysoka, aby ponieść pełne koszty postępowania. Dlatego też Sąd uznał za zasadne przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w ½ części. Wnioskodawca powinien być w stanie, bez uszczerbku koniecznego utrzymania, ponieść część kosztów związanych ze swym udziałem w niniejszym postępowaniu. Uwzględnienie wniosku w takim zakresie wyłączało możliwość ustanowienia dla skarżącego pełnomocnika z urzędu. Zażalenie na postanowienie z 27 października 2014 r. wniósł M. B. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym – gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej. Dotyczy osób, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają najwyżej na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Oceniając sytuację materialną strony, należy brać pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. Należy uwzględnić także wydatki tej osoby, związane z koniecznym utrzymaniem. Zwrot "gdy osoba ta wykaże", zawarty w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Innymi słowy, to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek należytego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, a zatem posiadanego majątku, uzyskiwanych dochodów oraz wydatków. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Osoba chcąca skorzystać z prawa pomocy powinna liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jej sytuacji materialnej oraz członków jej rodziny, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku okoliczności. Norma z art. 255 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów i wyjaśniania wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Niewywiązanie się z tego obowiązku może mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Innymi słowy, niezłożenie wymienionych w art. 255 p.p.s.a. oświadczeń i dokumentów stanowi niewypełnienie ciążącego na wnioskodawcy obowiązku współdziałania z sądem, co może stanowić podstawę do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie przyjął, że M. B. nie wykazał, że należy mu przyznać prawo pomocy w zakresie szerszym niż zwolnienie od kosztów sądowych w ½ części. To stanowisko Sądu pierwszej instancji jest trafne. M. B. wskazał, że jego dochody wynoszą miesięcznie 1297 zł, przy czym wysokość wydatków podał jako wyższą od tej kwoty (w zażaleniu określił ją jako około 1500 zł miesięcznie). Ponadto, podał, że ponosi wysokie koszty leczenia i usług prawniczych. Oznacza to, że nie wykazał w sposób przekonujący, że kwota 1297 zł miesięcznie jest pełną kwotą jego dochodów. Nie wykazał tym samym, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.