I OZ 326/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiesław Morys po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia T. C. i E. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 5 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 1184/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. C. i E. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie opłaty adiacenckiej postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 5 marca 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 1184/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił T. C. i E. C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W jego uzasadnieniu Sąd wskazał, że w oświadczeniu o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach złożonym na urzędowym formularzu skarżący podali, że nie mają środków finansowych, jakie mogliby przeznaczyć na tak wysoki wpis sądowy (1.083 zł), a sytuację ich pogarsza jeszcze stan zdrowia skarżącej, która pozostaje obecnie w trakcie leczenia po rozległym zawale serca. Wyjaśnili, że obniżenie wpływów z prowadzonej działalności rolniczej spowodował także spadek cen produktów rolnych i ich słaba jakość w sezonie 2013/2014. Wnioskodawcy oświadczyli, że są właścicielami liczącego 121 ha gospodarstwa rolnego i domu o pow. 120 m2, spłacają kredyt w wysokości [...] zł zaciągnięty na kupno kombajnu, raty w wysokości [...] zł za kredyt zaciągnięty na kupno ciągnika rolniczego, płacą także raty leasingowe w wysokości [...] zł miesięcznie za suszarnię do zboża, a jedynym ich dochodem jest zasiłek chorobowy skarżącej w kwocie [...] zł. Prowadzona przez nich działalność rolnicza w roku 2014 r. przyniosła stratę w wysokości [...] zł. Skarżący oświadczyli, że nie mają żadnych oszczędności ani przedmiotów wartościowych. W odpowiedzi na wezwanie z dnia 23 stycznia 2015 r. do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych (m.in. dowodów potwierdzających wydatki poniesione na utrzymanie domu i gospodarstwa domowego, w okresie ostatnich trzech miesięcy oraz wyciągów lub wykazów z wszystkich rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy) skarżący przedłożyli potwierdzenie salda z dwóch rachunków bankowych według stanu na dzień 31 grudnia 2014 r., dokumenty dowodzące m. in. wydatki ponoszone na spłatę rat kredytowych i leasingowych, zakup oleju napędowego, zapraw nasiennych, części do maszyn rolniczych, decyzję w sprawie podatku rolnego, leśnego i od nieruchomości, decyzję w sprawie płatności w ramach wsparcia bezpośredniego. Wnioskodawcy oświadczyli, że największe wydatki ponoszą wiosną i latem, a nie w okresach zimowych, dlatego przedkładają dokumenty z ostatnich 12 miesięcy wykazujące najbardziej znaczące wydatki. Postanowieniem z dnia 9 lutego 2015 r. referendarz odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wskazując, że skarżący w sposób przekonywający nie udowodnili, by nie byli w stanie uiścić kosztów sądowych w sprawie. Przede wszystkim nie przedłożyli wyciągów z posiadanych przez nich rachunków bankowych z okresu podanego w wezwaniu, a tylko potwierdzenia salda na dzień 31 grudnia 2014 r., co oznacza, że nie wykonali wezwania w tym zakresie. Z dokumentów potwierdzających posiadane zadłużenie wynika, że w listopadzie 2010 r. zawarli umowę pożyczki na kupno kombajnu zbożowego za cenę netto [...] zł, z czego znaczną część już spłacili. Pozostały do spłaty dwie raty, w kwietniu 2015 r. w wysokości [...] JPY (jen japoński) i we wrześniu 2015 r. w kwocie [...] JPY. Oprócz tego wnioskodawca we wrześniu 2011 r. zawarł umowę pożyczki na kupno ciągnika rolniczego za kwotę [...] zł, a z przedłożonego harmonogramu spłat wynika, że zapłacona przez niego rata w listopadzie 2014 r. wynosiła [...] zł; taką samą kwotę zobowiązał się zapłacić w kwietniu 2015 r. Z przedłożonych faktur wynika, że miesięczna rata leasingowa za suszarnię do zboża wynosi [...] zł, ale w listopadzie 2014 r. wyniosła [...] zł. Skarżący spłacają także pożyczkę zaciągniętą w lipcu 2012 r. na cele mieszkaniowe w kwocie [...] zł, której miesięczna rata wynosi [...] zł. Posiadają także kredyt na rachunku bieżącym do kwoty [...] zł. Decyzją z dnia [...] stycznia 2015 r. wydaną przez Kierownika Biura Powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w S. skarżącej przyznano płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w kwocie [...] zł. W 2014 r. podatek od gruntów rolnych zapłacony przez skarżących przekraczał [...] zł. Z dokumentów źródłowych wynika, że np. w dniu 21 listopada 2014 r., a więc po wniesieniu skargi do Sądu, skarżący kupił saletrę amonową za kwotę [...] zł, a w dniu 26 listopada 2014 r. olej napędowy za kwotę [...] zł, dokonywał także innych znaczących wydatków. Z wniosku i przedłożonych dowodów wynika, iż skarżący posiadają wielkopowierzchniowe gospodarstwo rolne, otrzymują wysokie dopłaty do gruntów rolnych, spłacają wysokie raty leasingowe, raty pożyczek i kupują środki do produkcji rolnej za znaczne kwoty. Skarżący nie podali, jakie dochody uzyskują z prowadzenia gospodarstwa rolnego, udokumentowali tylko co znaczniejsze wydatki. Z danych zawartych w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej wynika, że skarżący od stycznia 2013 r. prowadzi działalność usługową wspomagającą produkcję roślinną, o czym nie nadmienił w oświadczeniu złożonym w urzędowym formularzu. Okoliczności te, w ocenie referendarza, nie potwierdzają wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej skarżących uniemożliwiającej uiszczenie wpisu sądowego. Wprawdzie kwota ta w niniejszej sprawie jest dość wysoka, ale stosunkowo niska w porównaniu z innymi wydatkami wnioskodawców, którzy będą w stanie ją uiścić bez uszczerbku w koniecznych kosztach ich utrzymania. W sprzeciwie od w/w postanowienia referendarza sądowego skarżący zarzucili niewłaściwą ocenę zebranych w sprawie dokumentów potwierdzających ich sytuację finansową oraz niewłaściwe uznanie, że pozwala ona na poniesienie pełnych kosztów sądowych w tej sprawie. Skarżący poinformowali, że aktualnie nie posiadają źródeł finansowania, z których mogą być ponoszone wysokie koszty postępowania, a zwłaszcza gdy są to koszty szczególne i niezaplanowane w długotrwałym budżecie gospodarstwa (tj. koszty sądowe), co potwierdzają dokumenty obrazujące ujemne salda na rachunkach bankowych. Wbrew twierdzeniom referendarza oprócz gospodarstwa rolnego nie prowadzą działalności usługowej. Działalność usługową prowadzi wyłącznie ich syn, a więc nie ma ona żadnego wpływu na ich sytuację finansową. Obecnie utrzymują się ze świadczenia z KRUS otrzymywanego z tytułu zwolnienia chorobowego, które podlega po pewnym czasie wygaśnięciu. Natomiast uzyskane dopłaty, w ich ocenie, nie stanowią źródła dochodu, skoro służą wyrównaniu strat, jakie rolnicy ponoszą w związku z produkcją rolną. Posiadają także dochód z dzierżawy w postaci czynszu wynoszącego [...] zł za rok, który jednak jest "kroplą w morzu potrzeb". Płatność faktur za nawozy ustalono na czas po żniwach z uwagi na ich znaczny koszt, zaś poniesione przez nich inne udokumentowane wydatki niezbędne dla funkcjonowania gospodarstwa rolnego pochodzą ze środków kredytowych, których nie można przeznaczyć na inny cel aniżeli związany z działalnością rolniczą. Skarżący do sprzeciwu dołączyli dodatkowe faktury zakupowe i sprzedażowe z całego roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny we wskazanym na wstępie postanowieniu stwierdził, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż skarżący nie wykazali w sposób wiarygodny i rzetelny, iż nie mogą ponieść kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, które na obecnym etapie postępowania obejmują wpis od skargi w wysokości 1.083 zł. Pomimo wezwania referendarza sądowego wnioskodawcy nie nadesłali wyciągów operacji z posiadanych przez siebie kont bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy. Za spełnienie powyższego wymogu nie można uznać zdaniem Sądu przedłożenia potwierdzenia salda środków dostępnych na dzień 31 grudnia 2014 r., albowiem nie obrazuje ono operacji dokonywanych na koncie w określonym odstępie czasu. Wbrew twierdzeniom skarżących, stan konta z jednego dnia nie może stanowić dowodu na to, że nie posiadają oni środków umożliwiających uiszczenie należnego wpisu bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niewątpliwie to właśnie wyciąg z rachunku bankowego (zawierający operacje dokonywane na koncie) wystawiony przez bank lub pobrany ze strony internetowej, umożliwia dokonanie faktycznej oceny kształtowania się sytuacji finansowej i możliwości płatniczych strony. Analiza tego rodzaju dokumentu umożliwia ustalenie sposobu gospodarowania środkami finansowymi, co jest ważne dla stwierdzenia, czy skarżący mają faktyczną możliwość poniesienia kosztów sądowych i poczynienia na ten cel stosownych oszczędności. Skarżący argumentując zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy akcentują przede wszystkich okoliczność ponoszenia przez nich wysokich wydatków związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Sąd nie zakwestionował powyższego faktu, tym niemniej zważył, iż skoro jest to gospodarstwo rolne wielkopowierzchniowe, o pow. ok. 121 ha, to trudno przyjąć, aby nie przynosiło ono również znacznych dochodów z produkcji rolnej. Wykazywana strata za rok obrachunkowy 2014 w wysokości - [...] zł nie obrazuje osiąganych dochodów, lecz jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, a zatem nie może stanowić wystarczającej podstawy do oceny kondycji finansowej wnioskodawców. Ze względu na specyfikę prowadzenia gospodarstwa rolnego (sezonowość dochodów) rolnik zobowiązany jest do staranności w planowaniu wydatków i gromadzenia oszczędności w okresie, gdy pozyskuje środki finansowe; tak więc aktualnie uzyskiwany dochód ze świadczenia z KRUS nie może być uznany za jedyny dochód mający wpływ na sytuację finansową strony. Niewątpliwie kwota dopłaty bezpośredniej stanowi dochód skarżących, a już sama jej wysokość ustalona na kwotę ponad [...] zł (bez kwoty z tytułu zwrotu dyscypliny finansowej) poddaje w wątpliwość twierdzenia skarżących, że pozyskanie przez nich kwoty na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Zażalenie na powyższe postanowienie wnieśli T. C. i E. C. zarzucając nieuwzględnienie ich trudnej sytuacji finansowej oraz niewłaściwą ocenę zebranych w sprawie dokumentów. Skarżący postulowali uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i zwolnienie ich od obowiązku ponoszenia kosztów w niniejszym postępowaniu albo przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W jego uzasadnieniu skarżący powtórzyli argumenty podniesione uprzednio w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z brzmieniem art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej: P.p.s.a. - strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243 - 263 P.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od tej zasady. Zatem jako wyjątkowa instytucja ta podlega wykładni zawężającej. Trzeba też pamiętać, że jest ona swoistą formą dotowania przez Skarb Państwa podmiotów, które ze względu na naprawdę nadzwyczaj trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść w pełni wymaganych prawem kosztów postępowania, a brak środków finansowych stanowi przeszkodę uniemożliwiającą im dochodzenie swych praw przed sądem. Jak to już wyjaśnił Sąd pierwszej instancji, w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej żądanie w tej materii. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w treści art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające, do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Strona ma zatem inicjatywę dowodową w zakresie właściwego prezentacji przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych przyjmując, że nie było możliwe dokonanie pełnej oceny ich sytuacji majątkowej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przezeń ocena wniosku skarżących o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie ocenił, że skarżący ubiegając się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym nie przedstawili wszystkich informacji mających znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku. Nie dołożyli zatem należytej staranności w wykazaniu, że są osobami, które nie mogą ponieść kosztów postępowania przed sądem administracyjnym. Również w zażaleniu wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego, strony w żaden sposób nie odniosły się do wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia nieścisłości. Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia szerokiego i z urzędu postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej skarżących w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżących ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. W tej sprawie, zarówno referendarz sądowy, jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny, wskazywali na nieprzedstawienie przez skarżących wyciągów operacji z posiadanych przez siebie kont bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy, konkludując, że skarżący świadomie odmawiają ich przedstawienia, co uniemożliwia dokonanie faktycznej oceny kształtowania się sytuacji finansowej i możliwości płatniczych strony. Tej konkluzji zażalenie nie podważyło. Oczywistym jest też, że gospodarowanie na tak dużym obszarowo gospodarstwie rolnym wymaga ponadprzeciętnych nakładów finansowych, ale generuje również znacznie wyższe od przeciętnych przychody, na co wskazuje klika faktur załączonych przez skarżących do akt sprawy, a dotyczących sprzedaży m.in. rzepaku, pszenicy i łubinu z kwietnia, czerwca, lipca, sierpnia i września 2014 na kwotę ok. [...] zł netto. Nie wykazali wreszcie, że wysokie obroty nie skutkowały jakimkolwiek zyskiem, podczas gdy pobieżne tylko zestawienie wydatków i przychodów pozwala na ustalenie pewnego dochodu. W tych okolicznościach nie sposób uznać, iż skarżący nie są w stanie pokryć wpisu od skargi w kwocie 1.083 zł. Godzi się na koniec podkreślić, iż zażalenie pozbawione jest jakichkolwiek konkretów, które pozwoliłyby na dokonanie odmiennej oceny ich sytuacji materialnej, niż wynika to z ustaleń poczynionych przez Sąd meriti. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.