I OZ 362/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Dzbeńska po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt IV SAB/Wa 145/12 oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi E. S. na bezczynność Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w przedmiocie rozpoznania wniosku o ułaskawienie postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 27 marca 2013 r., sygn. akt IV SAB/Wa 145/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek E. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji wskazał, że E. S. wniosła skargę na bezczynność Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w przedmiocie rozpoznania wniosku o ułaskawienie. Po wniesieniu skargi skarżąca zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Postanowieniem z dnia 13 września 2012 r. WSA w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym na podstawie art. 247 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.". Sąd wskazał, że skarga jest oczywiście bezzasadna, gdyż sprawa nie należy do właściwości sądu administracyjnego. Z argumentacją WSA w Warszawie zawartą w powyższym postanowieniu zgodził się Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 24 października 2012 r., sygn. akt I OZ 802/12, oddalając zażalenie na postanowienie Sądu I instancji i podnosząc, że działania Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej podejmowane w ramach prerogatywy (do której należy m. in. prawo łaski) nie mogą być zaskarżane do sądu administracyjnego. Skoro więc nie może być zaskarżone działanie polegające na zastosowaniu prawa łaski, nie może też być zaskarżona bezczynność w rozpoznaniu wniosku o ułaskawienie. Następnie E. S. pismem z dnia 27 listopada 2012 r. wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych. Wniosek nie został złożony na urzędowym formularzu. WSA w Warszawie, bez wezwania wnioskodawczyni do złożenia wniosku na urzędowym formularzu, postanowieniem z dnia 7 grudnia 2012 r. odmówił na podstawie art. 247 P.p.s.a. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych z analogicznym uzasadnieniem, jak w postanowieniu z dnia 13 września 2012 r. Następnie, w dniu 10 grudnia 2012 r. WSA w Warszawie odrzucił skargę z uwagi na jej niedopuszczalność, gdyż sprawa nie należy do właściwości sądu administracyjnego. Wnioskodawczyni złożyła zażalenie na postanowienie z dnia 7 grudnia 2012 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 5 lutego 2013 r. uchylił postanowienie z dnia 7 grudnia 2012 r. W uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że Sąd I instancji powinien wezwać wnioskodawczynię do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu oraz, mając na uwadze treść postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 października 2012 r., sygn. akt I OZ 802/12, pouczyć wnioskodawczynię na podstawie art. 6 P.p.s.a., że wniosek ten, jako kolejny w sprawie, będzie rozpoznany z punktu widzenia zmiany okoliczności, które w postanowieniu z dnia 24 października 2012 r. przesądziły o odmowie przyznania prawa pomocy. Następnie wnioskodawczyni złożyła na urzędowych formularzach dwa kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy: w zakresie ustanowienia radcy prawnego oraz w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając wniosek o przyznanie prawa pomocy stwierdził, że z ponownego wniosku E. S. o przyznanie prawa pomocy nie wynika, aby okoliczności istotne dla orzeczenia w przedmiocie przyznania tego prawa uległy zmianie w ten sposób, aby aktualnie dopuszczalne było przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (całkowitym). Zdaniem Sądu I instancji nie mogą mieć tu znaczenia kwestie statusu materialnego, który się nie zmienił, ponieważ odmowa przyznania prawa pomocy w prawomocnym postanowieniu WSA w Warszawie z dnia 7 grudnia 2012 r. nie nastąpiła z powodu uznania, że status ten jest wystarczający do poniesienia kosztów postępowania, lecz z powodu uznania, że skarga jest niedopuszczalna z uwagi na niewłaściwość sądu administracyjnego do rozpoznania sprawy, co skutkuje oczywistą bezzasadnością skargi i w konsekwencji odmową przyznania prawa pomocy na podstawie art. 247 P.p.s.a. Ponadto, zmianą okoliczności w rozumieniu art. 165 P.p.s.a. będącą podstawą do przyznania prawa pomocy nie jest wniesienie do sądu powszechnego skargi na bezczynność Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w rozpoznaniu wniosku o ułaskawienie. Okoliczność ta nie ma bowiem wpływu na ocenę dopuszczalności analogicznej skargi wniesionej do sądu administracyjnego, która została odrzucona postanowieniem WSA w Warszawie z dnia 10 grudnia 2012 r. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła E. S., domagając się jego uchylenia bądź zmiany i przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego do wniesienia skargi kasacyjnej od postanowienia z dnia 10 grudnia 2012 r. oraz zwolnienia od kosztów sądowych w całości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zażalenie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że prawidłowo Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że ponowny wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy może być rozpatrywany wyłącznie w kontekście normy prawnej ujętej w art. 165 P.p.s.a. Istotnie bowiem, poprzednio wydane w tym przedmiocie orzeczenie z dnia 13 września 2012 r., utrzymane w mocy postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 października 2012 r., sygn. akt I OZ 802/12 jako prawomocne, wiąże Sąd wojewódzki, jak również Naczelny Sąd Administracyjny. Możliwość odstąpienia od oceny prawnej, zawartej we wskazanym postanowieniu daje art. 165 P.p.s.a., ale tylko przy spełnieniu warunku w nim ustanowionego, tj. zmiany okoliczności sprawy. Zgodnie bowiem z ww. przepisem, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Nie można jednakże stwierdzić, że ocena wyrażona w prawomocnym orzeczeniu odmawiającym przyznania E. S. prawa pomocy uwzględnia obecną sytuację strony w zakresie jej żądania o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Ponowny wniosek dotyczący prawa pomocy skarżąca złożyła już po wydaniu przez Sąd I instancji tj. w dniu 10 grudnia 2012 r. postanowienia o odrzuceniu skargi. Wniesienie zaś skargi kasacyjnej od tego postanowienia obarczone jest tzw. przymusem adwokacko-radcowskim (art. 175 P.p.s.a.). W sprawie zasadniczo zmieniła się zatem sytuacja procesowa strony, w stosunku do tej, którą Sąd I instancji oceniał w prawomocnym postanowieniu z dnia 13 września 2012 r. Powyższe musi być traktowane jako zmiana okoliczności sprawy w rozumieniu art. 165 P.p.s.a., której Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w swojej ocenie nie uwzględnił. Działające zgodnie z zasadą demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji) organy państwa (w tym sądy administracyjne) powinny brać pod uwagę, że prawo pomocy ma umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania i w ten sposób stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) - por. post. NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 569/06 (niepubl.). Dlatego też ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna tę konstytucyjną zasadę uwzględniać, m.in. w sytuacji, gdy wszczęcie postępowania odwoławczego jest uzależnione od ustanowienia i opłacenia profesjonalnej pomocy prawnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji nie rozważył dostatecznie w zaskarżonym postanowieniu kwestii prawa skarżącej do sądu. Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozważy, czy w zmienionych okolicznościach faktycznych - to jest w sytuacji, w której strona zamierza wnieść skargę kasacyjną, a ze względu na istniejący przymus adwokacko-radcowski nie może zrobić tego sama - zostały spełnione przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia fachowego pełnomocnika. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.