I OZ 557/08

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Anna Lech po rozpoznaniu w dniu 30 lipca 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W.P. na pkt II postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 24 kwietnia 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 1197/07 o oddaleniu wniosku o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata z urzędu w sprawie ze skargi W. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przyznać prawo pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2008 r., sygn. akt II SA/Kr 43/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w pkt I umorzył postępowanie w sprawie zwolnienia od kosztów sądowych, wskazując, że niniejsza sprawa jest sprawą z zakresu opieki społecznej, dlatego też, na podstawie art. 239 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), strona jest zwolniona od uiszczania kosztów sądowych; natomiast w pkt II postanowienia oddalił wniosek o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata z urzędu, wskazując, że skarżący nie wykazał w sposób wystarczający i skuteczny, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, bowiem jego wywody nie zostały poparte należytymi dowodami. Od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Krakowie z dnia 24 kwietnia 2008 r. W. P. złożył zażalenie, wskazując, że nie jest w stanie – jako bezrobotny nauczyciel ponieść kosztów profesjonalnej pomocy prawnej. Naczelny Sąd administracyjny zważył, co następuje: zgodnie z art. 245 § 1 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Natomiast w myśl § 3 tego przepisu, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Podkreślić tu należy z całą stanowczością, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 18 czerwca 2004r. sygn. akt FZ 165/04). Z punktu widzenia przepisu art. 245 § 1 w związku z art. 246 § 1 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien uwzględnić nie tylko bieżące dochody i wydatki wnioskodawcy i jego rodziny, ale również stan majątkowy. Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym kosztów sądowych. Podkreślić w tym miejscu należy, że instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu i nie może być prawem "papierowym". Oznacza to, że w każdym przypadku, Sąd powinien ocenić indywidualnie możliwości strony w zakresie ponoszenia całkowitych, bądź częściowych kosztów postępowania i tak rozstrzygnąć złożony wniosek, aby realnie nie uniemożliwiać stronie załatwienia sprawy. Sąd nie powinien zatem odmówić przyznania prawa pomocy, jeżeli następstwem tego miałoby być istotne ograniczenie prawa do sądu. Jeżeli natomiast, w ocenie Sądu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, przedstawiony stan majątkowy strony nie jest jasny, Sąd ten powinien przeprowadzić dodatkowe postępowanie wyjaśniające, na przykład wezwać stronę do nadesłania informacji precyzujących niedookreślone – zdaniem Sądu – kwestie, bowiem sytuacja materialna skarżącego jest jedyną podstawą do orzekania w sprawach o przyznanie prawa pomocy. Można zatem stwierdzić, że instytucja "prawa pomocy" ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w niniejszej sprawie skarżący znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej, uzasadniającej na obecnym etapie sprawy przychylenie się do wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przyznanie z urzędu profesjonalnego pełnomocnika. Z akt sprawy wynika bowiem, że skarżący jest bezrobotnym, schorowanym nauczycielem w wieku przedemerytalnym, który sam prowadzi gospodarstwo domowe i chce złożyć skargę kasacyjną, której to czynności, w myśl art. 175 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, musi dokonać profesjonalny pełnomocnik. Złożony formularz PPF wypełniony został rzetelnie i wynika z niego, że skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów, ani nie posiada majątku, czy też oszczędności, co oznacza, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Jeżeli zatem Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący w złożonym formularzu PPF nie wykazał w sposób wystarczający i skuteczny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, powinien zwrócić się do skarżącego o uzupełnienie tej informacji. Nie zasługuje także na aprobatę interpretacja słów skarżącego dokonana przez Sąd pierwszej instancji, że zastępstwo procesowe z urzędu miałoby mu zapewnić "przetrwanie do emerytury", które to stwierdzenie skarżący zamieścił w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący twierdzeniem tym chciał pokreślić, że takie "przetrwanie" miałaby mu zapewnić pomoc finansowa przyznana przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., na której odmowę przyznania wniósł skargę, odrzuconą następnie postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 grudnia 2007 r., na które to postanowienie chciał teraz złożyć skargę kasacyjną. W związku z tym, Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że w świetle niniejszej sprawy i okoliczności jej towarzyszących, jak również pamiętając o zasadzie, że należy tak interpretować przepisy obowiązującego prawa, aby nie zamykać stronie możliwości dochodzenia swych praw na drodze sądowej, o czym stanowi art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.), która formułuje prawo do sądu "jako gwarancję poszanowania praw człowieka", uznać należy, że zasadnym będzie przyznanie skarżącemu profesjonalnego pełnomocnika celem sporządzenia skargi kasacyjnej. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 197 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił, jak w sentencji.