I OZ 498/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 kwietnia 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 2649/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi H. S. i J. S. na postanowienie Głównego Geodety Kraju z dnia [...] 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia 1. sprostować oczywistą omyłkę zawartą w rubrum postanowienia z dnia 8 kwietnia 2014 r. sygn. akt IV SA/Wa 2649/13 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w ten sposób, że po słowach: a) "z dnia [...]" zastąpić liczbę "2014" liczbą "2013"; b) "w przedmiocie" skreślić słowo "odmowy"; 2. oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 2649/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że pismem z 31 stycznia 2014 r. wezwano J. S. do złożenia, w terminie 14 dni dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń, potwierdzających stan majątkowy i dochody. Wezwanie doręczono skarżącemu dnia 6 lutego 2014 r. W odpowiedzi skarżący złożył do akt sprawy pismo z 8 lutego 2014 r., w którym oświadczył m.in., że: jego rodzina nie posiada kont i lokat dewizowych, tylko kredyty bankowe ([kserokopia] zawiadomienia z PKO BP z 23 lipca 2009 r. o wysokości raty pożyczki); jest jedynym żywicielem rodziny, pozostali domownicy są osobami bezrobotnymi ([kserokopia] decyzji Starosty [...] z [...] 2012 r. o uznaniu córki B. N. za osobę bezrobotną i odmowie przyznania prawa do zasiłku); nie otrzymuje dopłat do gruntów rolnych ([kserokopia] zaświadczenia z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o nieotrzymywaniu dopłat do gruntów rolnych) i nie korzysta z pomocy gminnego ośrodka pomocy społecznej ([kserokopia] zaświadczenia Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] Narodowej o nie korzystaniu z pomocy społecznej). Skarżący również złożył do akt sprawy [kserokopię] faktury VAT za węgiel na kwotę 525 zł i [kserokopię] dowodu rejestracyjnego samochodu marki Fiat 126p (k. 44-58 akt sądowych). Postanowieniem z 3 marca 2014 r., IV SA/Wa 2649/13 referendarz sądowy odmówił J. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący nie dostarczył dokumentów: kopii umowy, na podstawie której Bank PKO BP udzielił mu kredytów wraz z harmonogramem jego spłaty; dokumentu potwierdzającego wysokość otrzymywanego przez niego świadczenia; zaświadczenia o posiadaniu statusu osoby bezrobotnej przez żonę skarżącego – H. S., ewentualnie dokumentu potwierdzającego, że ww. stara się o uzyskanie renty; pełnego oświadczenia o wysokości wydatków miesięcznych ponoszonych w gospodarstwie domowym skarżącego. Dnia 17 marca 2014 r. J. S. złożył sprzeciw od postanowienia z 3 marca 2014 r. W sprzeciwie powołał się na zły stan zdrowia swój i żony. Opisał szczegółowo problemy zdrowotne i sytuację życiową, jednakże nie złożył żadnych dokumentów potwierdzających zły stan majątkowy skarżącego. Nie załączył żadnej dodatkowej dokumentacji medycznej świadczącej o złym stanie zdrowia. W przedmiotowym sprzeciwie zostało załączone skierowanie do poradni specjalistycznej, które nie jest zaświadczeniem o stanie zdrowia skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd podał, że skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w niniejszej sprawie. Sąd podniósł, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa). Przyznanie prawa pomocy winno mieć charakter wyjątkowy i winno być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Stosownie do treści art. 252 § 1 ppsa osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest obowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego i podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). W ocenie Sądu I instancji, w przedmiotowym postępowaniu skarżący wykonując jedynie w części wezwanie Sądu z 31 stycznia 2014 r., nie przedstawił w sposób wyczerpujący swej sytuacji finansowej i majątkowej, a tym samym uniemożliwił merytoryczną ocenę sprzeciwu. Skarżący, mimo wezwania, nie udokumentował wszystkich swych wydatków, w tym przede wszystkich zobowiązań kredytowych w PKO Bank Polski. Odpowiadając na wezwanie Sądu skarżący złożył do akt sprawy jedynie zawiadomienie PKO BP o wysokości raty, wystawione jednak prawie cztery lata temu, tj. dnia 23 lipca 2009 r. Skarżący nie przedstawił dokumentów świadczących o jego aktualnych dochodach, nie udokumentował także braku dochodów po stronie jego żony. W ocenie Sądu I instancji, wskazane okoliczności budzą wątpliwości co do wiarygodności oświadczenia skarżącego, co do jego możliwości płatniczych. Sąd zaznaczył, że podana przez skarżącego wysokość świadczenia emerytalnego ok. 1100 zł netto jest niewiele wyższa niż wynikające ze złożonego do akt sprawy dokumentu wskazującego na miesięczne obciążenie z tytułu spłaty kredytu (777,77 zł - stan na dzień 23.7.2009 r.). Z nadesłanego przez skarżącego do akt sprawy zawiadomienia PKO BP o wysokości raty z 23 lipca 2009 r. wynika, że kwota udzielonego skarżącemu kredytów wynosiła 84.097,05 zł. Skarżący jednak nie wskazał celu na jaki udzielono tego kredytu, a także na jaki okres. Nienadesłanie przez wnioskodawcę żądnych w wezwaniu z 31 stycznia 2014 r. kopii umów uniemożliwia dokonanie ustaleń w tym zakresie , a fakt udzielania J. S. kredytów bankowych świadczy o tym, że posiada on zweryfikowaną przez profesjonalne instytucje finansowe, zdolność kredytową czyli po uwzględnieniu podstawowych kosztów utrzymania jest w stanie zaoszczędzić część dochodu z przeznaczeniem na inne cele. Sąd zaznaczył, że z załączonych dokumentów nie wynika, by skarżący posiadał znaczne trudności w spłacie zobowiązań kredytowych. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu, przedstawione okoliczności budzą poważne wątpliwości, co do rzetelności danych i okoliczności przedstawionych przez skarżącego w złożonym sprzeciwie. Sytuacja finansowa i majątkowa nie dała podstaw na dokonanie innej oceny niż stwierdzenie nie wykazania przesłanek do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (k. 80-84 akt sądowych). W zażaleniu na powyższe postanowienie J. S. podniósł, że jest w trudniej sytuacji materialnej i nie jest w stanie utrzymać trzyosobowej rodziny z renty inwalidzkiej. Podniósł, że niedawno wyszedł ze szpitala i ma kolejne skierowanie do szpitala na operację chirurgiczną (k. 89 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 16.7.2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, Lex nr 75481). W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu I instancji, że brak było podstaw do uwzględnienia wniosku J. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych. Art. 246 § 1 ppsa wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2). Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 ppsa. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swych praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Jeżeli oświadczenie złożone przez wnioskodawcę okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo zbadał przesłanki warunkujące przyznanie J. S. prawa pomocy. Sąd I instancji zasadnie uznając, że dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącego (k. 37-40 akt sądowych) są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wezwał skarżącego - zarządzeniem z 29 stycznia 2014 r. - do uzupełnienia tego wniosku i złożenia określonych dokumentów. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Przedłożenie żądanych dokumentów umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym - w świetle art. 246 § 1 pkt 1 ppsa - tj., czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Skarżący nie przedłożył dokumentów wymienionych w powyższym zarządzeniu, a wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia (k. 82 akt sądowych). W niniejszej sprawie przez brak należytej współpracy skarżącego w dokumentowaniu swej sytuacji materialnej wyłączona została możliwość pełnego zbadania jego rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy od przedstawienia na wezwanie Sądu określonych dokumentów i oświadczeń, powoduje że strona winna się liczyć się z tym, że Sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku. J. S., mimo wezwania, nie przedłożył dokumentów źródłowych, które uprawdopodobniłyby jego trudną sytuację materialną. Skarżący w zażaleniu podniósł okoliczności, które były znane Sądowi I instancji. Na poparcie swych stwierdzeń skarżący nie przedstawił nawet wydatków ponoszonych na zakup leków. Wpis od skargi na postanowienie z [...] 2013 r. wynosi kwotę 100 zł (§ 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. nr 221, poz. 2193 ze zm.) i obciąża solidarnie oboje małżonków H. i J. S. (art. 214 § 2 zd. 1 ppsa), przy czym prawomocnym zarządzeniem z dnia 28 lutego 2014 r. IV SA/Wa 2649/13 wniosek H. S. pozostawiono bez rozpoznania (k. 59-60 akt sądowych). Sąd administracyjny udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i poucza ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 ppsa). Strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska. Mając na uwadze rzeczywistą datę i przedmiot postanowienia Głównego Geodety Kraju z dnia [...] 2013 r. nr [...] (w aktach administracyjnych), należało na podstawie art. 166 i 156 § 3 ppsa sprostować zaskarżone postanowienie. Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ppsa, zażalenie oddalił.