II FZ 121/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Romała po rozpoznaniu w dniu 22 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 stycznia 2012 r. sygn. akt I SA/Gl 251/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 28 stycznia 2011 r. nr [...] w przedmiocie rozłożenia na raty zaległości podatkowej postanawia oddalić zażalenie. P. G. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 28 stycznia 2011 r. w przedmiocie rozłożenia na raty zaległości podatkowej. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku podał, że zamieszkuje u rodziców, którzy znajdują się w bardzo trudnej sytuacji życiowej. Wskazał, że jego matka nie pracuje, gdyż całodobowo opiekuje się chorym ojcem, który otrzymuje rentę. Dalej podał, że ma na utrzymaniu syna i niepracującą żonę oraz że wspiera finansowo chorego brata, mającego żonę i dwójkę dzieci. Skarżący podał, że straty, które na koniec czerwca 2010 r. przyniosła prowadzona działalność gospodarcza, wyniosły około [...] zł. Dodał, że ma problemy z regulowaniem należności publiczno i prywatnoprawnych, zalegając w szczególności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na kwotę ponad [...] zł, a wobec swoich kontrahentów na kwotę około [...] zł. We wniosku wskazał majątek w postaci nieruchomości rolnej obciążonej hipotekami oraz kilku samochodów, w tym ciężarowych i dostawczych, całkowicie wyeksploatowanych, również objętych zabezpieczeniem. Wnioskodawca powołał się na orzeczenia, którymi sądy powszechne zwolniły go od kosztów sądowych, wnosząc o uwzględnienie tej okoliczności w niniejszej sprawie. Pismem z dnia 9 maja 2011 r. referendarz sądowy WSA w Gliwicach wezwał skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzez: udokumentowanie kosztów utrzymania gospodarstwa domowego; nadesłanie wyciągów lub wykazów z rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby pozostające w jego gospodarstwie domowym oraz kopii zeznań podatkowych złożonych przez nich za 2010 r.; wykazanie deklarowanych we wniosku: obciążeń hipotecznych, zastawów skarbowych, egzekucji ze środków pieniężnych i aktualnego zadłużenia wobec ZUS oraz kontrahentów; udokumentowanie, że żona skarżącego jest osobą bezrobotną; nadesłanie kopii dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącego w okresie od stycznia do kwietnia 2011 r. (księgi przychodów i rozchodów, deklaracji VAT, raportów kasowych i ewidencji środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności); złożenie wyjaśnień dotyczących brata skarżącego i jego rodziny; wykazanie dochodów wszystkich osób zamieszkujących razem ze skarżącym; nadesłanie kopii orzeczeń zapadłych przed sądami powszechnymi, na które skarżący powołał się we wniosku; wskazanie tytułu prawnego do działki gruntowej oraz złożenie oświadczenia na temat stosunku prawnego łączącego skarżącego z radcą prawnym wspomnianym we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 14 czerwca 2011 r. sygn. akt I SA/Gl 251/11 referendarz sądowy WSA w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący zignorował wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku. Podkreślono, że uzupełnienie tych danych było niezbędne, albowiem skarżący powołał się we wniosku na bardzo wiele okoliczności, odnoszących się zarówno do jego przedsiębiorstwa, jak i sytuacji rodzinnej, których ustalenie pod kątem przesłanek przyznania prawa pomocy możliwe jest jedynie na podstawie żądanych wyjaśnień i dokumentów źródłowych. W złożonym sprzeciwie P. G. zarzucił, że zaskarżone postanowienie zostało wydane w oparciu o błędnie ustalony stan faktyczny. Zdaniem skarżącego Sąd nie rozpatrzył wszechstronnie zebranego materiału dowodowego. Zaznaczył, że "przesłał wszystkie dokumenty, jakimi dysponował. A przesłał ich nie mało". Dodał, że toczy się przeciwko niemu wiele postępowań sądowych i nie stać go na opłacenie wszystkich wpisów i kosztów sądowych, w tym także wpisów o mniejszej wysokości. Postanowieniem z dnia 9 stycznia 2012 r. sygn. akt I SA/Gl 251/11 WSA w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżący – wbrew temu, co stwierdził w sprzeciwie – nie nadesłał jakiegokolwiek dokumentu źródłowego, objętego wezwaniem wystosowanym do niego przez referendarza sądowego. W wezwaniu tym wskazano wyraźnie, że należało nadesłać wyciągi z posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym rachunków bankowych, jak również, m.in. wykazać za pomocą kopii stosownych dokumentów (rachunki, faktury), jakie kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy wnioskującego. WSA w Gliwicach zaakcentował, że brak stosownych dokumentów pozbawia referendarza sądowego, a następnie Sąd, możliwości obiektywnej oceny jej rzeczywistej sytuacji finansowej. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu P. G., zarzucając mu naruszenie art. 243 § 1, art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej jako "P.p.s.a.", wniósł o jego zmianę w całości przez uwzględnienie jego wniosku w postaci przyznania mu prawa pomocy, ewentualnie o uchylenie go i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zarzucono, że WSA w Gliwicach dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia. P. G. podał, że nadał za pośrednictwem poczty pismo stanowiące odpowiedź na wezwanie do uzupełnienia braków formalnych, dotrzymując przy tym wyznaczonego terminu. Podniósł, że wnosząc o zwolnienie od kosztów sądowych przedłożył stosowną dokumentację potwierdzającą, że nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania w całości. Zdaniem skarżącego przedstawiona przez niego dokumentacja jest w pełni wystarczająca dla merytorycznego rozpoznania wniosku o zwolnienie od opłat sądowych w całości. P. G. powtórzył, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która w trakcie niniejszego postępowania jeszcze się pogorszyła. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym (§ 1). Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). W myśl art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego osobom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Warto również wskazać, że przytoczone powyżej przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 P.p.s.a. Zatem rzeczą wnioskodawcy, jako zainteresowanego, jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych wyżej przepisach. Tym samym to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z tego prawa, zaś rozstrzygnięcie Sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Zgodnie z art. 255 P.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie Sąd z tej możliwości skorzystał i zarządzeniem z dnia 9 maja 2011 r. zobowiązano wnioskodawcę do przedłożenia wyszczególnionych w wezwaniu dokumentów źródłowych mających zobrazować jego rzeczywistą sytuację finansową i majątkową. Pomimo zobowiązania wnioskodawca nie przedłożył wymaganych dokumentów i oświadczeń, co uniemożliwiło Sądowi pełną ocenę jego aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Twierdzenia skarżącego, że nadał na poczcie pismo stanowiące odpowiedź na wezwanie do uzupełnienia braków wniosku oraz że przesłał wszystkie dokumenty, jakimi dysponował, są nieprawdziwe, nie znajdują żadnego odzwierciedlenia w aktach sprawy. W tej sytuacji nie można przyjąć, że wnioskodawca dołożył wszelkich starań, by w sposób pełny zobrazować swoją sytuację finansową, a w konsekwencji wykazać zasadność złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu postępowanie wnioskodawcy polegające na uchyleniu się od przedłożenia dokumentów skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w postaci wypełnionego przez P. G. wniosku o przyznanie prawa pomocy jest w ocenie Sądu niewystarczający do uznania, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż nie pozwala mu na poniesienie kosztów niniejszego postępowania, które na tym etapie sprawy sprowadzają się do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 500 zł. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.