I OZ 1320/16

Dnia 17 listopada 2016 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia P.Z. na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 sierpnia 2016 r. o sygn. akt II SA/Wa 1416/16 wzywające do uiszczenia wpisu od skargi w sprawie ze skargi P.Z. na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia kredytu studenckiego postanawia: uchylić zaskarżone zarządzenie. W dniu 7 lipca 2015 r. P.Z. sformułował skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 23 maja 2016 r. nr [...], którą ten Minister utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 28 grudnia 2015 r. nr [...] o odmowie częściowego umorzenia kredytu studenckiego udzielonego przez Bank Polskiej Spółdzielczości S.A. 1 Oddział w Krakowie na podstawie umowy nr [...] zawartej w dniu 6 marca 2012 r. P.Z. wnioskował o umorzenie kredytu wskazując na swoją trudną sytuację życiową. Zarządzeniem z dnia 23 sierpnia 2016 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wezwał P.Z. na podstawie art. 220 § 1 i 3 p.p.s.a. w zw. z § 2 ust. 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 200 złotych. Zażalenie na powyższe zarządzenie wniósł P.Z. Wskazał w nim, że nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych, albowiem na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. jego skarga dotyczy pomocy społecznej. Jak zaznaczył, ustawodawca przyjął, że sam charakter takich spraw przesądza z reguły o tym, że strona nie ma dostatecznych środków nie tylko pozwalających na prowadzenie postępowania sądowego, lecz także na zaspokojenie własnych koniecznych potrzeb życiowych. Zdaniem skarżącego, oczywiste jest, że kredyty studenckie są formą pomocy dla studentów, którzy nie są w stanie egzystować bez takiego wsparcia finansowego. Wynikać to ma zdaniem skarżącego z art. 6 ust. 2 ustawy o pożyczkach i kredycie studenckim, zgodnie z którym "pierwszeństwo w otrzymaniu pożyczki studenckiej lub kredytu studenckiego mają studenci o niskich dochodach na osobę w rodzinie". W ocenie P.Z. jeszcze bardziej jest to jaskrawe w przypadku wniosków o umorzenie kredytu studenckiego, gdyż w myśl § 17 ust. 6 rozporządzenia ministra nauki i szkolnictwa wyższego z dnia 18 maja 2010 r. w sprawie szczegółowych zasad, trybu i kryteriów udzielania, spłacania oraz umarzania kredytów i pożyczek studenckich "pożyczka lub kredyt, na wniosek kredytobiorcy znajdującego się w trudnej sytuacji życiowej, mogą być umorzone w całości w przypadku utraty zdolności do spłaty zobowiązań, jeśli kredytobiorca udokumentuje trwałą niezdolność do pracy i trudną sytuację materialną". W związku z tym, zdaniem P.Z., skoro osoba wnioskuje o umorzenie jej kredytu studenckiego z powodu trudnej sytuacji życiowej, to nie dysponuje środkami finansowymi na jego spłatę i tym samym z założenia nie posiada również środków na uiszczenie kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest to, czy osoba wnosząca skargę na decyzję Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie umorzenia kredytu studenckiego z uwagi na trudną sytuację życiową kredytobiorcy jest zwolniona z mocy prawa od ponoszenia kosztów postępowania sądowego. Stosownie do art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: p.p.s.a.), nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Rozważenia zatem wymaga, czy sprawa umorzenia kredytu studenckiego mieści się w zakresie pojęcia spraw z zakresu pomocy i opieki społecznej. Kwestią interpretacji ustawowych przesłanek zwolnienia od uiszczenia kosztów sądowych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi szeroko zajął się NSA w uchwale z dnia 23 maja 2016 r. o sygn. akt II GPS 2/15 (ONSAiWSA 2016, nr 5, poz. 70). Ustalenia poczynione w nim na tle art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. należy odpowiednio odnieść do wykładni art. art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. W pierwszej kolejności należy zatem wskazać, że w art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. ustawodawca nie dał expressis verbis odpowiedzi na pytanie, jakie kategorie spraw w sensie przedmiotowym składają się na pojęcie "sprawy z zakresu pomocy i opieki społecznej". Kolejno nie można pominąć faktu, że w treści art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. ustawodawca nie użył terminu "w sprawach pomocy i opieki społecznej", ale szerszego terminu "w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej". Racjonalność działania ustawodawcy nakłada obowiązek dokonywania wykładni tego zwrotu z uwzględnieniem tej właśnie różnicy terminologiczne. Co więcej, ustawodawca nie powiązał terminu pomocy czy opieki społecznej użytych w cytowanym przepisie z definicją wynikającą z innego aktu (np. z ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 930 ze zm.) Ponadto NSA w rzeczonej uchwale podkreślił konieczność uwzględniania wykładni celowościowej regulacji ustawowej, przez uwzględnienie, czy danej kategorii spraw z istoty ich charakteru znaczna część skarżących kwalifikowałaby się do uzyskania pomocy prawnej. Z powyższym poglądem koresponduje stanowisko prezentowane w literaturze. Wskazuje się, że w art. 239 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. użyto pojęcia "sprawy z zakresu pomocy i opieki społecznej", nie zawężając go do "spraw dotyczących świadczeń, o których mowa w ustawie o pomocy społecznej", co może świadczyć, iż intencją ustawodawcy było jednak objęcie zwolnieniem od kosztów sądowych wszystkich spraw, gdzie strona skarży działanie lub bezczynność organu administracji publicznej dotyczące jakiegokolwiek świadczenia, które ze względu na swój cel i charakter stanowi formę pomocy państwa dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej i życiowej. Decydujące znaczenie miałoby tu kryterium celu, jakim jest zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych osób i rodzin oraz umożliwienie im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka, a także zapobieganie powstawaniu trudnych sytuacji życiowych, których osoby i rodziny nie są w stanie same pokonać (zob. A. Majzner, Instytucja ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wybrane zagadnienia, "Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego" 2009, nr 2, s. 39-40 i cytowane tam orzecznictwo i literaturę). Mając zatem na uwadze powyższe poglądy wyrażone w uchwale NSA oraz w doktrynie, rozważyć należy charakter sprawy umorzenia kredytu studenckiego z uwagi na trudną sytuację życiową kredytobiorcy. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 17 lipca 1998 r. o pożyczkach i kredytach studenckich (tekst jedn. Dz. U. z 2014, poz. 1026 ze zm.), pożyczki studenckie i kredyty studenckie mogą być częściowo lub w całości umorzone. Ustęp drugi tego przepisu stanowi, że podstawą umorzenia pożyczek studenckich i kredytów studenckich są w szczególności: 1) trudna sytuacja życiowa pożyczkobiorcy lub kredytobiorcy; 2) trwała utrata zdolności do spłaty zobowiązań; 3) brak prawnych możliwości dochodzenia roszczeń; 4) dobre wyniki ukończenia studiów; 5) śmierć kredytobiorcy. Należy zatem zauważyć, że umorzenie dokonane na podstawie art. 10 ust. 2 pkt 1 i 2 cytowanej ustawy stanowi pomoc dla jej adresata opartą na okolicznościach natury socjalnej. Szczegółowe zasady, tryb i kryteria udzielania, spłacania oraz umarzania kredytów studenckich i pożyczek studenckich określa rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 18 maja 2010 r. w sprawie szczegółowych zasad, trybu i kryteriów udzielania, spłacania oraz umarzania kredytów i pożyczek studenckich (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1). Zgodnie z § 17 ust. 6 tego rozporządzenia, pożyczka lub kredyt, na wniosek kredytobiorcy znajdującego się w trudnej sytuacji życiowej, mogą być umorzone w całości w przypadku trwałej utraty zdolności do spłaty zobowiązań, jeśli kredytobiorca udokumentuje trwałą niezdolność do pracy i trudną sytuację materialną. Wniosek zawiera oświadczenie wnioskodawcy o zgodzie na gromadzenie i przechowywanie jego danych osobowych, zawartych w orzeczeniu, o którym mowa w ust. 7 tego rozporządzenia. Ustęp 7 § 17 stanowi zaś, że podstawą umorzenia, o którym mowa w ust. 6 rozporządzenia, jest orzeczenie wydane na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721, ze zm.) lub ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 748, ze zm.). W tym kontekście należy zatem zauważyć, że opisana podstawa umorzenia odnosi się do okoliczności z zakresu ubezpieczeń społecznych czy dotyczących chorób zawodowych, świadczeń leczniczych oraz świadczeń rehabilitacyjnych, w których to sprawach skarżący są ustawowo zwolnieni od obowiązku uiszczania kosztów sądowych na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 odpowiednio lit. e) i c). Nie oznacza to jednak, że sprawa umorzenia kredytu studenckiego z uwagi na okoliczności wymienione w art. 10 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o pożyczkach i kredytach studenckich staje się sprawą z zakresu ubezpieczeń społecznych czy dotyczących chorób zawodowych, świadczeń leczniczych oraz świadczeń rehabilitacyjnych, jednak jej charakter wskazuje na odpowiadający założeniom i celom ustawodawcy określającemu katalog spraw, w których skarżący są wyłączeni z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Umorzenie pożyczki czy kredytu studenckiego z uwagi na trudną sytuację życiową pożyczkobiorcy lub kredytobiorcy lub trwałą utratę przez niego zdolności do spłaty zobowiązań stanowi w istocie udzielenie pomocy i ochrony społecznej temu kredytobiorcy. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny uznaje, że na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach umorzenia pożyczki lub kredytu studenckiego z uwagi na trudną sytuację życiową pożyczkobiorcy lub kredytobiorcy lub jego trwałą utratę zdolności do spłaty zobowiązań – gdyż są to materialnie sprawy z zakresu pomocy i opieki społecznej. Warto też dodać, że odmienne zapatrywanie implikowałoby korzystanie w tego typu sprawach przez skarżących z instytucji prawa pomocy (art. 243 p.p.s.a. i n.), a biorąc pod uwagę, iż przesłanki jej udzielenia mogą rzutować na ocenę trudnej sytuacji życiowej wnioskodawcy czy na jego zdolności płatnicze, sprawa główna będąca przedmiotem rozpoznania przez sąd byłaby w istocie częściowo rozstrzygana już na etapie postępowania dotyczącego udzielenia pomocy prawnej. Z przedstawionych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zażalenie P.Z. ma usprawiedliwione zarzuty, gdyż jest on stroną skarżącą w sprawie, w której zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, w tym w myśl art. 211 w zw. z art. 212 § 1 p.p.s.a. – wpisu od skargi. W konsekwencji, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 i art. 198 p.p.s.a. uchylił zaskarżone zarządzenie.