I OZ 834/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Mazur po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 3 października 2012 r. sygn. akt II SO/Ol 16/12 w zakresie odmowy zmiany postanowienia w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie z wniosku A. Z. o wymierzenie grzywny Dyrektorowi Aresztu Śledczego w B. w trybie art. 55 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 października 2012 r., sygn. akt II SO/Ol 16/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił wniosek skarżącego A. Z. o zmianę w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako: "p.p.s.a."), postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 17 maja 2012 r., sygn. akt II SO/Ol 16/12 w zakresie częściowym polegającym na ustanowieniu adwokata w sprawie wniosku skarżącego o wymierzenie grzywny Dyrektorowi Aresztu Śledczego w B. w trybie art. 55 § 1 p.p.s.a. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że postanowieniem z dnia 17 maja 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, polegającym na ustanowieniu adwokata. W uzasadnieniu podniesiono, iż z urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy i załączonych do niego kopii dokumentów wynika, że wnioskodawca prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, nie ubiegał się o świadczenia z pomocy społecznej, nie uzyskuje żadnego dochodu. Wnioskodawca wykazał też, że jest właścicielem mieszkania o pow. 36m² i nieruchomości rolnej o pow. 0,59ha. Nie posiada natomiast oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie 1.286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika. Sąd wskazał, iż powyższe dane, zawarte w formularzu PPF nie są wystarczające do oceny, czy skarżący spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. Stanowi to, co do zasady, przesłankę do wezwania wnioskodawcy, na podstawie art. 255 p.p.s.a. do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, jednakże Sąd odstąpił od zastosowania powyższej instytucji, gdyż wziął pod uwagę stanowisko skarżącego wyrażone w piśmie procesowym z dnia 9 stycznia 2012 r., złożonym w odpowiedzi na wezwanie wystosowane do niego m.in. w sprawie o sygn. akt: II SO/Ol 27/11, II SO/Ol 28/11, II SA/Ol 254/11, II SA/Ol 280/11, II SA/Ol 300/11. Zdaniem skarżącego, przedłożył on już we wcześniej rozpoznawanych sprawach wszystkie niezbędne do oceny jego sytuacji majątkowej, finansowej i rodzinnej, dokumenty i oświadczenia, które Sąd powinien wziąć pod uwagę z urzędu. Wezwania wystosowane do niego w trybie art. 255 p.p.s.a. skarżący ocenił jako bezcelowe i narażające go na ponoszenie zbędnych kosztów. Sąd wziął pod uwagę fakt, że składając pisma dowodowe i oświadczenia w innych sprawach o przyznanie prawa pomocy (m.in. o sygn. akt: II SA/Ol 701/11, II SA/Ol 703/11, II SA/Ol 704/11, II SA/Ol 705/11, II SA/Ol 706/11), skarżący również nie udzielił pełnych wyjaśnień, umożliwiających zbadanie faktycznej wysokości i źródeł uzyskiwanego przez niego dochodu oraz rodzaju i wysokości ponoszonych stałych wydatków. Skarżący nie podał źródła, rodzaju i daty otrzymania pomocy pieniężnej lub rzeczowej od osób trzecich lub członków rodziny, lecz stwierdził, sprzecznie z oświadczeniem zawartym we wnioskach PPF, że nie korzystał z takiej pomocy. Nie wskazał też na jakiekolwiek źródła dochodu z prac dorywczych. Ponadto, ze złożonych w tych postępowaniach kopii aktów notarialnych z: 15 czerwca 2004 r., 21 września 2005 r. i 13 sierpnia 2010 r. (z których treści skarżący usunął niemal wszystkie dane), nie wynikało, jakie jest przeznaczenie trzech działek, ani jaka była cena zakupu (wartość) tych gruntów i mieszkania. Uwzględniając zatem dane zawarte w rozpoznawanym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz informacje wynikające z oświadczeń i dokumentów złożonych przez skarżącego w uprzednio prowadzonych sprawach Sąd stwierdził, że również w niniejszej sprawie nie wykazał on, jakimi środkami pieniężnymi rzeczywiście dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Ponadto nie wyjaśnił wątpliwości dotyczących źródeł finansowania kupna mieszkania w 2010 r. Przekazane do oceny Sądu pisma i wyjaśnienia nie wskazują jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego. Tym samym, jeżeli fakty, które wnioskodawca podaje nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy. Reasumując, w ocenie Sądu wnioskodawca nie wykazał, jakimi środkami pieniężnymi dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości ponosi wydatki. Złożone w sprawie oświadczenia nie pozwalają bowiem na ocenę jego rzeczywistej sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Tym samym skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Postanowienie to stało się prawomocne na skutek oddalenia zażalenia skarżącego przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 11 września 2012 r. w sprawie o sygn. akt I OZ 625/12. Pismem z dnia 18 maja 2012 r. skarżący na podstawie art. 165 p.p.s.a. wniósł o zmianę treści sentencji postanowienia z dnia 17 maja 2012 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Skarżący wskazał na zmianę okoliczności faktycznych, będących podstawą wydania przedmiotowego postanowienia. Podniósł, iż z uwagi na to, że Sąd nie dał wiary przedłożonym przez niego dowodom i oświadczeniom, złożył nowe dowody w postaci dokumentów odpowiednich instytucji państwowych – zaświadczenia z Urzędu Skarbowego w B. potwierdzające, że nie figuruje w ewidencji podatników podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu działów specjalnych produkcji rolnej, jak również w ewidencji osób prowadzących działalność gospodarczą, a także zaświadczenie o dochodach za 2011 r., zgodnie z którym dochód wnioskodawcy w 2011 r. wyniósł 336,43 zł. Zdaniem skarżącego wymienione zaświadczenia stanowią istotne dowody w sprawie, o które Sąd jednak nie wystąpił. Sąd I instancji zaskarżonym postanowieniem z dni 3 października 2012 r. uznał, iż wnioskodawca uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu jedynie wybrane informacje i dokumenty, to winien był liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione. W tym zakresie, zdaniem Sądu I instancji, nie nastąpiły żadne zmiany, bowiem poprzez dołączone do wniosku o zmianę postanowienia zaświadczenia z urzędu skarbowego, wnioskodawca nie usunął wytkniętych w kwestionowanym postanowieniu braków w zakresie wymaganego od niego materiału dowodowego. Sąd I instancji wskazał, iż przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie było bowiem prowadzenie przez skarżącego działalności gospodarczej ani uzyskiwanie przychodów z działów specjalnych produkcji rolnej, czy też zadeklarowany w urzędzie skarbowym niewielki, osiągnięty w 2011 r. dochód lecz fakt, ze wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został uzupełniony w sposób prawidłowy, co uniemożliwiło dokonanie analizy jego sytuacji materialnej i zdolności finansowych. Treść wniosku z 18 maja 2012 r. i załączone do niego dokumenty nie pozwalają na ocenę, że zmieniły się okoliczności sprawy, tj. sytuacja materialna i zdolności finansowe wnioskodawcy skoro nie można było ich ustalić w postępowaniu zakończonym postanowieniem z 17 maja 2012 r. W ocenie Sądu I instancji w dalszym ciągu nie można uznać, iż wnioskodawca spełnił przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych, którą zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. jest wykazanie niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł A. Z. Postanowienie zaskarżył w całości zarzucając mu naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na treść postanowienia, tj.: - art. 183 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a. na skutek art. 18 § 1 pkt 6 i 6a). p.p.s.a., gdyż w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy ze względu na to, iż o przedmiotowej sprawie i ww. a zaskarżonym postanowieniem orzekał Sędzia WSA w Olsztynie Zbigniew Ślusarczyk, który brał udział w wydaniu wnioskowanego zmianie postanowienia, jak też w zakresie aktu orzekającego merytorycznie o ww. sprawie sądowej w zakresie prawa pomocy o sygn. akt II SO/Ol 16/12 z dnia 17.05.2012r. Wobec tego zaskarżone powyżej postanowienie z mocy prawa jest nieważne, - art. 165 p.p.s.a. w zw. z art. 171 p.p.s.a. na skutek art. 166 p.p.s.a. w zw. z art. 256 pkt 2 p.p.s.a., przez wadliwość przyjęcia, że nie jest w ogóle dopuszczalne uchylenie lub zmiana prawomocnego postanowienia w zakresie odmowy prawa pomocy "PPF" na zasadzie art. 165 p.p.s.a. w niniejszej sprawie, gdy podstawą do takowej zmiany są wszelkie zmiany występujące w okolicznościach faktycznych sprawy, a skarżący zdaniem ww. Sądu takowych nie przedstawił. Tym samym Sąd wadliwie przyjął, że przedłożone przez skarżącego nowe dowody źródłowe jego stanu finansów w zakresie potwierdzenia przesłanek prawnych i faktycznych, co do wniosku o prawo pomocy i podstaw wnioskowanego prawa pomocy w zakresie wykazanego przez skarżącego ubóstwa i braku środków na pokrycie pomocy nie znajduje umocowania w dowodach przedłożonych przez skarżącego, jako nowe okoliczności sprawy. Skarżący podniósł, iż Sąd I instancji mimo nakazu nie zażądał najistotniejszych i wymaganych prawem do wezwania dowodów, art. 256 pkt 2 p.p.s.a., - art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 165 p.p.s.a., przez wadliwość przyjęcia, że nie zmieniły się okoliczności sprawy przez przedstawienie w niej nowych dowodów, których w rozstrzygnięciu z postanowienia o sygn. akt II SO/Ol 16/12 WSA w Olsztynie z dnia 17.05.2012 r. Sąd w ogóle nie korzystał, gdyż o takowe dowody nie występował mimo nakazu prawa, gdy podejmie wątpliwości co do sytuacji i możliwości płatniczych wnioskodawcy w zakresie prawa pomocy, a z których to dowodów wynika całoroczny faktyczny stan zdolności sytuacji finansowej strony potwierdzony źródłowym dokumentem urzędowym, co w konsekwencji potwierdza jednoznacznie i niebudząco wątpliwości o sytuacji materialnej strony. Skoro z dowodów tych wynika, iż strona nie uzyskiwała dochodów z posiadanych nieruchomości i nie prowadziła też i innej działalności zarobkowej oraz to, iż otrzymany roczny dochód strony był niewielki, to jest jednoznaczne i niebudzące wątpliwości to, że strona jest osobą ubogą i co do wnioskowanej pomocy nie posiada źródeł zarobkowania i tym samym nie ma zdolności płatniczych ani też i oszczędności, co wynikało z oświadczeń strony i dowodów źródłowych jak i z wniosku PFF o prawo pomocy, - art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 165 p.p.s.a., gdyż Sąd wadliwie ustalił stan faktyczny sprawy w zakresie braku podstaw zastosowania w sprawie art. 165 p.p.s.a., gdyż błędnie przyjął, iż skarżący nie wypełnił przesłanek do wnioskowanej zmiany przez przedłożenie do sprawy nowych jej dowodów, których Sąd mimo nakazu i obowiązku nie zebrał w sprawie sam z mocy art. 256 pkt 2 p.p.s.a. nim wydał wnioskowane zmianie postanowienie o odmowie prawa pomocy. Wskazując na powyższe naruszenia wniesiono o uchylenie zaskarżonego powyżej postanowienia w całości ze stwierdzeniem jego nieważności, gdyż zgodnie z prawem ww. postanowienie jest nieważne oraz wydane zostało z rażącym naruszeniem prawa w tym przekazanie sprawy do merytorycznego rozstrzygnięcia do Sądu I instancji. W uzasadnieniu zażalenia skarżący rozwinął argumentację wyrażoną w przedstawionych wyżej zarzutach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw zaskarżenia. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 18 § 1 p.p.s.a., sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach: 1) w których jest stroną lub pozostaje z jedną z nich w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki; 2) swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do drugiego stopnia; 3) osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli; 4) w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron; 5) w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą; 6) w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 6a) dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie; 7) w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Podkreślić w tym miejscu należy, że fakt orzekania przez sędziego w sprawie, w której skarżący był stroną, nie oznacza, iż sędzia ten podlegać powinien wyłączeniu od rozpoznania sprawy wpadkowej (incydentalnej) skarżącego, z czym mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Stosownie do powołanego przepisu, wniosek ten może być złożony ponownie, jeśli nastąpiła zmiana okoliczności, która stanowiła podstawę orzeczenia o przyznaniu lub o odmowie przyznania prawa pomocy. Przede wszystkim należy podnieść, że kwestia odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy została prawomocnie rozstrzygnięta. Skarżący w rozpoznawanej sprawie występował z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w marcu 2012 r. W wyniku rozpoznania wniosku postanowieniem z dnia 17 maja 2012r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zażalenie na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 września 2012 r., sygn. akt I OZ 625/12. Zasadniczym powodem takiego rozstrzygnięcia było to, iż skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż "działania Sądu I instancji polegające na zaniechaniu wezwania wnioskodawcy na mocy art. 255 p.p.s.a. do przedłożenia dodatkowych dokumentów w tej konkretnej sprawie należy uznać za prawidłowe i uzasadnione jej stanem faktycznym. Zgodnie z wnioskami składanymi przez samego skarżącego Sąd, analizując jego sytuację materialną i rodzinną, oparł się nie tylko na informacjach zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, czy wyciągach z konta bankowego, które zostały do niego załączone, ale również na informacjach przekazanych przez wnioskodawcę w toku innych spraw prowadzonych przez niego przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie. Uwzględniając powyższe dane Sąd zasadnie stwierdził, iż skarżący nie wykazał jakimi środkami pieniężnymi dysponuje oraz jakiego rodzaju i w jakiej wysokości wydatki ponosi". Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie całkowicie podziela stanowisko wyrażone w/w postanowieniu z dnia 11 września 2012 r. Bowiem przedmiotem niniejszego postępowania jest kwestia zmiany postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, wobec czego dla rozstrzygnięcia wniosku skarżącego znaczenie ma zaistnienie warunków o jakich mowa w art. 165 p.p.s.a. Zauważyć trzeba, iż skarżący nie przytoczył takich okoliczności, które wskazywałyby na zmianę jego sytuacji materialnej po wydaniu postanowienia Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 11 września 2012 r., którym to orzeczeniem oddalono zażalenie skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 17 maja 2012 r. Stwierdzić należy, że bez wykazania zaistnienia zmiany okoliczności sprawy sąd nie może zmienić, czy też uchylić swego postanowienia. Nie jest bowiem dopuszczalna zmiana postanowienia o jakiej mowa w art. 165 p.p.s.a. oparta tylko na polemice z oceną dokonaną przez Sąd bez wykazania przez stronę zmiany okoliczności. Skoro skarżący nie wykazał zaistnienia takich zmian w swej sytuacji materialnej, które przy uwzględnieniu dyspozycji zawartej w art. 165 p.p.s.a. stanowiłyby podstawę do zmiany stanowiska wyrażonego w postanowieniu z dnia 17 maja 2012 r. zasadnym było wydanie zaskarżonego postanowienia. Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut, dotyczący naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Otóż przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. zawiera regulację, w ramach której ustawodawca określa jakie elementy ma zawierać uzasadnienie orzeczenia. Wadliwość uzasadnienia orzeczenia może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. tylko wtedy, gdy uzasadnienie jest sporządzone w taki sposób, że nie zawiera wszystkich koniecznych elementów bądź dotknięte jest tak oczywistymi brakami, że uniemożliwia to przeprowadzenie kontroli przez Naczelny Sąd Administracyjny. Dla skutecznego zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. należało zatem wykazać, że uzasadnienie zaskarżonego postanowienia z uwagi na jego konstrukcję, braki w zakresie wymogów ustawowych nie pozwala na ocenę zarzutów sformułowanych w zażaleniu. Wbrew stanowisku prezentowanemu w zażaleniu uzasadnienie zaskarżonego postanowienia zawiera wszystkie elementy przewidziane w art. 141 § 4 p.p.s.a., w szczególności wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia. W tym miejscu podkreślić trzeba, iż zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. nie może sprowadzać się do polemiki z przedstawionym w uzasadnieniu stanowiskiem Sądu I instancji, tak jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. Z powyższych względów na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. zażalenie podlega oddaleniu.