I OZ 232/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 5 kwietnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. z siedzibą w S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 3 marca 2011 r. sygn. akt II SA/Sz 1198/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. na postanowienie Komendanta Wojewódzkiego Policji w S. z dnia [...] października 2010 r., [...] w przedmiocie przekazania podania do organu właściwego postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z dnia 3 marca 2011 r. odmówił A. w S. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. na postanowienie Komendanta Wojewódzkiego Policji w S. z dnia [...] października 2010 r. [....] w przedmiocie przekazania podania do organu właściwego. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd Wojewódzki wskazał, iż z treści wniosku, złożonego na urzędowym formularzu PPF, wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zajmującym się między innymi krzewieniem wśród społeczeństwa wiedzy i kultury motoryzacyjnej oraz rozwojem popularnego i wyczynowego sportu samochodowego. Stowarzyszenie od chwili zaprzestania płatności przez Policję z tytułu przechowywania pojazdów praktycznie nie prowadzi działalności. Nie posiada żadnych środków finansowych ani majątku, ciążą na nim natomiast zobowiązania wobec ZUS i urzędu skarbowego z tytułu zaległych wynagrodzeń pracowniczych oraz niezapłaconych przez Policję faktur VAT. W oświadczeniu o majątku i dochodach Stowarzyszenie dodało, że nie posiada rachunku bankowego, a jego straty za ostatni rok obrotowy według bilansu wyniosły [...] zł. Uzupełniając dotychczasowe informacje skarżący przedłożył statut stowarzyszenia uchwalony w dniu [...] września 2007 r., bilans za 2009 r., zestawienie obrotów i sald za 2009 r. dwa dowody wpłat składek członkowski do P. Z. M. za 2010 r., oraz oświadczenie Prezesa Stowarzyszenia, że podmiot ten nie prowadzi jakiejkolwiek działalności gospodarczej oraz nie zatrudnia obecnie żadnych pracowników, a bieżąca działalność, związana z prowadzeniem postępowań przed sądami, wykonywana jest społecznie przez członków. Stowarzyszenie nie posiada żadnej nieruchomości, ani prawa do lokalu, korzysta natomiast nieodpłatnie z pomieszczeń Zarządu Okręgowego P .Z. M. Jedynym źródłem dochodu tego podmiotu są wpłaty członków z tytułu wpisowego i składek, które w 2010 r. wyniosły [...] zł. Stowarzyszenie posiada osobowość prawną, a członkowie zobowiązani są do płacenia składek członkowskich w wysokości [...] zł rocznie, ale z obowiązku tego nie wszyscy się wywiązują. Z załączonego wykazu członków A. za ostatnie trzy lata wynika, że Stowarzyszenie liczy [...] osób, przy czym w 2008 r. składek nie opłaciło [...] osób, w 2009 r. – [...] osób, a w 2010 r. – [...] osób. Biorąc pod uwagę przedstawione przez wnioskodawcę informację, Sąd Wojewódzki uznał, iż złożony przez Stowarzyszenie wniosek nie może zostać uwzględniony. A. jest bowiem masową organizacją automobilistów powołaną w celu popularyzowania sportu i turystyki samochodowej. Prowadzi działalność gospodarczą w zakresie określonym w załączniku do statutu, którego to załącznika Sądowi jednak nie przedłożył. Jego zaś jedyną formą aktywności od 2001 r. jest prowadzenie postępowań sądowych, a te ze swej istoty wymagają środków finansowych. Wnioskodawca utrzymuje się wyłącznie z symbolicznych składek członkowskich, których w ostatnich trzech latach nie opłaciła blisko połowa członków. Sąd Wojewódzki zaznaczył przy tym, iż Stowarzyszenie mając zapewnioną w statucie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową, nie może przerzucać na Skarb Państwa całości kosztów prowadzonych przez siebie postępowań sądowych. Nie zmienia tego okoliczność, że Stowarzyszenie złożyło ponad [...] skargi dotyczące przekazania podania do organu właściwego. Tym bardziej, że skargi te nie dotyczą działalności statutowej Stowarzyszenia, ale ubocznej działalności gospodarczej, która w założeniu miała przynosić dochody. Przerzucanie - zdaniem Sądu Wojewódzkiego – ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych, rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Tak sytuacji pozostaje w sprzeczności z celem instytucji prawa pomocy. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A., żądając zmiany tego orzeczenia poprzez zwolnienie skarżącego od obowiązku uiszczenia opłaty sądowej z tytułu wniesionej skargi. W motywach zażalenia skarżący podniósł, iż Sąd I instancji niedostatecznie rozważył wniosek Stowarzyszenia i dołączone do niego dokumenty. Powoływane w zaskarżonym postanowieniu przepisy ustawy o stowarzyszeniach regulują wyłącznie możliwość i zakres, w jakim stowarzyszenie może pozyskiwać środki z prowadzenia działalności gospodarczej. Nie wskazują sposobu wyjścia z sytuacji kryzysowej, w jakiej znalazł się A. Nie zwrócono również uwagi na podstawowe aspekty działalności gospodarczej, a mianowicie, że zajęcia komornicze i nakazy egzekucyjne oraz zaległe zobowiązania wobec pracowników nie dają możliwości występowania skarżącego w obrocie gospodarczym wiarygodnego partnera. Z tych samych przyczyn A. nie może występować z wnioskami o dotacje na cele statutowe. Skarżący wywodził ponadto, iż prowadził działalność gospodarczą niewyodrębnioną od działalności statutowej, a wypracowane zyski przeznaczał w całości na potrzeby statutowe, wydatkując je w obrębie roku obrachunkowego. Taka forma działania pozwalała przeznaczać całość zysku na cele statutowe, ale równocześnie nie dawała możliwości kumulowania środków na przyszłość. Wnioskodawca zanegował również stanowisko Sądu I instancji, że A. utrzymuje się ze składek swych członków. Środki, jakie skarżący posiada są wydatkowane na przybory biurowe, pełnomocnictwa i opłaty za sporządzenie corocznego bilansu. Cała działalność związana z postępowaniami przed sądami jest prowadzona społecznie. Gdyby Policja nie uchylała się od obowiązku zapłaty należnych Stowarzyszeniu kwot, tak jak czyniła to przez poprzednie lata, nie istniałaby konieczność wszczynania postępowań sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W myśl natomiast § 3 cytowanego artykułu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Według z art. 246 § 2 pkt 1 i 2 P.p.s.a., możliwe jest zwolnienie osoby prawnej wnoszącej skargę od kosztów sądowych poprzez przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym w sytuacji, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, lub w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Zgodnie natomiast z art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r.- Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.), stowarzyszenie dysponuje możliwością uzyskiwania środków finansowych na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz ofiarności publicznej. A. ma również możliwość prowadzenia działalności gospodarczej. Nietrafny jest argument, że Stowarzyszenie nie może prowadzić działalności gospodarczej między innymi z uwagi na wydane wobec niego tytuły egzekucyjne. Nie można bowiem wskutek błędnych, a w konsekwencji rodzących obowiązek zaspokojenia wierzycieli, decyzji żądać od Skarbu Państwa udzielenia pomocy polegającej na przyjęciu na siebie ciężaru ponoszenia wydatków. Stowarzyszenie nie może także usprawiedliwiać się pewnymi trudnościami związanymi z aktualną sytuacją finansową wynikającą z własnej bierności i niewykorzystania wszystkich, prawem zagwarantowanych możliwości pozyskania niezbędnych środków na spłatę ciążących na nim zobowiązań i pokrycie bieżących wydatków, w tym związanych także ze sporami sądowymi. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, str. 504). Powyższe okoliczności skłaniają Naczelny Sąd Administracyjny do uznania, że skarżący, w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Zgodnie z poglądem wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt II OZ 1030/08) członkowie Stowarzyszenia, przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i w stosownym czasie zabezpieczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Fakt zaś, że cele działalności stowarzyszeń mają charakter niezarobkowy- zgodnie z art. 2 ust. 1 Prawa o stowarzyszeniach - nie oznacza, że stowarzyszenia nie mogą prowadzić działalności gospodarczej i to przynoszącej zyski. Wymóg niezarobkowego charakteru stowarzyszeń oznacza jedynie, że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony między członków, lecz musi być przeznaczany na podtrzymywanie statutowych celów stowarzyszenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II OZ 1295/08). Postępowanie zaś skarżącego polegające na zaniechaniu prowadzenia własnej działalności zarobkowej, pobieraniu minimalnych składek, zmierza do przerzucenia kosztów i skutków własnej działalności na Skarb Państwa. Celem zaś instytucji prawa pomocy jest przyznanie pomocy finansowej ze strony Państwa podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Z powyższych względów należy podzielić wyrażone w przedmiotowej sprawie stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, że Stowarzyszenie nie wykazało, iż została spełniona określona w art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. przesłanka pozwalająca na przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Wniosek o przyznanie kosztów postępowania nie zasługuje na uwzględnienie. W postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada wynikająca z art. 199 P.p.s.a, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Oznacza to, że co do zasady stronie, która poniosła koszty postępowania nie przysługuje zwrot kosztów. Wyjątki od tej zasady określa art. 200 – 204 P.p.s.a. Dlatego też w art. 209 P.p.s.a przyjęto unormowanie, iż wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę (art. 200 P.p.s.a.) oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 P.p.s.a. Tak więc w innych przypadkach Sąd nie rozstrzyga o zwrocie kosztów postępowania. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji postanowienia